Από την ατομική διαφυγή στην πολιτική διεκδίκηση της πραγματικής προαιρετικότητας
Γεώργιος Αποστολάκης
Οι εικόνες των τελευταίων ημερών έξω από τα γραφεία διαβατηρίων δεν μπορούν να αντιμετωπισθούν ούτε ως μια γραφική παραξενιά κάποιων «αρνητών» ούτε ως μια απλή εκδήλωση της γνωστής ελληνικής συνήθειας να αφήνουμε τα πάντα για την τελευταία στιγμή.
Στη Λάρισα, εκατοντάδες πολίτες περίμεναν από τα ξημερώματα, σχηματίζοντας ουρές δεκάδων μέτρων. Στην Κοζάνη, άνθρωποι ξενύχτησαν έξω από το Αστυνομικό Μέγαρο. Ανάλογες εικόνες καταγράφηκαν στη Θεσσαλονίκη, στην Πάτρα και σε άλλες περιοχές της χώρας. Κοινός σκοπός ήταν η έκδοση διαβατηρίου με την παλαιού τύπου ταυτότητα πριν από την 3η Αυγούστου, ώστε οι ενδιαφερόμενοι να διατηρήσουν τη δυνατότητα ταξιδιών χωρίς να υποχρεωθούν άμεσα να παραλάβουν τη νέα ταυτότητα.
Η έκταση και η πανελλαδικότητα του φαινομένου επιβάλλουν μια σοβαρότερη πολιτική και κοινωνική ανάγνωση.
Ούτε χλευασμός ούτε εξιδανίκευση
Ασφαλώς, οφείλουμε να δούμε το γεγονός και με διάθεση αυτοκριτικής.
Δεν είναι θετικό πολίτες που δηλώνουν ότι αγωνιούν για τις ψηφιακές ελευθερίες τους να εμφανίζονται φοβισμένοι, πανικόβλητοι και ανέτοιμοι μπροστά σε εξελίξεις που είχαν προαναγγελθεί εδώ και χρόνια. Δεν βοηθά την υπόθεση της ψηφιακής ελευθερίας να δίνεται η εντύπωση μιας σπασμωδικής αντίδρασης της τελευταίας στιγμής. Ούτε είναι συνετό να περιμένει κάποιος να φθάσει η προθεσμία στην τελευταία ημέρα και τότε να αναζητεί, μέσα σε αγωνία και πολύωρη ταλαιπωρία, μια προσωρινή διέξοδο.
Ο επιμηθεϊσμός είναι, δυστυχώς, παλαιά ελληνική αδυναμία. Συχνά γνωρίζουμε τι έρχεται, αλλά αναβάλλουμε τη στάση και την απόφασή μας μέχρι να αισθανθούμε την πίεση να μας αγγίζει προσωπικά.
Όσοι είχαν αποφασίσει συνειδητά ότι δεν επιθυμούν τη νέα ταυτότητα θα μπορούσαν να έχουν εκδώσει εγκαίρως διαβατήριο. Θα απέφευγαν έτσι και την προσωπική τους ταλαιπωρία και την εικόνα του πανικού, την οποία ορισμένα μέσα ενημέρωσης έσπευσαν να αξιοποιήσουν για να τους παρουσιάσουν ως «γραφικούς», «φοβικούς» ή «αρνητές ταυτοτήτων».
Από την άλλη, όμως, άλλο πράγμα η καλόπιστη αυτοκριτική και άλλο ο χλευασμός.
Οι άνθρωποι αυτοί δεν αρνούνται την ύπαρξη ταυτότητας ούτε την ανάγκη ασφαλούς πιστοποίησης της ταυτότητας του πολίτη. Αμφισβητούν τη μετατροπή της σε κόμβο μιας πολύ ευρύτερης ψηφιακής αρχιτεκτονικής, σε συνδυασμό με τον Προσωπικό Αριθμό, τη διασύνδεση μητρώων και τη σταδιακή εξάρτηση της ασκήσεως δικαιωμάτων από την ένταξη του προσώπου στο ενιαίο ψηφιακό σύστημα.
