Η παιδεία δεν είναι απλώς μηχανισμός γνώσης· είναι πρωτίστως πλατφόρμα διαμόρφωσης ανθρώπων. Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως, μέσα από ένα από τα σημαντικότερα έργα του, το Γνώθι σαυτόν, τονίζει ότι ο άνθρωπος είναι φύσει ηθικό και θρησκευτικό ον. Η ηθικότητα, σύμφωνα με τον Άγιο, δεν είναι κοινωνική σύμβαση, ούτε ιδεολογική επιβολή, αλλά έμφυτος νόμος, χαραγμένος στην καρδιά κάθε ανθρώπου, ανεξαρτήτως εποχής, πολιτισμού ή θρησκεύματος.
- Η εν Χριστώ ηθική ως βάση γνήσιας παιδείας
Ο Άγιος Νεκτάριος διδάσκει ότι ο ηθικός νόμος είναι «η μυστική δύναμη που ωθεί προς την τελειότητα». Η ηθική ζωή ελευθερώνει, τελειοποιεί, εξυψώνει, χαριτώνει τον άνθρωπο. Αυτή η ηθική –η κατά Χριστόν– δεν περιορίζει, αλλά θεραπεύει, οικοδομεί και προάγει το ανθρώπινο πρόσωπο.
Μια παιδεία που θεμελιώνεται στην εν Χριστώ ηθική:
- καλλιεργεί καθαρή καρδιά και φωτισμένο νου,
- μαθαίνει στο παιδί να διακρίνει το καλό από το κακό με τρόπο εσωτερικό, βιωματικό,
- βοηθά τον νέο να αναγνωρίζει την αξία του άλλου ως εικόνα Θεού,
- οδηγεί σε ελευθερία από τα πάθη, από τις έξεις, από τις επιρροές της μόδας ή της ομάδας,
- προετοιμάζει υπεύθυνους πολίτες και ανθρώπους με σταθερό χαρακτήρα.
Η εν Χριστώ ηθική δεν είναι ούτε ιδεολογία ούτε πολιτική απόχρωση· είναι η βαθειά ρίζα της ελληνικής επί χιλιετίες παιδείας, που διαμόρφωσε πολιτισμό, γραμμάτα, τέχνες, πρόσωπα και κοινωνίες.
- Η σύγχρονη εκπαιδευτική πραγματικότητα και η αποϊεροποίηση της ηθικής
Στη σημερινή Ελλάδα, το Υπουργείο Παιδείας φοβούμενο μην κατηγορηθεί για διακρίσεις έναντι των αλλοθρήσκων ή μη θρησκευόμενων μαθητών, επιλέγει συχνά μια ουδετεροθρησκεία ή ένα είδος ηθικής αποσυνδεδεμένης από κάθε μεταφυσική και πνευματική ρίζα. Στην προσπάθεια να προστατευθεί η πολυπολιτισμικότητα, καταλήγει να προωθείται μια ηθική αποχρωματισμένη, χωρίς πνευματικό βάθος, χωρίς ουσία, χωρίς ρίζα.
Όμως, όπως σημειώνει ο Άγιος Νεκτάριος:
- χωρίς ηθικό νόμο δεν υπάρχει κοινωνία,
- χωρίς Θεό δεν μπορεί να υπάρξει σταθερή ηθική,
- χωρίς θρησκευτικότητα ο άνθρωπος χάνει την ανωτερότητά του και εκπίπτει σε ατομικότητα, πάθη και αστάθεια.
Η παιδεία που προσπαθεί να αποσπάσει την ηθική από το Χριστιανικό της θεμέλιο καταλήγει να παράγει ηθικές συμπεριφορές σχετικισμού — μια ηθική «ό,τι νομίζει ο καθένας». Κι έτσι, από τον φόβο μήπως θεωρηθεί ομολογία πίστεως, φτάνουμε τελικά σε ένα ηθικό κενό, όπου όλα είναι αποδεκτά και τίποτα δεν είναι σταθερό.
