ΠΑΤΗΣΤΕ ΓΙΑ ΝΑ ΔΕΙΤΕ ΤΟ ΜΕΝΟΥ

Ἅγιος Γρηγόριος Καλλίδης Μητροπολίτης Ἰωαννίνων 1889 – 1902

ΑΡΘΡΑ ΑΝΑΓΝΩΣΤΩΝ. ΕΚΚΛΗΣΙΑ. - 24 Ιούλ 2021 - 11:28
Υποστηρίξτε το triklopodia με μια δωρεά για ανεξάρτητη ενημέρωση

Τά Γιάννινα δέν ἦταν μόνο πρῶτα «στά γρόσια καί στά γράμματα (κοσμική σοφία)», ἀλλά καί στήν κατά Θεό πράξη. Κατά τόν ἅγιο Ἰσαάκ τόν Σῦρο: «Ἡ διδασκαλία τῆς κο-σμικῆς σοφίας γνωρίζει μέν νά διδάσκει περί τῆς ἀρετῆς, χωρίς τήν δοκιμή περί αὐτῆς, ἐνῶ ἡ διδασκαλία πού στηρίζεται στήν κατά Θεό πράξη1 εἶναι ταμεῖο ἐλπίδος»2. Πράξη εἶναι ἡ πνευματική, ἡ κοινωνική καί ἡ σωματική καθημερινότητά μας. Ἡ λατρεία, ἡ ὑπακοή, ἡ διακονία, ἡ ταπείνωση, ἡ πραότητα, ὁ πόθος τῆς ἀρετῆς, ἡ εἰρήνη, ἡ ἐλεημοσύνη, κ.ἄ. 

Καί τά Γιάννινα ἀνέδειξαν πολλούς ἐργάτες τῆς ἀρετῆς, ἀσκητές, ὁσίους, μάρτυρες καί νεομάρτυρες. Μεταξύ αὐτῶν ἦταν οἱ Ἁγιαννιῶτες ἀσκητές στίς σπηλιές γύρω ἀπό τό Κά-στρο (πρίν ἐγκατασταθοῦν σ’ αὐτό κάτοικοι, περίπου τον 6ο μ.Χ. αἰῶνα), ὅπως ὁ ἅγιος Ἀρ-σένιος, καθώς ὁ ὁσιομάρτυρας Παῦλος. Οἱ νεομάρτυρες Ἰωάννης (18 Ἀπριλίου, 16ο αἰ.), Νικόλαος ὁ ἐν Σόφια μαρτυρήσας (1555), ὁ ἅγιος Δημήτριος ἀπό την Σαμαρίνα (1806), ὁ πολιοῦχος τῆς πόλης νέομάρτυρας Γεώργιος (1838) καί πολλούς ἄλλους. Ἐπίσης πολλούς ἐθνομάρτυρες μεταξύ τῶν ὁποίων: ὁ ἐπίσκοπος Τρίκκης Διονύσιος, ὁ παπᾶ Εὐθύμιος Βλα-χάβας, ὁ Κατσαντώνης καί πολλοί ἀκόμη μαρτύρησαν καί ἁγίασαν τήν Γιαννιώτικη γῆ. 

 Ἀλλά καί πολλοί ἅγιοι ἔζησαν στά Γιάννινα, ἐνῶ κατήγοντο ἀπό ἄλλα μέρη τῆς Ἑλλά-δος. Ἕνας ἀπό αὐτούς εἶναι καί ὁ ἅγιος Γρηγόριος ἐπίσκοπος Ἰωαννίνων (1889 – 1902), στόν ὁποῖο ἀναφέρεται αὐτή ἡ μικρή ἐργασία, ὡς ἀντίδωρο γιά τήν μεγάλη προσφορά του στήν πόλη καί στήν ἐπαρχία τῶν Ἰωαννίνων, ἀλλά καί γιά τούς ἀγῶνες του, μέ τήν παράκληση νά πρεσβεύει γιά ὅλους μας. 

Θά ἤθελα νά εὐχαριστήσω ὅλους ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἐβοήθησαν στό νά τελειώσει ἡ μι-κρή μας αὐτή ἐργασία γιά ἕναν πράγματι μεγάλο πνευματικό Πατέρα πού ἐκόσμησε τήν πόλη μας καί τήν Ὀρθοδοξία μας γενικότερα. 

