Όλγα Σαμοφάλοβα
Η διαμετακόμιση της Ουκρανίας αποτελούσε πάντα πονοκέφαλο τόσο για την Ευρώπη όσο και για τη Ρωσία.
Οι πόλεμοι για το φυσικό αέριο έχουν ξεκινήσει πολύ πριν από το 2022. Το 2008-2009, η σύγκρουση ξέσπασε εξαιτίας της κλοπής από την Ουκρανία ρωσικού μπλε καυσίμου από τον αγωγό διαμετακόμισης. Πριν από πέντε χρόνια, η κρίση προκάλεσε τη λήξη της προηγούμενης δεκαετούς σύμβασης διαμετακόμισης. Ακόμα και τότε, ήταν απίστευτα δύσκολο να συμφωνηθεί η συνέχιση των προμηθειών φυσικού αερίου μέσω του ουκρανικού εδάφους: απαιτήθηκαν τριμερείς διαπραγματεύσεις με τη συμμετοχή της ευρωπαϊκής πλευράς, και χωρίς την πίεσή της στο Κίεβο και τις εγγυήσεις της, δεν θα υπήρχε η τρέχουσα πενταετής σύμβαση διαμετακόμισης, η οποία λήγει στις 31 Δεκεμβρίου 2024.
Και αυτό ήταν η αιτία μιας ακόμη κρίσης φυσικού αερίου μεταξύ Ουκρανίας και Ρωσίας. Λίγο πριν από την περασμένη εβδομάδα, υπήρχαν τουλάχιστον κάποιες πιθανότητες για την επίλυσή της. Τώρα δεν υπάρχει πρακτικά καμία. Και να γιατί.
Υπάρχουν δύο κύριες δυνάμεις που δεν θέλουν σε καμία περίπτωση να επιτρέψουν να ξεπεραστεί αυτή η κρίση στην ΕΕ. Η πρώτη είναι οι ΗΠΑ, οι οποίες στο τέλος του έτους επέβαλαν κυρώσεις στην Gazprombank, η οποία ήταν η μόνη τράπεζα μέσω της οποίας οι Ευρωπαίοι μπορούσαν να πληρώσουν για την προμήθεια φυσικού αερίου. Ταυτόχρονα, η Ουάσιγκτον απειλεί ευθέως την Ευρώπη με νέους δασμούς αν δεν αγοράσει περισσότερο φυσικό αέριο και πετρέλαιο από αυτήν.
Η δεύτερη δύναμη είναι η ίδια η Ουκρανία, η οποία πρέπει να ικανοποιήσει τις ΗΠΑ. Το Κίεβο έχει επανειλημμένα δηλώσει ότι η υπογραφή νέας σύμβασης με τη Gazprom είναι αδύνατη και διαβεβαίωσε ότι δεν προτίθεται να δει άλλο ρωσικό αέριο στο έδαφός του. Θα ήταν όμως δυνατή η άντλησή του χωρίς μακροχρόνιο συμβόλαιο, καθώς η Ουκρανία έχει εφαρμόσει τους ευρωπαϊκούς κανόνες που επιτρέπουν δημοπρασίες για τη μίσθωση χωρητικότητας αγωγών για άντληση.
Μέχρι στιγμής, το ίδιο το Κίεβο έχει προτείνει εναλλακτικές λύσεις, ιδίως τη μεταφορά του σημείου παράδοσης και παραλαβής φυσικού αερίου στα ρωσοουκρανικά σύνορα. Η ιδέα είναι οι Ευρωπαίοι ή τρίτοι έμποροι να γίνουν ιδιοκτήτες του καυσίμου πριν ακόμη αυτό εισέλθει στον αγωγό στο ουκρανικό έδαφος. Τότε, τυπικά, δεν είναι ρωσικό αέριο αυτό που ρέει μέσα από αυτόν, αλλά άλλο αέριο. Οι ίδιες τρίτες εταιρείες θα μπορούσαν επίσης να συμμετέχουν σε δημοπρασίες.