- Η εν Χριστώ ηθική δεν αποκλείει — οικοδομεί
Ένα κρίσιμο σημείο που ο Άγιος Νεκτάριος τονίζει είναι ότι η ηθικότητα και η θρησκευτικότητα είναι έμφυτες σε κάθε άνθρωπο, όχι μόνο στους Χριστιανούς. Επομένως, η καλλιέργεια της εν Χριστώ ηθικής δεν αποτελεί διάκριση· αντιθέτως:
- βασίζεται σε πανανθρώπινες αξίες,
- τιμά την ελευθερία του ανθρώπου,
- προστατεύει την κοινωνία,
- προάγει την ειρήνη, την αγάπη, τη δικαιοσύνη και την εντιμότητα,
- δεν καταπιέζει κανέναν· θεραπεύει όλους.
Ο Άγιος Νεκτάριος δεν μιλά για επιβολή θρησκείας, αλλά για καλλιέργεια ήθους, το οποίο πηγάζει φυσικά από τη χριστιανική ανθρωπολογία και παιδαγωγική. Ένα τέτοιο ήθος μπορεί να αποτελέσει κοινό έδαφος για κάθε παιδί, ανεξαρτήτως προέλευσης.
- Παιδεία χωρίς εν Χριστώ ήθος: κίνδυνοι και αδιέξοδα
Όταν η παιδεία αποκόπτεται από την πνευματικότητα:
- ο άνθρωπος γίνεται καταναλωτής αντί για δημιουργός,
- η ηθική γίνεται υποκειμενική, μεταβλητή, ρευστή,
- οι νέοι δυσκολεύονται να διακρίνουν όρια, νόημα και σκοπό,
- αυξάνει η ψυχική σύγχυση και η απουσία ταυτότητας,
- διαλύονται οι κοινωνικοί δεσμοί.
Ο Άγιος Νεκτάριος το περιγράφει με ακρίβεια: χωρίς Θεό και χωρίς ηθικό νόμο, ο άνθρωπος «αποκτηνώνεται», παραδίδεται στα πάθη και χάνει την ανθρώπινη ποιότητά του.
Μια παιδεία χωρίς εν Χριστώ ήθος είναι παιδεία χωρίς προσανατολισμό.
- Η ανάγκη επαναφοράς της εν Χριστώ ηθικής στην εκπαίδευση
Ο στόχος δεν είναι επιστροφή σε παρωχημένα σχήματα, αλλά αναγέννηση του ανθρωπισμού με ρίζες.
Η εν Χριστώ ηθική μπορεί να προσφέρει στα σχολεία:
- ανθρωποκεντρική, αλλά όχι ατομοκεντρική παιδεία,
- εσωτερική καλλιέργεια, όχι μόνο εξωτερική συμμόρφωση,
- πνευματικό βάθος, όχι απλή συμπεριφοριολογία,
- καθαρότητα και ευγένεια ψυχής,
- αληθινή αρετή όχι ως «καθήκον», αλλά ως εσωτερικό πόθο του ανθρώπου.
Στην πραγματικότητα, η εν Χριστώ ηθική —όπως τη διδάσκει ο Άγιος Νεκτάριος— δεν είναι μια ηθική μόνο για τους Χριστιανούς· είναι η μόνη ηθική που ολοκληρώνει τον άνθρωπο, γιατί μιλά στην καρδιά του, όχι μόνο στον νου.
Συμπέρασμα
Σήμερα, περισσότερο από ποτέ, το ελληνικό σχολείο χρειάζεται μια ηθική με ρίζες, βάθος και αλήθεια. Χρειάζεται μια παιδεία που να μην φοβάται να μιλήσει για πνευματικότητα, για ιερότητα, για βαθιά ανθρωπιά.
Ο Άγιος Νεκτάριος δείχνει ότι η εν Χριστώ ηθική δεν καταπιέζει, αλλά ανυψώνει. Δεν περιορίζει, αλλά ελευθερώνει. Δεν διχάζει, αλλά θεραπεύει και ενώνει.
Μια τέτοια παιδεία δεν θα ήταν οπισθοδρόμηση.
Θα ήταν επιστροφή στην αλήθεια του ανθρώπου.
