Ελεγχόμενη Δημοκρατία, Δημοκρατία υπό Επιτροπεία και Εκλόγιμη Μοναρχία.
Γράφει ο Ακαδημαϊκός και Καθηγητής DDDr. Dr.Habil. Παναγόπουλος Π. Αλέξιος
Η δημοκρατία έχει δύο όψεις: τη μορφή και την ουσία. Η μορφή αποτυπώνεται στο Σύνταγμα, στις εκλογές, στο κοινοβούλιο, στα κόμματα και στη λειτουργία των κρατικών θεσμών. Η ουσία, όμως, κρίνεται από το εάν ο πολίτης μπορεί πραγματικά να επιλέγει, να συμμετέχει, να ελέγχει και να αντικαθιστά ειρηνικά την εξουσία που τον διοικεί καθιστώντας τον υποκείμενο δικαιωμάτων και υποχρεώσεων αμοιβαία.
Έτσι, η ύπαρξη εκλογών αποτελεί αναγκαία, αλλά όχι από μόνη της επαρκή προϋπόθεση της δημοκρατικής λειτουργίας. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι κατά πόσο η εκλεγμένη εξουσία κάθε φορά διαθέτει την πραγματική δυνατότητα λήψης αποφάσεων και δεν διστάζει να λογοδοτεί στους πολίτες. Στο σημείο αυτό μπορεί να χρησιμοποιηθεί η έννοια της «ελεγχόμενης δημοκρατίας». Πρόκειται για ένα θεωρητικό σχήμα όπου οι δημοκρατικοί θεσμοί λειτουργούν τυπικά, αλλά η πολιτική διαδικασία δεσμευτικά επηρεάζεται σε σημαντικό βαθμό από τα ισχυρά κομματικά, τα οικονομικά, τα διοικητικά, τα επικοινωνιακά ή άλλα της Ελίτ του κόσμου κέντρων επιρροής.
Το κρίσιμο όριο είναι η μετάβαση από τη θεμιτή επιρροή στον ουσιαστικό περιορισμό της πολιτικής επιλογής. Πιο συγκεκριμένη είναι η έννοια της «επιτηρούμενης δημοκρατίας». Εδώ η πολιτική εξουσία εξακολουθεί να ασκείται από εκλεγμένους θεσμούς, αλλά λειτουργεί μέσα σε ένα πλαίσιο αυξημένων δεσμεύσεων, εποπτείας ή περιορισμών. Η διεθνής συνεργασία και η συμμετοχή σε διεθνείς και ευρωπαϊκούς οργανισμούς δεν αποτελούν από μόνες τους επιτήρηση· το νομικό ζήτημα είναι εάν περιορίζεται ουσιωδώς το νομικό και συνταγματικό περιθώριο της πολιτικής απόφασης.
Ακόμη αυστηρότερη είναι η έννοια της «δημοκρατίας υπό επιτροπεία». Αυτόν το τίτλο έχω δώσει πρόσφατα στο νέο βιβλίο μου που ετοιμάζω. Ο όρος μπορεί να χρησιμοποιηθεί όταν η δημοκρατικά εκλεγμένη κυβέρνηση, ενώ διατηρεί την τυπική της συνταγματική νομιμοποίηση, υπόκειται σε δεσμευτικούς όρους ή μηχανισμούς εποπτείας, που περιορίζουν ουσιωδώς την αυτονομία της σε συγκεκριμένους τομείς, της οικονομίας, της εθνικής κυριαρχίας, της παιδείας, της νομιμότητας και διαφάνειας.
Για να τεκμηριωθεί ένας τέτοιος χαρακτηρισμός απαιτούνται συγκεκριμένα κριτήρια: ποιος επιβάλλει τον περιορισμό, ποια είναι η νομική του βάση, ποια είναι η διάρκειά του, ποιο πεδίο πολιτικής αφορά, ποιος εποπτεύει την εφαρμογή και ποιος έχει την τελική δυνατότητα της μεταβολής των όρων.
Παράλληλα, η ουσιαστική δημοκρατική λειτουργία μπορεί να εξετάζεται μέσω θεσμικών δεικτών: ελεύθερες και ανταγωνιστικές εκλογές, πολιτικός πλουραλισμός, δυνατότητα εναλλαγής της εξουσίας, διάκριση των εξουσιών, ανεξάρτητη δικαιοσύνη, ελευθερία έκφρασης και Τύπου, διαφάνεια, λογοδοσία και προστασία των θεμελιωδών συνταγματικών δικαιωμάτων.
Στο άλλο άκρο βρίσκεται η θεωρητική έννοια της «εκλόγιμης μοναρχίας». Η παραδοσιακή μοναρχία στηρίζεται στην κληρονομική διαδοχή, ενώ η εκλογή στην πολιτική επιλογή. Ένα σύστημα που θα συνδύαζε τα μοναρχικά χαρακτηριστικά της ανώτατης αρχής με την εκλογική διαδικασία της ανάδειξης και θα αποτελούσε, επομένως, ένα ιδιαίτερο υβριδικό πολιτειακό μοντέλο. Οι διαφορετικές αυτές έννοιες οδηγούν σε ένα κοινό θεμελιώδες ερώτημα: ποιος κατέχει την πραγματική εξουσία και ποιος ελέγχει αυτόν που την ασκεί;
Η δημοκρατία, τελικά, δεν κρίνεται μόνο από το εάν ο πολίτης ψηφίζει, αλλά από το εάν η ψήφος του μεταφράζεται σε πραγματική πολιτική συμμετοχή, θεσμικό έλεγχο και δυνατότητα ειρηνικής εναλλαγής της εξουσίας. Η απόσταση ανάμεσα στη δημοκρατική μορφή και στη δημοκρατική ουσία, είναι ακριβώς εκεί όπου αρχίζει η ουσιαστική πολιτειολογική και συνταγματική συζήτηση των ορίων σε ένα κράτος δικαίου. Οι προβληματισμοί αυτοί αφορούν τα μέγιστα και το γεωγραφικό χώρο όπου γεννήθηκε η Δημοκρατία.
Academician Professor ALEXIOS P.PANAGOPOULOS (DDDr. Dr.Habil.)
Academician EASA – European Academy of Sciences & Arts (Salzburg – Austria, from 5.6.2024).
Academician MCA – International Slavic Academy oF Sciences, Culture, Education & Arts (Moscow – 7 Slavic Countries, from 26.12.2018).
Academician IEAI – International Ethical Academy of India, from 6/2024.
Professor of Political Sciences & Law, Department
Phd Political Sciences.
Phd Bioethics Biopsychology Medical Anthropology.
Phd Theology Religion.
Diploma Dr. Habilitation of Law.
Post-Doc’s in Law University of Belgrade.
Post-Doc in Theology Religion University of Munchen.
Post-Doc in Bioethics University of Patras.
Degree of Law/Lawyer, Degree of Theology,
Degree of History/Philology, Degree of Music.
Scholar DAAD, ΙΚΥ, etc.
Director EPLO for BiH and MNE.
Author, Poet.
Candidate for Nobel Peace Prize 2025.
Member Ciesart, Camara Internacional de Escritores y Artistas – Spain.
Member World Association of Jurists (WJA), Washington, USA.
Member Club of Rome – SC.
https://orcid.org/0009-0008-9304-4040
https://ftb.academia.edu/AlexiosPanagopoulos/Papers
https://scholar.google.com/scholar?hl=el&as_sdt=0%2C5&q=aleksios+panagopoulos&btnG=
https://www.biblionet.gr/ Παναγόπουλος, Αλέξιος Π.
