Η ταχεία επέκταση της ψηφιακής διακυβέρνησης (e-government) μεταβάλλει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο ο πολίτης ασκεί τα δικαιώματά του και εκπληρώνει τις υποχρεώσεις του έναντι της Πολιτείας. Η ταυτοποίηση, η πρόσβαση σε δημόσιες υπηρεσίες, η άσκηση κοινωνικών δικαιωμάτων, η οικονομική και επαγγελματική δραστηριότητα, ενσωματώνονται ολοένα και περισσότερο σε ψηφιακές υποδομές. Η εξέλιξη αυτή, καθεαυτήν, δεν είναι νομικά προβληματική. Προβληματική καθίσταται όταν η ψηφιοποίηση συνδυάζεται με υποχρεωτικότητα και απουσία λειτουργικά ισοδύναμων μη ψηφιακών εναλλακτικών.
Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν η ψηφιακή διακυβέρνηση αποτελεί πρόοδο. Είναι αν η πρόοδος αυτή σέβεται τις θεμελιώδεις αρχές του κράτους δικαίου και, ιδίως, την αρχή της αναλογικότητας, την αρχή της ελεύθερης ανάπτυξης της προσωπικότητας και την απαγόρευση έμμεσου αποκλεισμού από την άσκηση δικαιωμάτων.
-
Η υποχρεωτική ψηφιακή διαμεσολάβηση ως περιορισμός δικαιωμάτων
Όταν η πρόσβαση σε βασικές δημόσιες λειτουργίες εξαρτάται αποκλειστικά από ψηφιακή ταυτοποίηση ή από τη χρήση συγκεκριμένων τεχνολογικών εφαρμογών, τότε η ψηφιακή διαμεσολάβηση παύει να είναι εργαλείο διευκόλυνσης και μετατρέπεται σε προϋπόθεση πολιτειότητας. Στην πράξη, ο πολίτης που αδυνατεί, αρνείται ή αποκλείεται τεχνικά από τη χρήση των συστημάτων αυτών, δεν στερείται απλώς μιας ευκολίας, αλλά αποκλείεται από την ουσιαστική άσκηση δικαιωμάτων.
Ο αποκλεισμός αυτός δεν συνιστά τυπική κύρωση· λειτουργεί όμως ως de facto κύρωση, χωρίς προηγούμενη ακρόαση, χωρίς δικαστικό έλεγχο και χωρίς χρονικό περιθώριο αντίδρασης. Πρόκειται για περιορισμό δικαιωμάτων που επιβάλλεται όχι με ρητή απαγόρευση, αλλά μέσω της αρχιτεκτονικής του συστήματος.
-
Η αρχή της αναλογικότητας και το ζήτημα της αναγκαιότητας
Κατά πάγια συνταγματική θεωρία και νομολογία, κάθε περιορισμός θεμελιώδους δικαιώματος πρέπει να πληροί τις προϋποθέσεις της καταλληλότητας, της αναγκαιότητας και της στάθμισης (stricto sensu). Στο πλαίσιο αυτό, η καθολική και υποχρεωτική ψηφιοποίηση εγείρει σοβαρά ερωτήματα αναγκαιότητας.
Είναι πράγματι αναγκαίο να αποκλείεται κάθε μη ψηφιακή οδός εξυπηρέτησης, όταν ο σκοπός (ταχύτητα, αποδοτικότητα, διαφάνεια) θα μπορούσε να επιτευχθεί με παράλληλη διατήρηση αναλογικών διαδικασιών; Αν ο ίδιος διοικητικός σκοπός μπορεί να επιτευχθεί με ηπιότερα μέσα, τότε η πλήρης υποχρεωτικότητα παραβιάζει την αρχή της αναλογικότητας.
Η επίκληση τεχνικής ευκολίας ή διοικητικής οικονομίας δεν αρκεί για να δικαιολογήσει την κατάργηση εναλλακτικών μορφών άσκησης δικαιωμάτων, ιδίως όταν αυτές αφορούν τον πυρήνα της σχέσης πολίτη–Πολιτείας.
