Δικηγόρος Θεσσαλονίκης
Το πιο κάτω γραπτό, «Χρειαζόμαστε φανερά και απόλυτα, τώρα, μία λογική διαδικασία αλλαγής του Συντάγματος» δημοσιεύθηκε Σεπτέμβριο 2006 στο περιοδικό ΕΝΩΠΙΟΝ του Δικηγορικού Συλλόγου Θεσσαλονίκης. Το πρόβλημα που θίγει εμφανίστηκε εντυπωσιακά ξανά πρόσφατα με το νόμο 5094/2024 για τα ιδιωτικά πανεπιστήμια. Άρα, δικαιώθηκα. Θα εμφανιστεί και στο μέλλον.
2.Το άρθρο 16 Σ στα κρίσιμα σημεία των παραγράφων 5, 6 & 8 προβλέπει :
- «5. H ανώτατη εκπαίδευση παρέχεται αποκλειστικά από ιδρύματα που αποτελούν νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου …
- Oι καθηγητές των ανώτατων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων είναι δημόσιοι λειτουργοί. Το υπόλοιπο διδακτικό προσωπικό τους επιτελεί επίσης δημόσιο λειτούργημα …
- … H σύσταση ανώτατων σχολών από ιδιώτες απαγορεύεται.»
3.Κάποιοι συνταγματολόγοι, όμως, επιχείρησαν ερμηνεία ώστε ο νόμος για τα ιδιωτικά πανεπιστήμια να θεωρηθεί σύμφωνος με το ευρωπαϊκό δίκαιο και άρα ότι είναι εντάξει. Σύμφωνος με το ευρωπαϊκό δίκαιο μπορεί να είναι. (Δεν λέω ότι είναι καθώς δεν τον έχω διαβάσει ακόμη. (Ούτε και χρειάζεται)). Σύμφωνος όμως με το ελληνικό Σύνταγμα δεν είναι. Σε ένα ιεραρχικό σύστημα κανόνων, η σκέψη κινείται από πάνω προς τα κάτω. Άρα, το πρώτο ζητούμενο είναι η συμφωνία Συντάγματος και ευρωπαϊκού δικαίου. Τέτοια συμφωνία δεν υπάρχει καθώς το Σύνταγμα συνεχίζει να προβλέπει ρητά, αυστηρά, πολλαπλά, μόνο κρατικά πανεπιστήμια. Το άρθρο 16 είναι αντίθετο και προβληματικό σε σχέση με αρκετές ευρωπαϊκές διατάξεις, π.χ. περί ελευθερίας εγκατάστασης, κυκλοφορίας υπηρεσιών και του ίδιου του δικαιώματος στην εκπαίδευση, άρα του Χάρτη δικαιωμάτων. Οι νομικοί αυτοί στην προσπάθειά τους να υπερασπίσουν το νόμο άφησαν πρακτικά εκτός κάδρου το Σύνταγμα λόγω της αντίθεσής του στο ευρωπαϊκό δίκαιο. Αν δεν αναφέρω ονόματα είναι για να μην μεγαλώσει το σημείωμα.
4.Απαιτείται σπουδαία ικανότητα για να πετύχεις τέτοιο κουλουβάχατο. Εδώ αναφέρομαι στους πολιτικούς και στα προϊόντα τους. Διαχρονικά, δεν αγγίζουν την σοβαρή απροσαρμοστία του Συντάγματος. Όταν το πρόβλημα γίνεται συγκεκριμένο, παραβιάζουν το Σύνταγμα αδίστακτα αναμειγνύοντας στα σχέδιά τους πρόθυμους συνταγματολόγους. Ο νόμος για τα ιδιωτικά πανεπιστήμια είναι ένας ακόμη ορατός δείκτης του κράτους δικαίου στην Ελλάδα. Φυσικά, δεν τους νοιάζει, ούτε τους πολιτικούς ούτε τους συνταγματολόγους αυτούς.
