Γεώργιος Αποστολάκης
Το ψηφιακό ευρώ δεν είναι πλέον θεωρητικό σχέδιο. Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα προχωρεί στην τεχνική προετοιμασία του και οι ευρωπαϊκοί θεσμοί επεξεργάζονται το τελικό νομοθετικό πλαίσιο.
Χρειάζεται όμως μία βασική διευκρίνιση:
Σήμερα δεν έχει αποφασιστεί η κατάργηση των μετρητών. Το ψηφιακό ευρώ παρουσιάζεται επίσημα ως συμπλήρωμα των χαρτονομισμάτων και των κερμάτων, όχι ως αντικαταστάτης τους.
Ο πραγματικός προβληματισμός βρίσκεται αλλού.
Το ψηφιακό χρήμα συνδέεται με την ψηφιακή ταυτότητα
Το ευρωπαϊκό σχέδιο προβλέπει ότι το ψηφιακό ευρώ θα είναι διαλειτουργικό με το European Digital Identity Wallet.
Η ευρωπαϊκή ψηφιακή ταυτότητα θα μπορεί να χρησιμοποιείται για:
- επαλήθευση του χρήστη,
- άνοιγμα λογαριασμού ψηφιακού ευρώ,
- διαδικασίες ταυτοποίησης,
- έγκριση πληρωμών.
Διαμορφώνεται έτσι μια νέα τεχνική αλυσίδα: ψηφιακή ταυτότητα – ταυτοποίηση προσώπου – ψηφιακό πορτοφόλι – χρήμα – συναλλαγή.
Σήμερα το EUDI Wallet δεν προβλέπεται ως η μοναδική οδός πρόσβασης στο ψηφιακό ευρώ. Όμως η δυνατότητα σύνδεσης των δύο συστημάτων οικοδομείται ήδη.
Και αυτό έχει μεγάλη σημασία.
Η ελληνική περίπτωση
Στην Ελλάδα έχει ήδη θεσπιστεί ο Προσωπικός Αριθμός ως ενιαίο αναγνωριστικό του πολίτη στα δημόσια μητρώα και έχει ενταχθεί στο ευρύτερο σύστημα της νέας ταυτότητας και της ψηφιακής ταυτοποίησης.
Δεν υπάρχει σήμερα διάταξη που να ορίζει ότι ο ΠΑ θα αποτελεί αριθμό λογαριασμού του ψηφιακού ευρώ ούτε ότι χωρίς αυτόν δεν θα μπορεί κανείς να έχει χρήματα.
Αυτό πρέπει να λέγεται καθαρά.
Υπάρχει όμως μια εξέλιξη που δεν πρέπει να υποτιμάται: ο Προσωπικός Αριθμός αναγνωρίζει το πρόσωπο, η ηλεκτρονική ταυτότητα το πιστοποιεί ψηφιακά και το ψηφιακό ευρώ επιτρέπει την οικονομική του συναλλαγή.
Όσο αυτά τα συστήματα γίνονται διαλειτουργικά, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η ανάγκη θεσμικών εγγυήσεων.
Το πραγματικό ζήτημα είναι η μελλοντική υποχρεωτικότητα
Η εμπειρία του ψηφιακού μετασχηματισμού δείχνει ότι η υποχρεωτικότητα δεν επιβάλλεται πάντοτε με μία διάταξη που λέει «είσαι υποχρεωμένος».
Μπορεί να επιβληθεί στην πράξη.
Όταν περιορίζονται οι αναλογικές υπηρεσίες, όταν μειώνονται τα φυσικά σημεία εξυπηρέτησης, όταν η ψηφιακή διαδικασία γίνεται η μόνη εύκολη επιλογή, τότε το «προαιρετικό» μπορεί να παραμένει προαιρετικό μόνο στα χαρτιά.
Γι’ αυτό το κρίσιμο ερώτημα είναι: Αν κάποτε τα μετρητά περιοριστούν δραστικά, θα μπορεί ο πολίτης να έχει και να χρησιμοποιεί το νόμιμο χρήμα χωρίς ψηφιακή ταυτότητα και ψηφιακό πορτοφόλι;
Θα μπορεί να συναλλάσσεται χωρίς smartphone;
Θα υπάρχει ανεξάρτητος μη ψηφιακός τρόπος ταυτοποίησης;
Θα υπάρχει πραγματικό δικαίωμα εκτός Wallet;
Γιατί τα μετρητά παραμένουν ουσιώδη
Το χαρτονόμισμα έχει ένα χαρακτηριστικό που κανένα ψηφιακό σύστημα δεν αναπαράγει πλήρως: η κατοχή και η μεταβίβασή του δεν απαιτούν δημιουργία λογαριασμού ούτε προηγούμενη ηλεκτρονική ταυτοποίηση.
Στο ψηφιακό ευρώ, ακόμη και όταν η συναλλαγή γίνεται offline, ο χρήστης πρέπει προηγουμένως να έχει ενταχθεί στο σύστημα και να έχει ταυτοποιηθεί.
Η διαφορά αυτή δεν είναι απλώς τεχνολογική.
Είναι διαφορά ελευθερίας.
Τι πρέπει να κατοχυρωθεί από τώρα
Η ΕΞΟΔΟΣ θεωρεί ότι οι εγγυήσεις πρέπει να προηγηθούν της εξάρτησης.
Χρειάζονται τέσσερις σαφείς αρχές:
Πρώτον, μόνιμη και πραγματική δυνατότητα χρήσης μετρητών.
Δεύτερον, δικαίωμα πρόσβασης στο νόμιμο χρήμα χωρίς υποχρεωτική ψηφιακή ταυτότητα.
Τρίτον, ισότιμος μη ψηφιακός τρόπος ταυτοποίησης και συναλλαγής.
Τέταρτον, ρητή απαγόρευση σύνδεσης της δυνατότητας χρήσης χρήματος με άλλα διοικητικά ή ψηφιακά χαρακτηριστικά του πολίτη.
Σήμερα δεν μπορούμε να πούμε υπεύθυνα ότι «καταργούνται τα μετρητά» ή ότι «χωρίς ΠΑ δεν θα έχεις χρήματα».
Μπορούμε όμως να πούμε κάτι εξίσου σοβαρό: δημιουργείται ήδη η τεχνική υποδομή που επιτρέπει τη σύνδεση ψηφιακής ταυτότητας και δημόσιου ψηφιακού χρήματος.
Γι’ αυτό τα όρια πρέπει να τεθούν τώρα.
Γιατί η ελευθερία προστατεύεται πριν από την εξάρτηση — όχι αφού αυτή έχει παγιωθεί.