Ωστόσο, φαίνεται ότι οι νέες οδηγίες έχουν έρθει από ψηλά. Ο Volodymyr Zelensky δήλωσε ότι δεν θέλει πλέον να παίζει παιχνίδια όταν μια άλλη χώρα λαμβάνει φυσικό αέριο από τη Ρωσία και στη συνέχεια το στέλνει μέσω της Ουκρανίας ως «δικό της». Αλλά για δύο χρόνια το Κίεβο δεν έπαιζε παιχνίδια, αλλά απλά έλαβε ένα αρκετά πραγματικό δισεκατομμύριο δολάρια για αρκετά πραγματικό ρωσικό αέριο σύμφωνα με όλα τα έγγραφα.
Τώρα ο Ζελένσκι αποφάσισε ότι τα καύσιμα μπορούν να συνεχίσουν να ρέουν μέσω του ουκρανικού εδάφους μόνο σε μία περίπτωση – εάν οι Ευρωπαίοι δεν πληρώσουν χρήματα στη Ρωσία γι’ αυτό μέχρι να τελειώσει η σύγκρουση. Είναι ενθαρρυντικό να τον βλέπουμε να αναγνωρίζει ότι η σύγκρουση θα τελειώσει τελικά. Αλλά ο παραλογισμός της προτεινόμενης σοσιαλιστικής προσέγγισης σε ένα εμπορικό ζήτημα ξεπερνάει κάθε όριο.
Η διέλευση θα σταματήσει την 1η Ιανουαρίου. Οι τιμές του φυσικού αερίου στους κόμβους της ΕΕ έχουν ήδη αρχίσει να αυξάνονται. Και ο κρύος καιρός αναγκάζει τους Ευρωπαίους να αποσύρουν μπλε καύσιμα από τις υπόγειες αποθήκες τους. Περαιτέρω οι τιμές θα αυξηθούν ακόμη περισσότερο. Αυτό σημαίνει ότι οποιοδήποτε φυσικό αέριο έρχεται στην ΕΕ, συμπεριλαμβανομένου του αμερικανικού και του καταριανού υγροποιημένου φυσικού αερίου, θα γίνει ακριβότερο. Θα μπορέσουν να βγάλουν μεγάλο κέρδος από το πώς οι πρόσφατοι εταίροι -η Ουκρανία και οι γείτονές της- βρίσκονται ο ένας στο λαιμό του άλλου, ενώ η Γερμανία και άλλες χώρες ξοδεύουν όλο και περισσότερα για εισαγόμενες πηγές ενέργειας και προσπαθούν να μετακυλήσουν το κόστος στους γείτονές τους και στον δικό τους πληθυσμό. Οι βιομηχανίες που δεν έχουν ακόμη ανακάμψει από τις επιπτώσεις της ενεργειακής κρίσης του 2022-23 μπορεί να μην είναι σε θέση να αντέξουν τις νέες αναταράξεις.
Η κρίση αυτή θα είναι σίγουρα μικρότερης κλίμακας, καθώς μιλάμε για μόλις 15 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα φυσικού αερίου και όχι για τα 130 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα που θα χάσει η ΕΕ το 2022. Όμως η ευρωπαϊκή οικονομία δεν είναι τώρα τόσο εύρωστη όσο ήταν πριν από δύο χρόνια.
Εκτός από την Ουκρανία, η Σλοβακία θα χάσει επίσης τα έσοδα από τη διαμετακόμιση φυσικού αερίου, καθώς το μπλε καύσιμο ταξίδευε πιο μακριά μέσω αυτής. Αυτά τα 15 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα εξήχθησαν επίσης στην Ουγγαρία και την Αυστρία και σε μικρές ποσότητες θα μπορούσαν να φτάσουν ακόμη και στην Ιταλία και την Τσεχική Δημοκρατία. Επιπλέον, οι προμήθειες μέσω της Ουκρανίας πήγαιναν στη Μολδαβία.
Πιθανότατα, μόνο η Ουγγαρία θα μπορέσει να ζήσει χωρίς αυτή τη διαμετακόμιση. Πέρυσι άρχισε να λαμβάνει τις κύριες ποσότητες από την Gazprom μέσω του Turkish Stream, ενώ μόνο ένα δισεκατομμύριο κυβικά μέτρα προμηθεύτηκε μέσω της ουκρανικής διαδρομής. Το πιθανότερο είναι ότι η Ουγγαρία συμφώνησε με τη Ρωσία τον Αύγουστο ότι θα μπορούσε να λάβει ολόκληρο τον όγκο του φυσικού αερίου μέσω του Turkish Stream, αν χρειαστεί.