5.Ως προς συνταγματολόγους: δεν υπάρχει σύμφωνη με το ευρωπαϊκό δίκαιο εθνική ερμηνεία του πεντακάθαρου, σταθερού, αντίθετου άρθρου 16 του Συντάγματος. Πουθενά δεν συναντάται ερμηνευτική μέθοδος επιτρέπουσα κάποιον να κινείται μέσα στο χρόνο και στα νομικά κείμενα σαν φίδι τον Μάιο. Η ερμηνευτική αρχή 0 (μηδέν) για το άρθρο 16 λέει, Clara non sunt interpretata. Παραβίαση αυτής της αρχής θίγει την ασφάλεια δικαίου, κατατρώει την εμπιστοσύνη των πολιτών και αυξάνει την αντιπαλότητά τους με το κράτος. Το πρόβλημα γίνεται κοινωνικό, διότι αν εκτός από τα ασαφή ερμηνεύουμε και τα σαφή του Συντάγματος δεν θα υπάρχει βάση για να εμπιστευθούμε ο ένας τον άλλον και να συνεννοηθούμε. Αυτό δεν συμβαίνει σήμερα; Ερμηνεία και των σαφών πραγμάτων του Συντάγματος είναι, στα δικά μου μάτια, απόπειρα εξαπάτησης στα βασικά, η οποία στηρίζει την αυθαιρεσία της εκτελεστικής εξουσίας.
6.Ο νόμος για τα ιδιωτικά πανεπιστήμια φανερά αντίθετος στο Σύνταγμα δεν είναι τίποτε λιγότερο από ένα ακόμη πολιτικό και συνταγματικό σκάνδαλο. Σύγκρουση καθαρών, πολλαπλών, ιστορικά σταθερών διατάξεων του Συντάγματος με το ευρωπαϊκό δίκαιο δεν μπορεί να βρει εθνική λύση με ερμηνεία συνταγματολόγων. Μπορεί να επιλυθεί μόνο με άμεση ειλικρινή πολιτική ενέργεια αλλαγής του Συντάγματος. Πρόσθετη απόδειξη είναι ότι το άρθρο 16 συνεχίζει να ισχύει. Τα δε ιδιωτικά πανεπιστήμια συζητιούνται από την περίοδο της χούντας τουλάχιστον. Εάν/όταν το πρόβλημα φτάσει στους έλληνες δικαστές θα τους αρέσει άραγε; θα το αντιμετωπίσουν μόνοι τους μετωπικά ή θα το στείλουν στο Δικαστήριο του Λουξεμβούργου με τον κίνδυνο να τους θυμίσει ότι το ζήτημα έχει απαντηθεί αρκετές φορές;
7.Το τωρινό ελληνικό Σύνταγμα χάνει αυξανόμενα την αξία του λόγω της αδυναμίας προσαρμογής. Η μόνιμη αδυναμία προσαρμογής αποδεικνύει ότι το όλο κράτος, μέλος κοινότητας/ένωσης επί 45 έτη, είναι φοβικό. Φοβάται να ανοιχτεί και να προσαρμοστεί στα ευρωπαϊκά δεδομένα με θάρρος, ευθύτητα, καλοπιστία, χρονισμό. Ως συνέπεια, χάνονται φήμη και αξιοπιστία έναντι άλλων κρατών μελών και πολιτικός χρόνος. Για να κάνει ζημίες όμως στους πολίτες του δεν έχει ούτε φόβο ούτε δισταγμό.
8.Το σημερινό Σύνταγμα είναι ο δεμένος, ημιθανής γάιδαρος του Κωνσταντίνου Καραμανλή, γαλλικής ράτσας. Το έχω εκθέσει με σειρά προτάσεων [https://www.scribd.com/doc/215124701/Athanasios-Pitsiorlas-Eighteen-18-Proposals-for-the-Future-Greek-Constitutions-2014]. Είναι σκόπιμα γενικόλογο, έχει σκόπιμα πολλά κενά και τρύπες, έχει άχρηστες διατάξεις και δεν έχει δυνατότητα προσαρμογής. Και σαν να μην φτάνουν αυτά οι πολιτικοί είτε δεν εφαρμόζουν το υπόλοιπο (παραλείψεις) είτε το κάνουν καβάλα. Επιδεικτικά καβάλα το έκαναν ξανά με το νόμο για τα ιδιωτικά πανεπιστήμια. Τρεις μήνες πριν το νόμο αυτό ψήφισαν την εξωπραγματική, εξωσυνταγματική φορολογία ελεύθερων επαγγελματιών και άλλων (νόμος 5073/2023).
