Την Πρωτομαγιά του 1944, στο Σκοπευτήριο της Καισαριανή, διακόσιοι Έλληνες αντιστασιακοί εκτελέστηκαν από τα στρατεύματα της ναζιστικής κατοχής, ως αντίποινα για ενέργεια του ΕΛΑΣ. Ήταν κρατούμενοι – στην πλειονότητά τους κομμουνιστές πολλοί ήδη φυλακισμένοι από το καθεστώς Μεταξά και παραδομένοι στους Γερμανούς.
Οι φωτογραφίες που ήρθαν στο φως συγκλονίζουν όχι μόνο για το γεγονός της εκτέλεσης, αλλά για κάτι βαθύτερο: τη στάση των μελλοθανάτων.
Περπατούν ήρεμοι. Στέκονται όρθιοι. Υψώνουν τη γροθιά. Τραγουδούν.
Δεν υπάρχει πανικός. Δεν υπάρχει κατάρρευση. Υπάρχει αξιοπρέπεια.
Και τότε γεννάται ένα ερώτημα που δεν είναι κομματικό, αλλά υπαρξιακό:
Τι είναι αυτό που επιτρέπει στον άνθρωπο να κοιτά τον θάνατο χωρίς φόβο;
Το φαινόμενο του μαρτυρίου
Η λέξη μάρτυρας στην αρχική της σημασία δεν δηλώνει απλώς το θύμα. Δηλώνει εκείνον που «μαρτυρεί» — που δίνει δημόσια μαρτυρία για μια αλήθεια, την οποία θεωρεί ανώτερη από την ίδια του τη ζωή.
Οι χριστιανοί μάρτυρες των ρωμαϊκών διωγμών, οι νεομάρτυρες της Τουρκοκρατίας, ακόμη και οι πιστοί που εκτελέστηκαν στα κομμουνιστικά καθεστώτα του 20ού αιώνα, βάδιζαν προς τον θάνατο με παρόμοια ψυχραιμία. Ύμνοι, προσευχή, δοξολογία.
Οι διακόσιοι της Καισαριανής δεν προσεύχονταν στον Θεό. Δόξαζαν το κόμμα τους. Δεν πίστευαν στην αθανασία της ψυχής. Πίστευαν στην αθανασία της Ιστορίας.
Κι όμως, η ψυχολογία της στιγμής μοιάζει εντυπωσιακά.
Πίστη και ιδεολογία: τι διαφέρει;
Ο μάρτυρας της πίστης πιστεύει ότι ο θάνατος δεν είναι τέλος. Ότι η ζωή συνεχίζεται. Ότι το μαρτύριό του έχει αιώνιο νόημα.
Ο μάρτυρας της ιδεολογίας πιστεύει ότι ο θάνατός του εγγράφεται σε μια ιστορική αναγκαιότητα. Ότι γίνεται λίπασμα για το μέλλον. Ότι υπηρετεί μια συλλογική σωτηρία.
Στην πρώτη περίπτωση, το νόημα είναι μεταφυσικό.Στη δεύτερη, ιστορικό.
Και στις δύο, όμως, υπάρχει κάτι κοινό: η υπέρβαση του ατομικού φόβου.
Από πού αντλείται αυτή η δύναμη;
Ο άνθρωπος μπορεί να αντιμετωπίσει τον θάνατο όταν:
- Πιστεύει ότι ανήκει σε κάτι μεγαλύτερο από τον εαυτό του.
- Έχει εσωτερική βεβαιότητα ότι η ζωή του δεν υπήρξε μάταιη.
- Έχει συμφιλιωθεί με την ιδέα της θυσίας.
Η υπέρβαση δεν γεννιέται από την απουσία φόβου. Γεννιέται από την κυριαρχία πάνω στον φόβο.
Οι διακόσιοι δεν ήταν υπεράνθρωποι. Ήταν άνθρωποι που είχαν ήδη αποδεχθεί τη μοίρα τους. Η ταυτότητά τους – πολιτική, συλλογική, ιδεολογική – είχε γίνει ισχυρότερη από το ένστικτο αυτοσυντήρησης.