Η συλλήβδην απονομή της ταμπέλας «αρνητές ταυτοτήτων» δεν αποτελεί ενημέρωση. Αποτελεί μηχανισμό κοινωνικού στιγματισμού, όπως ορθά επισημαίνεται και στο σχετικό άρθρο του Ελευθέριου Ανδρώνη. Με μια λέξη επιχειρείται να ακυρωθεί μια ολόκληρη συζήτηση για την ιδιωτικότητα, την αναλογικότητα, την ελευθερία επιλογής και τα όρια της ψηφιακής εξουσίας.
Οι ουρές έκαναν ορατό αυτό που έως τώρα παρέμενε κρυφό
Οι εικόνες αυτές έχουν, ωστόσο, μια πολύ μεγαλύτερη σημασία. Έκαναν ορατή μια κοινωνική διάθεση που μέχρι σήμερα παρέμενε διάχυτη, σιωπηλή και πολιτικά αδιαμόρφωτη.
Στη Λάρισα καταγράφηκε καθημερινή προσέλευση εκατοντάδων πολιτών, ενώ στην Κοζάνη πολίτες ξενύχτησαν έξω από το Αστυνομικό Μέγαρο. Δεν επρόκειτο, επομένως, για ένα μεμονωμένο τοπικό περιστατικό, αλλά για μια παράλληλη αντίδραση σε πολλές περιοχές της χώρας.
Αυτό δεν αρκεί, βεβαίως, ως δημοσκόπηση. Δεν επιτρέπεται να συμπεράνουμε με μαθηματική βεβαιότητα, μόνο από τις ουρές, ότι ορισμένο ποσοστό του ελληνικού λαού απορρίπτει τη νέα ταυτότητα. Οι ουρές δεν είναι κάλπη.
Είναι, όμως, ισχυρός πολιτικός δείκτης.
Δείχνουν ότι πίσω από τη φαινομενική αδράνεια υπάρχει ένας μεγάλος αριθμός πολιτών που δεν έχει πεισθεί. Πολίτες που μπορεί να μη συμμετέχουν σε συγκεντρώσεις, να μην υπογράφουν ψηφίσματα, να μη μιλούν δημόσια και να μη δηλώνουν ανοιχτά την αντίθεσή τους, αλλά αποφεύγουν όσο μπορούν την παραλαβή της νέας ταυτότητας.
Οι αιτίες της σιωπής τους είναι διαφορετικές. Άλλοι φοβούνται τον κοινωνικό στιγματισμό. Άλλοι δεν θέλουν να συγκρουσθούν με το κράτος ή το εργασιακό τους περιβάλλον. Άλλοι χαρακτηρίζονται από ραθυμία και αναβλητικότητα. Άλλοι ελπίζουν ότι κάτι θα αλλάξει χωρίς να χρειασθεί να αγωνισθούν οι ίδιοι. Και άλλοι αντιλαμβάνονται μεν τον κίνδυνο, αλλά δεν έχουν ακόμη μετατρέψει την ανησυχία τους σε συγκροτημένη πολιτική συνείδηση.
Οι ουρές, λοιπόν, λειτούργησαν σαν ένας κοινωνικός μεγεθυντικός φακός. Φανέρωσαν την κεκρυμμένη επιφύλαξη ενός τμήματος της κοινωνίας που μέχρι σήμερα δεν είχε δημόσια εικόνα.
Τρία χρόνια μετά, εκατομμύρια πολίτες εξακολουθούν να μην έχουν αλλάξει ταυτότητα
Υπάρχει και ένα δεύτερο δεδομένο, ακόμη πιο αποκαλυπτικό.
Η έκδοση των νέων ταυτοτήτων άρχισε στις 25 Σεπτεμβρίου 2023. Τον Ιανουάριο του 2026 αναφερόταν ότι είχαν εκδοθεί περισσότερες από τρία εκατομμύρια νέες ταυτότητες, ενώ ο συνολικός αριθμός των παλαιών δελτίων που έπρεπε να αντικατασταθούν υπολογιζόταν περίπου στα εννέα εκατομμύρια.