9.Ο νόμος για τα ιδιωτικά πανεπιστήμια έφερε στις 29-30 Μαρτίου 2024 συνέδριο στη Θεσσαλονίκη, «Η εφαρμογή του δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην ελληνική έννομη τάξη». Απρόθυμα πήγα και απρόθυμες είναι αυτές οι γραμμές. Ρώτησα κατ’ ιδίαν ομιλητή, «θα γινόταν αυτό το συνέδριο εάν είχε πριν τροποποιηθεί το Σύνταγμα;» Απάντησε, «Όοοχι!»
10.Περιττό να πω ότι δεν εκφράζω εδώ άποψη αν πρέπει ή όχι να ιδρυθούν ιδιωτικά πανεπιστήμια. Έχοντας περάσει και από ιδιωτικό πανεπιστήμιο μπορώ βάσιμα να έχω άποψη. Το θέμα του παρόντος σημειώματος είναι μόνο το απροσάρμοστο, προβληματικό ελληνικό Σύνταγμα.
11.Υποτίθεται ότι το Σύνταγμα είναι βασικός φραγμός στην αυθαιρεσία της εξουσίας. Όμως, η ανηθικότητα και η κρατική αυθαιρεσία στη χώρα αυτή επιμείνουν και αυξαίνονται. Είμαι περίεργος να δω, μετά το διάλειμμα των ευρωεκλογών, ποια θα είναι η επόμενη αισθητή αυθαιρεσία.
12.Αντί οι συνταγματολόγοι να συμβάλλουν ομαδόν να φτάσει το Σύνταγμα να διορθώνεται εύκολα και συμβατά με τις πυκνές ευρωπαϊκές εξελίξεις, άρα να μην παραβιάζεται και οι αυθαιρεσίες να αποφεύγονται, ορισμένοι ενδίδουν χωρίς δισταγμούς σε κομματικά και ατομικά συμφέροντα. Το άρθρο του 2006 αναδημοσιεύεται πιο κάτω ατόφιο.
***
Χρειαζόμαστε φανερά και απόλυτα, τώρα, μία λογική διαδικασία αλλαγής του Συντάγματος
Σεπτέμβριος 2006
Πάντοτε ήμουν πεπεισμένος ότι το λογικά πρώτο άρθρο που επιβάλλεται να αλλάξει στο ελληνικό Σύνταγμα είναι το άρθρο 110 που ορίζει τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες γίνεται η αναθεώρηση.1 Το άρθρο αυτό απαιτεί συνδυαστικά δύο διαδοχικές βουλές και παρέλευση πέντε ετών από την προηγούμενη τροποποίηση για να αλλάξει. Και πάλι τίποτε δεν εγγυάται ότι η επόμενη Βουλή θα το αλλάξει διότι μπορεί οι πολιτικές εξελίξεις να είναι διαφορετικές (βλέπετε το 1994). Επιπλέον, η διαδικασία δεν διαφοροποιείται καθόλου και δεν προβλέπει επείγουσα περίπτωση αναθεώρησης.
Λυπάμαι αλλά οι δύο βουλές και η πενταετία θα πρέπει τώρα με μία πνοή να πάνε στο καλάθι των αχρήστων! Το συνταγματικό κείμενο [1] πρέπει να μπορεί να αλλάζει στη διάρκεια μίας βουλής, οποτεδήποτε, αλλά [2] με αρκετά αυξημένη πλειοψηφία. Μετά την πρόταση αναθεώρησης, όπως ισχύει σήμερα, θα λαμβάνονται δύο αποφάσεις: η πρώτη για να διαπιστωθεί η ανάγκη αλλαγής συγκεκριμένης/ων διάταξης/ων. Η δεύτερη μετά την ουσιαστική συζήτηση των αλλαγών για τη ψήφιση η οποία μπορεί να γίνεται σε ένα ή τρεις μήνες από την πρώτη. Φυσικά, ακόμη και αυτές οι αλλαγές υπόκεινται σε περαιτέρω βελτίωση στο μέλλον.
[1] Η πρώτη αλλαγή ως προς το στοιχείο του χρόνου (κατάργηση των δύο βουλών και της πενταετίας) σημαίνει πρώτα ότι το Σύνταγμα θα μπορεί να προσαρμόζεται εύκολα και αποτελεσματικά στις ανάγκες, θα εξυπηρετεί τη ζωή και δεν θα είναι μουσειακό είδος, όπως είναι σε σοβαρή έκταση σήμερα.