1 Κατά τόν ἅγιο Γρηγόριο τόν Παλαμᾶ, πράξη εἶναι ὁ ἡσυχασμός, ἡ ἱερά ἡσυχία, ἡ στάση τοῦ κόσμου, ἡ λήθη τῶν κάτω, ἡ μύηση τῶν ἄνω, ἡ ἀπόθεση ὅλων τῶν νοημάτων γιά τό καλύτερο. Δι’ αὐτῆς «ἀπολυόμεθα τῶν κάτω καί συννεύομεν πρόν τον Θεόν». Μητροπολίτου Ναυπάκτου Ἱεροθέου, «Μικρά Εἴσοδος στήν Ὀρθόδοξη πνευματικότητα, ἔκδ. Β΄ Ἀποστολική Διακονία, σελ. 84,85. 2 Ἀσκητικά Α΄ λόγος παρ. 19, Ε.Π.Ε. τόμ. 8α

Κωνσταντῖνος Δεσπότης 

Ὁ ἅγιος Γρηγόριος, ἕνας ἀπό τούς ἐπιφανεῖς καί διαπρεπεῖς ἀρχιερεῖς τοῦ σεπτοῦ Οἰ-κουμενικοῦ Πατριαρχείου μας, γεννήθηκε στό Κούμβαο ἤ Κουριβάω τῆς Θράκης τήν 24η Ἰανουαρίου 1844 ἀπό εὐσεβεῖς γονεῖς, τόν Κωνσταντῖνο καί τήν Εὐφροσύνη Καλλίδη, ἀνα-τράφηκε «ἐν παιδεία και νουθεσία Κυρίου». Ἀπό μικρός ἔδειξε κλίση στήν ἱερωσύνη καί κίνησε τόν ἐνδιαφέρον τοῦ μητροπολίτου Σηλυβρίας Μελετίου Θεοφιλίδη. Ὅταν ὁ Μελέτι-ος ἀνέλαβε τήν μητρόπολη Σερρῶν, ὁ ἅγιος τόν ἀκολούθησε. Χειροτονήθηκε μοναχός καί ἱεροδιάκονος τήν 26η Φεβρουαρίου 1862. Μέ τήν κοίμηση τοῦ προστάτη του Μελετίου, μετέβη στήν Ἀθήνα γιά νά ὁλοκληρώσει τίς σπουδές του στή Ριζάρειο καί στή Θεολογική Σχολή τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν. 

Ὁ μητροπολίτης Ἀθηνῶν Θεόφιλος Βλαχοπαπαδόπουλος (1862 – 1873), ἐκτιμῶντας τήν προσωπικότητά του, τόν διώρισε Ἀρχιδιάκονο τοῦ καθεδρικοῦ μη-τροπολιτικοῦ ναοῦ. 

Μετά τό πέρας τῶν σπουδῶν του, προσκλήθηκε τό 1873 ἀπό τήν Ἑλληνική Κοινότητα Ραιδεστοῦ καί ἀνέλαβε τήν διεύθυνση τῶν ἐκπαιδευτηρίων αὐτῆς. Ταυτόχρονα ὁ σεβασμι-ώτατος Πανάρετος τοῦ ἀνέθεσε καθήκοντα ἱεροκήρυκα καί τόν χειροτόνησε ἱερομόναχο. 

Ἐπειδή ἐργαζόταν μέ ζῆλο, τόν ἑπόμενο χρόνο ἀναβαθμίστηκε σέ πρωτοσύ-γκελο καί γενικό ἐπίτροπο τῆς μητροπόλεως.  

Ὁ σεβασμιώτατος Πανάρετος διακρίνοντας τόν ταπεινό καί πρᾶο χαρακτῆρα του, ἀλλά καί τίς διοικητικές του ἱκανότητες τοῦ προτείνει νά χειτονονηθεῖ ἐπίσκοπος. «Οὗτος γάρ, ἐν τα ὕψει τῆς ἀρχιερωσύνης διαπρέψας…3» στίς 30 Μαρτίου τοῦ 1875 προάγεται στό ἐπι-σκοπικό ἀξίωμα ὀνομαζόμενος ἐπίσκοπος Ναζιανζοῦ ὡς βοηθός τοῦ Ἡρακλείας.  

