Ἐπιμέλεια Κων. Δεσπότη
Θεωρήθηκε από κάποιους Θεολόγους ως οριακή για τα νοήματά της. Οι Πατέρες λένε ότι ακόμη κι αν είχαν χαθεί τα Ευαγγέλια και είχε σωθεί μόνον αυτή η παραβο-λή, θα ήταν αρκετή για να σωθεί ο άνθρωπος!
Η παραβολή αυτή αναφέρεται με απαράμιλλο τρόπο στα κεντρικότερα θέματα της βιβλικής σωτηριολογίας: στην άνευ όρων ευσπλαχνία του Θεού και στη μετα–νοημένη επιστροφή του ανθρώπου προς αυτόν.Ιδιαίτερα τονίζεται το στοιχείο της χαράς του πατέρα, δηλαδή του Θεού, και του γιου του που επιστρέφει στο σπίτι. Ένα άλλο σημαντικό στοιχείο της παραβολής είναι η αναφορά στους δύο γιους. Αυτή η αναφορά πολλές φορές ερμηνεύθηκε αλληγορικώς συμβολίζουσα τους δύο δρόμους που έχει να ακολουθήσει ο άνθρωπος. Με αυτό τον τρόπο γίνεται φανερό ότι υπάρχει η επιλογή, μια τέτοια έκανε και ο μικρός γιος και ανατρέπει την οικο–γενειακή ισορροπία.
Αναφέρει ο άγιος αρχικά ότι η στέρηση πνευματικών τροφών είναι εξίσου ση-μαντική με την έλλειψη τροφής, παρομοιάζει τον σωτήριο λόγο με τον άρτο της ψυχής και τονίζει την ανάγκη μας για πνευματική τροφή. Όσοι αφήνονται χάνουν την όρεξη για πνευματική τροφή και επαναπαύονται ακολουθώντας αμαρτωλή ζωή, όπως ο άσωτος. Εκείνος βέβαια συναισθάνθηκε τη στέρηση και μετανοημένος επα–νήλθε και αναζήτησε τη θεία και αθάνατη τροφή. Στη συνέχεια ο άγιος αναλύοντας την παραβολή του Κυρίου παρουσιάζει όσα δημιούργησε ο Κύριος πριν από μας για χάρη μας. Πέρα από τα όσα δημιούργησε για μας, μας έδωσε τον γραπτό νόμο, βοηθη–τικό στον νόμο της λογικής μας φύσης. Το σημαντικότερο όμως που μας δόθηκε είναι ότι έγινε άνθρωπος σαν εμάς για χάρη μας.
Αρχίζει η περιγραφή της παραβολής, στην οποία γίνεται λόγος για έναν άνθρωπο Ο Χριστός μας εδώ ονομάζει τον εαυτό του άνθρωπο, γιατί Αυτός έγινε πραγματικά άνθρωπος για όλους μας. Για μας έγιναν όλα, όσα είναι μέσα μας και γύρω μας, που έχει δύο υιούς. Ο πατέρας της παραβολής δεν είναι άλλος από τον Θεό. Ο μικρό–τερος εκ των υιών εμφανίζεται μπροστά στον πατέρα του και απαιτεί το μερίδιο της περιουσίας που του αναλογεί. Ο νεώτερος γιος συμβολίζει όλους εμάς που δεν θέλου–με να παραμείνουμε υπό τον έλεγχο του Θεού και να ζήσουμε μια ζωή όπως Εκείνος θέλει, αλλά θέλουμε να ζήσουμε την δική μας ζωή, που είναι μακριά από κάθε έλεγχο, μακριά από κάθε επίβλεψη. Έτσι παίρνουμε την απόφαση να κάνουμε μια ζωή αντίθε–τη με όλα όσα Εκείνος ζητάει από εμάς.