Η γενική εικόνα των αριθμών παραμένει πολιτικά εύγλωττη: έπειτα από σχεδόν τρία χρόνια κυβερνητικής προβολής, συνεχών προτροπών και επαναλαμβανόμενων προειδοποιήσεων, εκατομμύρια πολίτες εξακολουθούν να διατηρούν την παλαιά τους ταυτότητα.
Δεν έσπευσαν να παραλάβουν το νέο δελτίο, όπως θα συνέβαινε εάν το θεωρούσαν ένα απολύτως ακίνδυνο, ουδέτερο και αυτονόητα χρήσιμο μέσο.
Και ο αριθμός όσων έχουν ήδη παραλάβει τη νέα ταυτότητα δεν ταυτίζεται αναγκαστικά με τον αριθμό όσων την εγκρίνουν. Στους κατόχους περιλαμβάνονται νέοι που εκδίδουν ταυτότητα για πρώτη φορά, πολίτες που έχασαν ή έπρεπε να αντικαταστήσουν το παλαιό δελτίο τους, καθώς και άνθρωποι που την παρέλαβαν όχι επειδή συμφωνούν με τη συνολική ψηφιακή αρχιτεκτονική, αλλά επειδή φοβήθηκαν τον αποκλεισμό από ταξίδια, συναλλαγές ή υπηρεσίες.
Η παραλαβή υπό την πίεση μιας επερχόμενης αδυναμίας συμμετοχής στην κοινωνική και οικονομική ζωή δεν αποτελεί ελεύθερη πολιτική συγκατάθεση.
Γι’ αυτό είναι επισφαλές να εμφανίζει η κυβέρνηση τον αριθμό των εκδοθέντων δελτίων ως απόδειξη κοινωνικής αποδοχής. Η μόνη ασφαλής διαπίστωση είναι ότι ένα εξαιρετικά μεγάλο μέρος του πληθυσμού είτε αντιδρά είτε επιφυλάσσεται είτε καθυστερεί. Και αυτή η μαζική επιφύλαξη δεν επιτρέπεται να αγνοείται.
Το διαβατήριο είναι προσωρινή διέξοδος, όχι λύση
Το διαβατήριο προσφέρει σήμερα μια πρακτική δυνατότητα ταξιδιού χωρίς την άμεση παραλαβή της νέας ταυτότητας. Δεν αποτελεί, όμως, απάντηση στο βασικό πολιτικό πρόβλημα.
Είναι ένα υποκατάστατο. Μια ατομική παράταση χρόνου. Μια προσωρινή άμυνα απέναντι σε ένα σύστημα που συνεχίζει να οικοδομείται.
Ακόμη και αν κάποιος εξασφαλίσει για ορισμένα χρόνια τη δυνατότητα ταξιδιού, το ερώτημα παραμένει: θα μπορεί στο μέλλον να εργάζεται, να συναλλάσσεται, να εξυπηρετείται από το Δημόσιο, να ανοίγει τραπεζικό λογαριασμό, να αγοράζει, να πωλεί και να ασκεί τα δικαιώματά του χωρίς να υποχρεωθεί να χρησιμοποιεί ένα ενιαίο ψηφιακό αναγνωριστικό και μια ηλεκτρονική ταυτότητα;
Αν η απάντηση είναι αρνητική, τότε δεν υπάρχει πραγματική προαιρετικότητα. Υπάρχει μόνο μια τυπική δυνατότητα άρνησης, συνοδευόμενη από τέτοιες συνέπειες ώστε η συγκατάθεση να καθίσταται πρακτικά εξαναγκασμένη.
Η ελευθερία δεν διασφαλίζεται όταν το κράτος λέει στον πολίτη: «Είσαι ελεύθερος να αρνηθείς, αλλά τότε δεν θα μπορείς να συμμετέχεις κανονικά στην οικονομική και κοινωνική ζωή».
Το μήνυμα προς τα πολιτικά κόμματα
Οι ουρές έξω από τα γραφεία διαβατηρίων στέλνουν και ένα σαφές μήνυμα προς τα πολιτικά κόμματα.