Μέ πατρικό ἐνδιαφέρον καί ἀγωνιστικότητα, μαζί μέ τούς προκρίτους, διαφύλαξε τήν πόλη τῆς Ραιδεστοῦ ἀπό τήν ἐπιδρομή 45.000 Κιρκασίων κατά τόν Ρωσοτουρκικό πόλεμο. Ἀργότερα ἡ πόλη κατελήφθηκε ἀπό τόν Ρωσικό στρατό.  

«Δεήσεσι καί νηστείαις σχολάζων, καί ἀγρύπνως τόν Θεόν ἱκετεύων…4» ἡ θεία Χάρη τοῦ χάρισε βιοτή σύμφωνη μέ τό ὄνομά του, Γρηγόριος, γρήγορος νοῦς, ὅπως ἀναφέρεται στήν εὐχή τοῦ ἀποδείπνου «Καί δός ἡμῖν Δέσποτα….γρήγορον νοῦν…».  

Νά σημειωθεῖ πώς «ἡ κατ’ ἐξοχήν λειτουργία τοῦ νοός μας, ἡ νῆψις, τό κυνηγητό καί ἡ παρακολούθησις τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, εἶναι ὅ,τι ἀνώτερο ἔχει χαρίσει στήν ἀνθρώπινη ὕπαρξη ὁ Θεός». Ὁ νοῦς χρειάζεται νά εἶναι ἐν ἐγρηγόρσει, γιατί «ὁ διάβολος μᾶς πειράζει συνεχῶς μέ τούς λογισμούς»5 (σκέψεις μέ εἰκόνες).  

«Μόνον τόν Θεόν, ἔσχες Πάτερ ἐν καρδία σου,6 καί Ὁσίως διανύσας, Πάτερ τόν σόν βίον ἐν Ὁσιότητι7…», ὁ Γρηγόριος ἦταν κοσμημένος μέ τήν καρδιακή ἡσυχία δηλ. τήν ἐπιστροφή τοῦ νοῦ διά τῆς ἀδιαλείπτου προσευχῆς, τοῦ παντοδυνάμου ὀνόματος τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἀπό τήν περιπλάνηση στά κοσμικά πράγματα, διά τῶν αἰσθήσεων καί τῆς φαντασίας στήν καρδιά καί ἀνυψώνεται πρός τόν Θεό. Ἔτσι ἀπαλάσσεται ὁ νοῦς καί ἡ καρδιά ἀπό κάθε λογισμό καί καθαρίζεται8, εἶναι ὁ σκοπός τῆς ἡσυχαστικῆς καί ἀσκητικῆς9, παραδόσεως

3 Δοξαστικό τοῦ Ἑσπερινοῦ τῆς Ἀσματικῆς Ἀκολουθίας τοῦ ἁγίου, ὑπό ἀγνώστου ὑμνογράφου, (Ἀντωνίου Πα-τρικίου, Ὁ ἅγιος Γρηγόριος (Καλλίδης), ἐκδ. Τέρτιος Κατερίνη, 2004). 4 Ὠδή στ΄ τῆς Ἀσματικῆς Ἀκολουθίας τοῦ ἁγίου…ὅ.π.π. 5 Ἀρχ. Αίμιλιανοῦ Σιμωνοπετρίτου, Λόγος περί νήψεως ἑρμηνεία στόν ἅγιο Ἡσύχιο, ἐκδ. Ἴνδικτος, Ἱερόν Κοινόβιον Εὐαγγελισμοῦ τῆς Θεοτόκου, Ὁρμύλια Χαλκιδικῆς, Ἀθῆναι 2007, σελ. 4, 98 6 Ὠδή ε΄ τοῦ Παρακλητικοῦ Κανόνος τοῦ ἁγίου ὑπό ἀγνώστου ὑμνογράφου, Ἀντώνιος Ἰ. Πατρικίου ὅ.π.π. 7 Ὠδή η΄ τῆς Ἀσματικῆς Ἀκολουθίας τοῦ ἁγίου, Ἀντώνιος Ἰ. Πατρικίου …ὅ.π.π. 8 Οἱ Μακαρισμοί δείχνουν την πνευματική πορεία τοῦ ἀνθρώπου, τήν ὁδό τῆς θεώσεως τόν τρόπο μέ τόν ὁποῖο ἐπιτυγχάνεται ἡ θεραπεία του. Ἡ ταπείνωση, ἡ γνώση τῆς πτωχείας τοῦ πνεύματος, δηλ. ἡ γνώση ὅτι ὑπάρ-χουν πάθη στήν καρδιά, ὁδηγεῖ στήν μετάνοια καί τό μακάριο πένθος. Ἀνάλογα μέ τό βαθμό τοῦ πένθους ἔρ-χεται ἡ θεία παρηγορά. Μέ τόν τρόπο αὐτόν ἀποκτᾶ τήν πραότητα, τήν ἐσωτερική γαλήνη. Ἡ βίωση τῆς ἐσω-τερικῆς πραότητος τόν κάνει νά διψᾶ καί νά πεινᾶ ἀκόμη περισσότερο τήν δικαιοσύνη τοῦ Θεοῦ, τήν ἐφαρμογή τῶν ἐντολῶν τοῦ Θεοῦ στήν καθημερινή ζωή. Τηρώντας τίς ἐντολές τοῦ Θεοῦ ἀποκτᾶ γνώση τοῦ ἐλέους τοῦ Θεοῦ. Ἔτσι ἐξηγεῖται ἡ «Ἔλεον θεῖον ἀντλήσατε, τό ἐκ πηγῆς προελθών, Γρηγορίου τοῦ μάκαρος τοῦ καί ἐλεή-μονος, καί Θεῷ ἐλεήμονι…» (Στιχηρό τῶν αἴνων τῆς Ἀσματικῆς Ἀκολουθίας τοῦ ἁγίου, Ἀντώνιος Ἰ. Πατρικίου …ὅ.π.π.). Ἔργον τῶν θείων ἐντολῶν εἶναι ἡ κάθαρση τῆς καρδιᾶς…». Μετά τόν καθαρισμό φθάνει ὁ ἄνθρωπος

 τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας μας, καί  θεία Χάριτι φθάνει ὁ  ἀγωνιστής στή θέωση, πού εἶναι ἡ ὅραση τοῦ ἀκτίστου Φωτός, (ἡ ὅραση τῆς θείας Χάριτος ὡς Φῶς), ὅπως ἀναφέρεται καί στήν Ἀσματική του Ἀκολουθία: «Λαμπρυνόμενος φέγγει, τῆς ἀκτίστου Τριάδος…»10. Ἦταν ἡ δύναμη χάρη τῆς ὁποίας διατηρήθηκε ὁ σκλαβωμένος Ἑλληνικός λαός, Ὀρθόδοξος καί Ἕλληνας, μιμούμενος, ὅσο εἶναι δυνατόν, τόν Πρῶτο Μάρτυρα Κύριο Ἰησοῦ Χριστό, τούς ἁγίους, ὅπως ὁ ἅγιος Γρηγόριος: «Τόν μιμητήν φανέντα, τοῦ φιλοικτήρμονος Θεοῦ»11, καί παίρνοντας δύναμη ἀπό τούς πραγματικά ἀντιστασιακούς ἀγωνιστές τῆς πίστεως καί τῆς πατρίδος τούς νεομάρτυρες, πού μέ τό αἷμα τους πότισαν τό δένδρο τῆς ἐλευθερίας, ἀπό τήν αἰχμαλωσία ἀπό τά πάθη καί ἀπό τόν Τουρκικό ζυγό. Γιατί ἡ ἄρνηση τῆς Ὀρθοδόξου πίστεως ἀμέσως σήμαινε καί τήν ἄρνηση τῆς ταυτότητος τοῦ Ἕλληνος. 

«Ἔργοις ἔλλαμψας φιλανθρωπίας, πλοῦτον δέδωκας τοῖς δεομένοις, τῇ ἀρετῇ τῆς ἀγά-πης κοσμούμενος…12», ἀνέπτυξε μεγάλο φιλανθρωπικό ἔργο, πλήρωνε τούς δασκάλους ἀπό τίς οἰκονομίες του, ἀλλά καί βοηθοῦσε αὐτούς πού εἶχαν ὑλική καί πνευματική ἀνά-γκη. Ἵδρυσε ναούς, σχολεῖα, εὐαγῆ ἱδρύματα. Γι’ αὐτό τόν λόγο ἡ Κοινότητα τῆς Ραιδεστοῦ θέλοντας νά τόν τιμήσει, πρότεινε μέ ἀναφορά της στήν Ὑψηλή Πύλη νά ἐκφρασθεῖ ἡ «εὐαρέσκεια τῆς Κεντρικῆς Κυβερνήσεως» στόν ἐπίσκοπο Γρηγόριο. Τό Ὑπουργεῖο Δικαιο-σύνης καί Θρησκευμάτων μέ ἔγγραφό του (τεσκερέ) πρός τό Οἰκουμενικό Πατριαρχεῖο ἐξεδήλωσε ἐγγράφως τήν εὐαρέσκεια τῆς Κεντρικῆς Κυβερνήσεως. Τό 1875 ὁ σουλτᾶνος τόν τίμησε μέ τό παράσημο Ὀσμανιέ Β΄τάξεως. 