Ο στοιχειώδης σεβασμός προς τον πατέρα επέβαλλε στον νεότερο να απευθυνθεί με γλυκό τρόπο. Όπως ο μικρότερος γιος που ζήτησε από τον πατέρα όλη την περιου–σία, έτσι και ο άνθρωπος που θέλει να ζήσει βίο αμαρτωλό, φαντάζεται πως όλα τα δώρα που του δίνονται από τον Θεό είναι ιδιοκτησία του. Αυτός ο άνθρωπος δεν αι–σθάνεται καμιά ευγνωμοσύνη προς τον Θεό για τα δώρα αυτά. Ο πατέρας της παρα–βολής μοίρασε την περιουσία και έδωσε στον μικρότερο ό,τι του ζήτησε με τέτοιο τρόπο, ώστε να μη μπορεί να παραπονεθεί ότι τον αδίκησε. Με αυτόν τον τρόπο έδει–ξε στο γιο του ότι δεν ήταν αυταρχικός και τυρρανικός, όπως τον φανταζόταν, αλλά γεμάτος καλοσύ-νη και αγαθότητα. Επίσης του έδειξε ότι δεν επιθυμεί να κρατήσει το παιδί κοντά του δια της βίας. Η συμπεριφορά αυτή του πατέρα της παραβολής εικονί–ζει τη συμπεριφορά του Θεού προς τους ανθρώπους. Ο νεότερος γιος έφυγε σε χώρα μακρινή, φανερώνοντας ότι ο αμαρτωλός αποστατεί και διακόπτει κάθε σχέση με τον Θεό και τη θρησκεία του. Η διακοπή αυτής της σχέσης είναι η ουσία της αμαρτίας. Ο μικρότερος υιός ζώντας άσωτα («ζων ασώτως» = ζώντας χωρίς σωτηρία), σκόρπισε όλη την περιουσία του. Ο άγιος Γρηγόριος τονίζει ότι η περιουσία όλων μας πάνω από όλα είναι ο νους μας. Άσωτος υιός είναι ο νους του ανθρώπου, που ζει έξω από την καρδιά..(και για όσο μένουμε στους τρόπους της σωτηρίας τον έχουμε συ–νηγμένο στον εαυτό του και στον πρώτο και ανώτατο νου, τον Θεό).
Έτσι ανοίγουμε τήν θύρα στα πάθη τότε σκορπίζεται. Τα αισχρά πάθη αφαιρούν από τον άνθρωπο την καθαρότητα του νου, αφαιρούν τη ντροπή και την καλαισθησία από την καρδιά του και τον κάνουν αναιδή. Επιπλέον αιχμαλωτίζουν τη θέλησή του με τέτοιο τρόπο,ώστε να μη μπορεί να κυβερνήσει τον εαυτό του και να οδηγείται από τα πάθη του. Αν ο νους μας δεν προσηλωθεί στις εντολές του Θεού, γίνεται σα θηρίο και ορμάει σαν τρελός εναντίον όλων εκείνων που δε συμφωνούν με τις παράλογες ορέξεις του.
Στη συνέχεια ο άγιος μας δείχνει ότι ο άσωτος, αφού έχασε ολόκληρη την περιου-σία του, έγινε δούλος, η δουλεία είναι άλλη μια συνέπεια της αμαρτίας. Ο άσωτος πίστευε ότι όσο ήταν κοντά στον πατέρα του στερούνταν την ελευθερία του, αλλά τε-λικώς κατέληξε στην χειρότερη δουλεία και έγινε χοιροβοσκός. Με τους χοίρους ο Χριστός εννοεί κάθε ακαθαρσία και κάθε πάθος, στα οποία μπορούν και οι άνθρωποι όπως οι χοίροι να κυλιούνται στη λάσπη των παθών τους. Ο Κύριος επέλεξε το πιο εξευτελιστικό από τα έργα, στα οποία εργάζονταν οι δούλοι της εποχής εκείνης, για να παρουσιάσει ακόμα καλύτερα την κατάσταση του αμαρτωλού. Ο αμαρτωλός γίνεται δούλος ζώντας κάτω από τον ζυγό των παθών της αμαρτίας του.