Υπάρχει ένα μεγάλο εκλογικό και κοινωνικό σώμα που αγωνιά για την ψηφιακή του ελευθερία. Δεν είναι όλοι οι πολίτες αυτοί οργανωμένοι. Δεν έχουν όλοι τις ίδιες ιδεολογικές, πολιτικές ή θρησκευτικές αφετηρίες. Τους ενώνει, όμως, η ανησυχία για τη συγκέντρωση δεδομένων και λειτουργιών σε ένα ενιαίο σύστημα και ο φόβος ότι η ψηφιοποίηση από εργαλείο εξυπηρέτησης μετατρέπεται σταδιακά σε μηχανισμό υποχρεωτικής συμμόρφωσης.
Όσα κόμματα επιθυμούν την ψήφο αυτών των πολιτών δεν αρκεί να εκφράζουν γενικόλογες επιφυλάξεις. Οφείλουν να αναλάβουν συγκεκριμένες προγραμματικές δεσμεύσεις:
- Να καταστεί πραγματικά προαιρετική η χρήση της ηλεκτρονικής ταυτότητας και του Προσωπικού Αριθμού.
- Να διατηρηθούν ισότιμοι, πλήρεις και λειτουργικοί αναλογικοί τρόποι ταυτοποίησης και εξυπηρέτησης.
- Να κατοχυρωθεί δικαίωμα ζωής εκτός του ψηφιακού δικτύου, χωρίς κοινωνικές, οικονομικές ή διοικητικές κυρώσεις.
- Να αποκλεισθεί η σύνδεση της άσκησης θεμελιωδών δικαιωμάτων με την υποχρεωτική χρήση ενιαίου ψηφιακού αναγνωριστικού.
- Να διασφαλισθεί η ψηφιακή ακεραιότητα του προσώπου: κανένας πολίτης να μην εξαναγκάζεται να παραδίδει το σύνολο της κοινωνικής του υπόστασης σε μια ενιαία ψηφιακή αρχιτεκτονική.
Η πολιτική αντιπροσώπευση δεν λειτουργεί μόνο για τις ομάδες που διαδηλώνουν οργανωμένα και διαθέτουν ισχυρή δημόσια παρουσία. Οφείλει να ακούει και τη σιωπηλή κοινωνία, ιδίως όταν αυτή αρχίζει να σχηματίζει ουρές στους δρόμους.
Από τον φόβο στην πολιτική συνείδηση
Το σημαντικότερο μήνυμα, όμως, απευθύνεται στους ίδιους τους πολίτες.
Δεν αρκεί να περιμένουμε στην ουρά για ένα διαβατήριο. Δεν αρκεί να κερδίσουμε λίγα ακόμη χρόνια ατομικής αναβολής. Δεν αρκεί να αναζητούμε κάθε φορά ένα υποκατάστατο που θα μας επιτρέψει να αποφύγουμε προσωρινά την επόμενη υποχρεωτικότητα.
Η πρωτόγονη, σπασμωδική και πολιτικά ασχημάτιστη αντίδραση πρέπει να μεταστοιχειωθεί σε γνώση, συνείδηση, οργάνωση και δημοκρατική διεκδίκηση.
Ο φοβισμένος πολίτης αναζητεί μια προσωπική έξοδο κινδύνου. Ο ελεύθερος πολίτης αγωνίζεται ώστε κανείς να μη χρειάζεται έξοδο κινδύνου.
Το αίτημα δεν μπορεί πλέον να είναι «δώστε μας λίγο ακόμη χρόνο». Πρέπει να είναι: Σεβασθείτε την ελευθερία επιλογής μας. Κατοχυρώστε πραγματική προαιρετικότητα. Διατηρήστε το δικαίωμα κάθε ανθρώπου να ζει, να συναλλάσσεται και να ασκεί τα δικαιώματά του χωρίς υποχρεωτική ένταξη σε ένα ενιαίο ψηφιακό σύστημα.
Οι ουρές των διαβατηρίων έκαναν ορατή μια έως τώρα κρυμμένη αγωνία. Το επόμενο βήμα είναι να τη μετατρέψουν σε πολιτική δύναμη.
Διότι τα διαβατήρια μπορεί να προσφέρουν μια προσωρινή διέξοδο. Δεν μπορούν, όμως, να υποκαταστήσουν την ελευθερία.