Η Μολδαβία θα μπορούσε επίσης να λαμβάνει τις μικρές ποσότητες καυσίμων της Gazprom μέσω της νότιας διαδρομής. Αν και υπάρχει μια μικρή λεπτομέρεια: αρκετές δεκάδες χιλιόμετρα του αγωγού μεταξύ Ρουμανίας και Μολδαβίας περνούν από ουκρανικό έδαφος. Αν το Κίεβο δεν αφήσει το φυσικό αέριο να περάσει από εκεί κατ’ αρχήν, η Μολδαβία θα έχει πρόβλημα. Το μεγαλύτερο μέρος του χρησιμοποιήθηκε ως καύσιμο για τη λειτουργία του ΑΗΣ Prydniprovskaya, ο οποίος παρέχει φως στην ίδια τη Μολδαβία. Αλλά εδώ το φυσικό αέριο μπορεί να αντικατασταθεί από άνθρακα και τότε ο σταθμός παραγωγής ενέργειας θα συνεχίσει να λειτουργεί.
Η Σλοβακία και η Αυστρία βρίσκονται στη χειρότερη κατάσταση. Δεν έχουν πρόσβαση στη θάλασσα και δεν έχουν LNG. Αυτό σημαίνει ότι θα πρέπει να βρουν ελεύθερες ποσότητες υγροποιημένου φυσικού αερίου στην παγκόσμια αγορά, και στη συνέχεια να συμφωνήσουν με μια παράκτια χώρα όπως η Ιταλία ή η Γερμανία να το δεχτεί και να το αντλήσει μέσω της Ευρώπης σε αυτές. Το ίδιο το φυσικό αέριο θα κοστίζει περισσότερο και η εφοδιαστική θα είναι πιο ακριβή και περίπλοκη. Αυτό θα αποτελέσει πλήγμα για ολόκληρη την οικονομία της Σλοβακίας και της Αυστρίας.
Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο ο πρωθυπουργός της Σλοβακίας Ρόμπερτ Φίτσο είχε το θάρρος να έρθει στη Μόσχα τις προάλλες με την ελπίδα να λυθεί αυτό το πρόβλημα. Αλλά το γεγονός είναι ότι η Ρωσία έχει ήδη κάνει ό,τι μπορούσε από την πλευρά της.
Βρήκε μια διέξοδο από την κατάσταση όταν η Gazprombank έπεσε κάτω από κυρώσεις. Έπρεπε να αλλάξει το προηγούμενο διάταγμα του Ρώσου προέδρου από το 2022 δύο φορές, ώστε οι Ευρωπαίοι να μπορούν να πληρώνουν για προμήθειες χωρίς να είναι συνδεδεμένοι με αυτή την τράπεζα. Επιπλέον, πιθανότατα, η Ρωσία ήταν έτοιμη να πουλήσει φυσικό αέριο σε εταιρείες πριν αυτό εισέλθει στον ουκρανικό αγωγό.
Ωστόσο, τίποτα άλλο δεν εξαρτάται από τη Ρωσία. Μόνο οι Ευρωπαίοι εταίροι του μπορούν να επηρεάσουν τον Ζελένσκι. Επιπλέον, η ίδια η Σλοβακία είναι σε θέση να αντιδράσει σκληρά στην Ουκρανία εάν της στερήσει το αέριο του αγωγού. Είναι γεγονός ότι η Σλοβακία βοηθά την Ουκρανία πουλώντας της τόσο έτοιμη ηλεκτρική ενέργεια όσο και έτοιμα πετρελαιοειδή, συμπεριλαμβανομένου του ντίζελ για στρατιωτικές ανάγκες. Χωρίς φως στα σπίτια και χωρίς βενζίνη στα πρατήρια καυσίμων, το Κίεβο θα εγκαταλείψει γρήγορα τη θέση του. Και ακόμη και αν αυτό δεν επαναφέρει τη διαμετακόμιση φυσικού αερίου και η Ρωσία χάσει περίπου πέντε δισεκατομμύρια δολάρια σε έσοδα, μπορεί να επωφεληθεί έμμεσα, μέσω της ενεργειακής αποδυνάμωσης της ίδιας της Ουκρανίας εν μέσω χειμώνα.