Οι πολίτες της μακρινής χώρας, στην οποία πήγε ο άσωτος της παραβολής, είναι οι δαίμονες. Ο άσωτος παρά την εξευτελιστική θέση, στην οποία βρέθηκε, δεν κατά–φερε να χορτάσει την πείνα του. Ο μικρότερος γιος, αφού έζησε αρκετό καιρό στην αθλιότητα, κάποια στιγμή αντιλήφθηκε την κατάσταση στην οποία είχε περιέλθει.
Ο άσωτος συναισθάνθηκε την αμαρτία του και αυτή η συναίσθηση αποτελεί το πρώτο γνώρισμα της μετανοίας. Επιστρέφει μετανοιωμένος και επιθυμεί να επι–στρέψει κοντά στον πατέρα του, ακόμα και σαν υπηρέτης του. Εξομολογείται στον πατέρα του, δηλαδή στον Θεό την αμαρτία του. Ο άσωτος εμφανίζεται συντριμμένος όχι μόνο για το κατάντημά του, αλλά και γιατί περιφρόνησε την εξουσία και την πα–ρουσία του Θεού. Μετά την περιγραφή της αμαρτίας, της μετανοίας και της εξομολό–γησης του ασώτου υιού ο άγιος Γρηγόριος παρουσιάζει την εγκάρδια υποδοχή που έκανε ο αγαθός πατέρας στον άσωτο γιο του που επέστρεψε. Η παραβολή φανερώνει τη φιλανθρωπία του Θεού για τους αμαρτωλούς καθώς και την πλήρη δικαίωση των μετανοούντων. Ο πατέρας της παραβολής ευσπλαχνίστηκε τον γιο του που επέστρεψε μετανοιωμένος και τον υποδέχθηκε με μεγάλη χαρά.
Στην υποδοχή του ασώτου υιού παρατηρούμε μερικούς συμβολισμούς ο γιος εν-δύεται υποδήματα και δακτυλίδι τα οποία στερούνται οι δούλοι, αυτό γίνεται για να βεβαιωθεί ότι πια δεν είναι δούλος αλλά μέλος της οικογένειας του αγαθού πατρός. Η αποκατάσταση του ασώτου είναι πλήρης, όπως πλήρης ήταν και η μετάνοια και η πί–στη του μετανοήσαντος βαθιά. Η στολή, η οποία ενδύεται, συμβολίζει την καθαρό–τητα και την αναγέννηση, την οποία έλαβε ο Χριστιανός από το άγιο Βάπτισμα. Την καθαρότητα αυτή την έχασε όταν αμάρτησε, αλλά όταν μετανόησε και επέστρεψε, οι δούλοι του Θεού, οι ιερείς που τελούν το μυστήριο της εξομολόγησης, του δίνουν άφεση αμαρτιών. Το δακτυλίδι συμβολίζει τον αρραβώνα του Αγίου Πνεύματος, δια του οποίου η ψυχή συνδέεται και πάλι εις δεσμό θείο και άγιον με τον Χριστό. Τα υποδήματα είναι η ενίσχυση που παρέχει ο Θεός στους μετανοούντες, για να βαδί–ζουν με ασφάλεια τον δρόμο της αρετής. Στη συνέχεια ο πατέρας ζητάει από τους δού–λους να ετοιμάσουν τραπέζι και για την περίσταση να ετοιμαστεί ένα πολύτιμο φαγητό, να θυσιαστεί το μοσχάρι, το οποίο μεγάλωναν για μια ιδιαίτερη περίσταση. Η θυσία του μόσχου του σιτευτού έγινε για να ευφρανθεί ο γιος που επέστρεψε και να αναγνωριστεί ως μέλος της οικογένειας του πατέρα του.