-
Το αναδυόμενο δικαίωμα offline ως θεσμική εγγύηση
Σε διεθνές επίπεδο, αναπτύσσεται πλέον ρητά η έννοια του right to offline life ή της ψηφιακής αυτοδιάθεσης[1]. Οργανώσεις προστασίας δικαιωμάτων, όπως η Electronic Frontier Foundation και η Privacy International, αλλά και πλήθος ευρωπαίων ακαδημαϊκών[2], επισημαίνουν ότι η ψηφιακή συμμετοχή δεν μπορεί να είναι νομικά έγκυρη αν δεν συνοδεύεται από πραγματικό δικαίωμα μη συμμετοχής.
Το δικαίωμα offline δεν σημαίνει άρνηση της τεχνολογίας. Σημαίνει ότι:
- η πρόσβαση σε δημόσιες υπηρεσίες δεν μπορεί να εξαρτάται αποκλειστικά από ψηφιακά μέσα,
- η μη χρήση ψηφιακών συστημάτων δεν μπορεί να οδηγεί σε έμμεση απώλεια δικαιωμάτων,
- ο πολίτης δεν μπορεί να μετατρέπεται σε «ψηφιακό προφίλ» ως μοναδικό φορέα νομικής αναγνώρισης.
Υπό αυτή την έννοια, το δικαίωμα offline λειτουργεί ως θεσμική δικλείδα ασφαλείας απέναντι σε μορφές ψηφιακού αποκλεισμού που δεν προβλέπονται ρητά από τον νόμο, αλλά παράγονται από την τεχνική λειτουργία των συστημάτων.
-
Θεσμικός κίνδυνος και δημοκρατική ευθύνη
Η εξάρτηση του συνόλου της κοινωνικής και διοικητικής ζωής από ψηφιακές υποδομές δημιουργεί μια νέα μορφή εξουσίας: την εξουσία του ελέγχου της πρόσβασης. Δεν απαιτείται καθολικός έλεγχος του διαδικτύου· αρκεί ο έλεγχος των κρίσιμων κόμβων (ταυτοποίηση, πρόσβαση, διαλειτουργικότητα). Η απειλή αποκλεισμού από αυτούς τους κόμβους καθίσταται ισχυρότερη από οποιαδήποτε παραδοσιακή διοικητική κύρωση.
Η συζήτηση, επομένως, δεν είναι τεχνοφοβική. Είναι συζήτηση συνταγματικής τάξης. Αφορά το αν η ψηφιακή μετάβαση θα πραγματοποιηθεί εντός των ορίων του κράτους δικαίου ή αν θα οδηγήσει, άθελά της ή μη, σε μια μορφή διοίκησης μέσω αποκλεισμού.
Συμπέρασμα
Η ψηφιακή διακυβέρνηση οφείλει να παραμείνει μέσο και όχι προϋπόθεση ύπαρξης του πολίτη. Η κατοχύρωση μη ψηφιακών, λειτουργικά ισοδύναμων εναλλακτικών δεν είναι οπισθοδρόμηση, αλλά αναγκαία εγγύηση ελευθερίας. Το δικαίωμα offline δεν αντιστρατεύεται την πρόοδο· τη θωρακίζει θεσμικά.
Σε διαφορετική περίπτωση, ο κίνδυνος δεν είναι ότι θα χάσουμε δικαιώματα με νόμο, αλλά ότι θα τα καταστήσουμε ανενεργά στην πράξη, μέσω της τεχνικής αρχιτεκτονικής της διοίκησης.
[1] Δες περί αυτού άρθρο του ιδίου: Ψηφιακή ακεραιότητα, δικαίωμα στην «εκτός δικτύου ζωή» και το συνταγματικό πείραμα της Ελβετίας, https://www.dikastiko.gr/articles/georgios-apostolakis-psifiaki-akeraiotita-dikaioma-stin-ektos-diktyoy-zoi-kai-to-syntagmatiko-peirama-tis-elvetias/
[2] Στη Γερμανία, Ελβετία, Ολλανδία, Γαλλία υπάρχει σοβαρή συζήτηση για «δικαίωμα ύπαρξης εκτός ψηφιακής υποχρεωτικότητας».
* Αντιπρόεδρος ΑΠ ε.τ.