[2] Η δεύτερη αλλαγή ως προς την αυξημένη πλειοψηφία σημαίνει ότι για να αλλάξει το Σύνταγμα θα πρέπει να υπάρχει διαπιστωμένη ανάγκη. Εάν την ανάγκη αναθεώρησης δεν την συμμερίζεται μία αυξημένη πλειοψηφία βουλευτών τεκμαίρεται ότι δεν υπάρχει και το Σύνταγμα θα μένει ως έχει. Όταν λέω αυξημένη πλειοψηφία εννοώ αριθμό 200 βουλευτών σε όλες τις φάσεις της αναθεώρησης επί ενός συνόλου στο μέλλον 250 βουλευτών και όχι 300 όπως σήμερα. Τις συνταγματικές
1 Αν η επόμενη Βουλή κατόρθωνε να διορθώσει μόνο την διαδικασία αλλαγής του Συντάγματος, θα ήμουν ικανοποιημένος. Αμέσως θα αρχίζαμε να αναπνέουμε ελεύθερα και θα βλέπαμε χωρίς πίεση χρόνου την ουσιαστική βελτίωση του Συντάγματος τα περιθώρια της οποίας είναι τεράστια, αφού, πέρα από τα κενά του Συντάγματος, ένα πολύ μεγάλο μέρος είναι απαξιωμένο.
αλλαγές δεν μπορεί να τις ονειρεύεται και να τις αποφασίζει μόνο του (σχεδόν) ένα κόμμα. Αυτό επιβάλει η πολιτική δικαιοσύνη και το συμφέρον της Ελλάδας. Ας θυμηθούμε ότι όλες οι κοινοτικές συνθήκες συμπεριλαμβανομένης της Συνταγματικής Συνθήκης επικυρώθηκαν στη Βουλή όχι απλά με πολύ αυξημένες αλλά με συντριπτικές πλειοψηφίες (κοντά στους 300 βουλευτές). Άρα ο αριθμός 200 δεν θέτει ζήτημα εφικτού. Η απαίτηση αυξημένης πλειοψηφίας θα οδηγήσει, εθελοντικά ή αναγκαστικά σε ενίσχυση της διάθεσης διαλόγου, διαμόρφωση συναίνεσης, εμπιστοσύνης και περιορισμό του πολιτικού εγωισμού. Αυτά τα στοιχεία θα διαχυθούν στην ελληνική κοινωνία.
Η Ελλάδα δεν μπορεί να διαθέτει διαδικασία συνταγματικής αναθεώρησης ούτε δυσκολότερη από εκείνη της Κοινότητας/Ένωσης στην οποία ανήκει ούτε, ακόμη χειρότερα, ασύμβατη με τις εξελίξεις της τελευταίας σε βαθμό που να μην μπορεί να τις παρακολουθεί.
Πολλοί στην Ελλάδα, και δεν εννοώ ασχέτους, δεν έχουν καταλάβει ότι υπάρχουν συνεχείς, μετακινούμενες και συνεπώς απρόβλεπτες νομικές πιέσεις από το ευρωπαϊκό πολιτικό και νομικό περιβάλλον.2 Η ΕΕ εξελίσσεται συνεχώς και καλεί τα μέλη της να την παρακολουθούν. Όσο αγνοούμε αυτές τις εξελίξεις τόσο η Ελλάδα θα έχει μειωμένη πολιτική αξιοπιστία (προς εμπέδωση αυτού βλέπετε για μία ακόμη φορά τον μεγάλο το μέτοχο του 1%!) αλλά και θα είναι στο περιθώριο των εξελίξεων.
Ένα υφιστάμενο απαράδεκτο αποτέλεσμα της προβληματικής απαίτησης των δύο Βουλών και της πενταετίας είναι η ανώμαλη και προβληματική επικύρωση τον Απρίλιο του 2005 της Συνθήκης για το Ευρωπαϊκό Σύνταγμα. Της επικύρωσης έπρεπε να προηγηθεί τροποποίηση του Συντάγματος για να ρυθμίσει τις σχέσεις των δύο συνταγματικών κειμένων. Αυτό δεν έγινε και τώρα δεν ξέρουμε ποια είναι η σχέση των δύο κειμένων. Το ζήτημα έχει μείνει για τα ελληνικά και ευρωπαϊκά δικαστήρια στο μέλλον.