Αυτή η θυσία δεν είναι άλλη από τη θυσία που έκανε για μας ο Κύριος μας Ιη-σούς Χριστός. Συνεχίζοντας την ανάλυση της παραβολής ο άγιος Γρηγόριος κάνει λό–γο για τη συμπεριφορά του πρεσβύτερου υιού, η οποία είναι μικροπρεπής και ζηλό–τυπη, εγωιστική και ξένη προς την αγάπη που μας δείχνει ο Κύριος σε όλη την παρα–βολή. Ο χαρακτήρας του πρεσβύτερου υιού είναι τελείως ξένος προς τον χριστιανικό χαρακτήρα. Είναι μια πλήρης περιγραφή του χαρακτήρα των Φαρισαίων. Ο Κύριος ανέπτυσσε την παραβολή αυτή ενώπιον των Φαρισαίων για να τους δώσει την ευκαι–ρία από τη μια μεριά να εννοήσουν τον δικό τους χαρακτήρα και από την άλλη τη δική του ευσπλαχνία. Φτάνοντας προς το τέλος της παραβολής βλέπουμε τη συμπεριφορά του αγαθού πατέρα προς τον εγωιστή γιο του∙όσο στοργική και συγκινητική ήταν η στάση του προς τον άσωτο υιό του άλλο τόσο συγκινητική ήταν και προς τον μεγαλύ–τερο. Το έλεος, η χάρις και η συγκατάβαση του Θεού μας σε όσους μετανόησαν είναι τόσο έντονα στη συμπεριφορά Του απέναντί τους, όπως επίσης και σε όσους φέρθη–καν όπως ο πρεσβύτερος γιος. Ο πράος και αγαθός πατέρας, ο Θεός μας, έχει τόσο λεπτή και τρυφερή συμπεριφορά με σκοπό να ελκύσει και τους δύστροπους και εγωι–στές.
Ο άγιος Γρηγόριος Παλαμάς ολοκληρώνοντας την ομιλία του αναφέρεται στον λόγο για τον οποίο ειπώθηκε η παραβολή. Ο Κύριος ήθελε να δείξει στον λαό ότι ό–σοι επιστρέψουν μετανιωμένοι κοντά στο Θεόν τα δώρα της ευσπλαχνίας Του θα είναι πολύ μεγάλα, όσοι μετανοούν απολαμβάνουν τη χαρά και την ευφροσύνη κοντά στον Χριστό, ενώ οι εγωιστές και οι φθονεροί μένουν έξω από τη Βασιλεία του Θεού. Γι’ αυτό τον λόγο στο τέλος της ομιλίας του ο άγιος προτρέπει τους ανθρώπους, που τον ακούν να αποφεύγουν τα πάθη και να βαδίζουν δίπλα στον Χριστό την οδό της αρε- τής.
Το όνομα του ασώτου. Ο Κύριος όταν είπε την παραβολή αυτή δεν αναφέρθηκε στο όνομα του άσωτου υιού. Αυτό έγινε για δύο λόγους:
Επειδή ο Θεός δεν αρέσκεται στο να φανερώνει, να δημοσιοποιεί και ναδιαπομπεύ-ει, όπως συμβαίνει μ’ εμάς τους ανθρώπους. Αντίθετα, καλύπτει,παρηγορεί και θερα– πεύει τις όποιες αδυναμίες και πάθη. 2. Επειδή ο άσωτος αντιπροσωπεύει στην πρα–γματικότητα όλους εμάς τους αμαρτωλούς και γι’ αυτό το όνομά του θα μπορούσε να είναι το όνομα οποιουδήποτε από εμάς.
Ο μεγάλος αδελφός τυπικά σωστός, αλλά μέσα του δεν είχε την αίσθηση του πατέρα (Θεού). Δεν υπήρχε Χριστιανική αγάπη, γι’ αυτό και όχι μόνο δεν ένιωσε χαρά που επέστρεψε ο αδελφός του, αλλά, αντίθετα, οργίστηκε!