Μάρτυρες της Αλήθειας ή μάρτυρες της πλάνης;
Εδώ αρχίζει η δυσκολία.
Αν κάποιος πιστεύει ότι η χριστιανική αλήθεια είναι η μόνη οντολογική αλήθεια, τότε ο μάρτυρας της πίστης μαρτυρεί το Απόλυτο, ενώ ο μάρτυρας της ιδεολογίας μαρτυρεί μια ιστορική ιδέα – ενδεχομένως εσφαλμένη.
Αν όμως δούμε το ζήτημα υπαρξιακά, χωρίς δογματική προϋπόθεση, τότε αυτό που έχει σημασία δεν είναι η αντικειμενική αλήθεια του περιεχομένου, αλλά η αυθεντικότητα της αυτοπροσφοράς.
Η Ιστορία έχει γνωρίσει ιδεολογίες που γέννησαν ολοκληρωτισμούς. Ο κομμουνισμός σε πολλές χώρες κατέληξε σε διώξεις και εκτελέσεις πιστών – δηλαδή σε παραγωγή «αντίστροφων» μαρτύρων.
Αυτό, όμως, δεν αναιρεί το γεγονός ότι οι συγκεκριμένοι άνθρωποι της Καισαριανής πέθαναν θύματα ενός άλλου ολοκληρωτισμού: του ναζισμού.
Το ηθικό μέγεθος της στάσης τους δεν ταυτίζεται αυτομάτως με το πολιτικό περιεχόμενο της ιδεολογίας τους.
Η μαρτυρία ως ανθρώπινο αρχέτυπο
Ίσως το βαθύτερο συμπέρασμα είναι άλλο.
Ο άνθρωπος έχει ανάγκη νοήματος τόσο βαθιά, ώστε μπορεί να προσφέρει τη ζωή του γι’ αυτό. Είτε το ονομάσει Θεό, είτε Πατρίδα, είτε Ιστορία, είτε Κόμμα.
Το μαρτύριο είναι η ακραία μορφή αυτής της ανάγκης.
Οι φωτογραφίες της Καισαριανής δεν μιλούν μόνο για τον κομμουνισμό ή για την Αντίσταση. Μιλούν για το μυστήριο της ανθρώπινης ελευθερίας: ότι ακόμη και μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα, ο άνθρωπος μπορεί να επιλέξει πώς θα πεθάνει.
Και ο τρόπος του θανάτου του γίνεται μήνυμα
Η τελική κρίση
Μπορούμε να διαφωνούμε ριζικά με την ιδεολογία τους. Μπορούμε να ασκούμε αυστηρή κριτική στον ιστορικό κομμουνισμό. Μπορούμε να επισημαίνουμε τα εγκλήματα που διαπράχθηκαν στο όνομά του.
Όμως δεν μπορούμε να αρνηθούμε το ανθρώπινο μέγεθος εκείνης της στιγμής. Στάθηκαν όρθιοι.
Και το να στέκεσαι όρθιος μπροστά στον θάνατο είναι πράξη που ξεπερνά τις ιδεολογίες. Είναι πράξη βαθιά ανθρώπινη.
Ίσως τελικά το ερώτημα δεν είναι αν ήταν μάρτυρες της Αλήθειας ή της ιδεολογίας τους.
Ίσως το ερώτημα είναι αν εμείς, σε εποχές άνεσης και σχετικότητας, διαθέτουμε έστω ένα ελάχιστο από το φρόνημα εκείνων που βάδιζαν προς τον θάνατο χωρίς να σκύβουν το κεφάλι.
Γιατί οι φωτογραφίες αυτές δεν είναι απλώς ιστορικό ντοκουμέντο. Είναι καθρέφτης.
Και ο καθρέφτης δεν ρωτά τι πιστεύεις. Ρωτά αν είσαι έτοιμος να το πληρώσεις.