Η ίδια κατάσταση δημιουργεί ένα άλλο απαράδεκτο αποτέλεσμα: οι έλληνες του 1975 θέλησαν και αποφάσισαν να δεσμεύσουν τους έλληνες του 2006 και το μέλλον τους με διαδικαστικές ανοησίες. Εγώ δεν έχω αναγνωρίσει σε κανέναν τέτοιο δικαίωμα να δεσμεύει το μέλλον μου από το παρελθόν του.
2 Παρά την ύπαρξη και λειτουργία της αρχής της επικουρικότητας.
Δεν έχουμε να φοβηθούμε τίποτε από μία λογική διαδικασία τροποποίησης. Ενδεχομένως κάποιοι είτε συνεχίζουν να έχουν θολές πολιτικές φοβίες, είτε, όπως και αλλού, βλέπουν το Σύνταγμα ευκαιριακά και παιγνιδιάρικα.
Όσοι φοβούνται μην κάνει η Βουλή λάθη, λόγω της εύκολης και γρήγορης αλλαγής του Συντάγματος, η απάντηση είναι απλή και διπλή: [1] η Βουλή έχει κάνει λάθη και υπό τις υπάρχουσες πολύ αυστηρές προϋποθέσεις (Βλέπετε τον μεγάλο το μέτοχο και όχι μόνο). [2] Με την ίδια χρονική ευκολία που η Βουλή θα κάνει λάθη υπό μία λογική διαδικασία αναθεώρησης, με την ίδια χρονική ευκολία θα μπορεί και να τα διορθώνει εάν διαπιστωθούν. Από πότε και μέχρι πότε θα έχουμε τον μεγάλο το μέτοχο! Έτσι, αποκτάται εμπειρία και έτσι προλαβαίνεις να την καταγράψεις για να τη θυμάσαι και να την έχεις υπό την κατοχή σου στο μέλλον.
Ας κάνουμε και λίγη σύγκριση. Είδα τι συμβαίνει στα Συντάγματα σχεδόν 40 χωρών, όλων των μελών της ΕΕ, του ΟΟΣΑ και επιπλέον της Ελβετίας, της Ρωσίας και της Κίνας. Όλα τα Συντάγματα κοιτούν από απόσταση τον ελληνικό παραλογισμό. Δηλαδή όλες αυτές οι χώρες έχουν εσφαλμένη διαδικασία αναθεώρησης και μόνο η Ελλάδα διαθέτει τη σωστή; Όσα προβλέπουν κάποια στοιχεία δυσκολίας στην αναθεώρηση, μέρος των δυσκολιών είναι τα δημοψηφίσματα, τα οποία, όμως, σέβονται τους πολίτες. Το ελληνικό Σύνταγμα δεν το κάνει ούτε αυτό.
Η στάθμιση πλεονεκτημάτων – μειονεκτημάτων δείχνει ότι η χρονικά εύκολη αναθεώρηση του Συντάγματος εντός της ίδιας βουλής με μοναδικό κρίσιμο όρο την αυξημένη πλειοψηφία είναι πολιτικά δίκαιη, χρήσιμη και έχει μόνο πλεονεκτήματα.
Όσοι βλέπουν πλεονεκτήματα στην παρούσα διαδικασία αναθεώρησης με τις δύο βουλές και την πενταετία καλούνται να μας τα γνωρίσουν με τρόπο συγκεκριμένο.
Σε αυτή την πρόταση δεν είμαι μόνος. Μέχρι τώρα, τουλάχιστον δύο άλλα πρόσωπα, ο ευρωβουλευτής Ιωάννης Βαρβιτσιώτης και ο συνταγματολόγος Γιώργος Παπαδημητρίου, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, έχουν δεχθεί αλλαγή της διαδικασίας αναθεώρησης του Συντάγματος. Όσοι άλλοι συμμερίζονται την ανάγκη να αλλάξει η διαδικασία καλούνται να προωθήσουν την πρόταση καταλλήλως.