Αυτός είναι και ο λόγος που ο μόνον τυπικά σωστός γιος δεν σώζεται τελικά, αφού αρνείται να μπει στο σπίτι (στην Εκκλησία), αρνείται δηλαδή να συνεχίσει τη μυστη-ριακή ζωή (που είναι απαραίτητη προϋπόθεση της ζωής κοντά στον Χριστό), μαζί με τον αδελφό του, που, αντίθετα μ’ εκείνον, μετανόησε και σώθηκε. Αυτός εκπροσω-πεί τους Φαρισαίους, οι οποίοι ποτέ δεν υποδέχονταν με χαρά τη μεταμέλεια ενός αμαρ–τωλού, θεωρώντας ότι του αξίζει η κόλαση. Εμπιστεύονταν μόνο τη δική τους δικαιο–σύνη, αλλά με την αυτοδικαίωση αυτή αποδεικνύεται ότι βρίσκονταν στους αγρούς, δηλαδή έξω από τον οίκο της καρδιάς τους. Είχαν την πίστη ότι ανήκουν στον Θεό, ό–πως ο μεγάλος γιός της παραβολής, χωρίς να εννοούν ότι στην πραγματικότητα δεν εί–χαν δώσει ποτέ την καρδιά τους στον επουράνιο Πατέρα. Δεν είχαν καμιά γνώση του Θεού ούτε ήλθαν ποτέ σε κοινωνία με το Πνεύμα Του.
Η συμπεριφορά του πατέρα. Από τη στιγμή που ο άσωτος υιός επέλεξε να ζήσει μακριά από πατέρα του, όπως δηλαδή και οι περισσότεροι άνθρωποι επιλέγουν μια ζωή μακριά από τον Θεό, ο πατέρας του δεν τον ξέχασε ποτέ, αλλά περίμενε καθημε–ρινά την επιστροφή του υιού του, όπως ακριβώς συμβαίνει και με τον Θεό – Πατέρα, από Τον οποίο επιλέγουμε να απομακρυνθούμε. Και όταν κάποια στιγμή ο άσωτος, θυμούμενος την πρότερη καλή ζωή του και μετανοώντας για τις πράξεις του, επέστ–ρεψε στο σπίτι του πατέρα του, αυτός δεν τον περίμενε στο σπίτι, αλλά, λόγω της κα–θημερινής αδημονίας του να δει τον γιο του να επιστρέφει, τον είδε από μακριά και έτ–ρεξε ο ίδιος προς αυτόν, τον αγκάλιασε και τον φίλησε. Δεν τον άφησε καν να απόλο–γηθεί, αλλά του έδειξε πως αυτό που τον ενδιαφέρει είναι η ζωή του γιου του από δω και μετά.
Είναι εξέχουσα η στιγμή, κατά την οποία ο άνθρωπος «έρχεται εις εαυτόν». Οι ησυ-χαστές του δέκατου τέταρτου αιώνα έκαναν συχνή χρήση της φράσεως αυτής, που υποδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο η αμαρτία, διαχέει τον νου προς τον εξωτερικό σμο. Άσωτος υιός είναι, κατά την παράδοση της Εκκλησίας μας, ο νους του ανθ–ρώπου, ο οποίος, όταν αποχωρίζεται από τη μνήμη του Θεού, καθίσταται είτε θηριώ–δης είτε δαιμονιώδης (ἡ πρώτη κίνηση)…Προκειμένου να ενοποιηθεί η φύση του ανθρώπου, ο νους πρέπει να ενωθεί και πάλι με την καρδιά με μια θεραπευτική κίνη-ση προς τα μέσα, (ἡ δεύτερη κίνηση). Είναι αναγκαίο να κατεβεί και να αναπαυθεί στην καρδιά, ώστε ενωμένος πάλι με αυτήν να μπορεί να κυβερνά αποτελεσματικά την ύπαρξη του ανθρώπου. Όταν ολόκληρη η ύπαρξή του, συμπεριλαμβανομένου και του σώματος, συγκεντρωθεί στην καρδιά, συντελείται μια τρίτη κίνηση, αυτή τη φο–ρά προς τον Ἴδιο τον Θεό.Ἔτσι θεραπεύεται ὁ ἄνθρωπος. Ἀκολουθώντας τά τρία πν-ευματικά στάδια, τῆς Ὀρθοδόξου Παραδόσεως: Κάθαρση ἀπό τά πάθη, φωτισμός τοῦ νοῦ, πού εἶναι το πρῶτο στάδιο τῆς θεώσεως, και ἐάν κρίνει ὁ Θεός τοῦ χαρίζει και τήν θέωση, τήν πλήρη Κοινωνία μαζί Του.