Τόν Φεβρουάριο τοῦ ἔτους 1879 ἀπεστάλη ἀπό τον Οἰκουμενικό Πατριαρχεῖο στήν Ἀδριανούπολη ὡς Ἔξαρχος. Τό διάστημο ἐκεῖνο ἦταν ἐξαιρετικά κρίσιμο, καθώς ἔλαβαν χώρα οἱ βιαιότητες τῶν Βουλγάρων, οἱ ὁποῖοι συνέλαβαν τόν Μητροπολίτη Διονύσιο, τόν μετέπειτα Οἰκουμενικό Πατριάρχη (1887 – 1891), καί τόν ἔσυραν στούς δρόμους τῆς πόλεως τῆς Ἀνδριανούπολης.  

Μετά ἀπό τρίμηνη διαμονή στήν Ἀδριανούπολη, ἐξελέγη στίς 12 Μαΐου τοῦ 1879 μη-τροπολίτης Τραπεζοῦντος, ὅπου ἐποίμανε θεοφιλῶς μέχρι τόν Δεκέμβριο τοῦ 1884. Ἀπό τίς πρῶτες ἡμέρες τῆς ἐνθρόνισής του περιφρούρησε το ποίμνιό του ἀπό τίς συνεχεῖς ἐπιθέ-σεις τῶν Τούρκων μεταναστῶν καί μερίμνησε γιά τήν ἐλάττωση τῆς βαριᾶς φορολογίας, ἀποκατέστησε τήν ὁμόνοια μεταξύ τῶν κατοίκων καί ἀνασύνταξε κοινοτικούς κανονι-σμούς τῆς κοινότητας τῶν Ρωμηῶν τῆς ἐπαρχίας του. 

Μέ τήν βοήθεια εὐεργετῶν δημιούργησε προσοδοφόρα κτήματα, ἀπό τά ἔξοδα τῶν ὁποίων κάλυπτε τούς προϋπολογισμούς τῶν σχολείων. Γι’ αὐτήν του τήν πράξη ἔλαβε συγχαρητήρια ἐπιστολή τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου. Μέ ἐνέργειές του καί τήν εὐλο-γία τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου προσάρτησε διοικητικά στήν Μητρόπολή του τίς Σταυ-ροπηγιακές μονές Σουμελᾶ, Βαζελῶνος καί Περιστερεώτα, μέ σκοπό τήν καλύτερη συγκ-ρότηση καί ἀνάπτυξή τους καί στήν ἐνίσχυση τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ φρονήματος τοῦ ποι-μνίου του. 

Τόν Δεκέμβριο τοῦ 1884 κλήθηκε νά ἀναλάβει τήν διαποίμανση τῆς Μητροπόλεως Θεσ-σαλονίκης, σέ μιά ἐποχή πού ἐκδηλώνονταν κοινοτικές  διενέξεις μεταξύ τῶν συντεχνιῶν καί τῶν πλούσιων τῆς Κοινότητας (κτηματιῶν, δικηγόρων, γιατρῶν κ.τ.λ.). Κατασυκοφαν-τήθηκε στό Πατριαρχεῖο ἀπό τούς ἄρχοντες ὅτι συντάσσεται μέ τίς συντεχνίες καί τό Οἰκουμενικό Πατριαρχεῖο μετά ἀπό ἔρευνα ἀθώωσε πανηγυρικά τόν ἀνεξίκακο Μητρο-πολίτη, ἐνῶ οἱ κατήγοροί του δέν προσῆλθαν στή δίκη. Μετά τήν ἀθώωσή του ἔθεσε τόν ἑαυτό του στήν διάθεση τῆς Μεγάλης τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας. «Πάτερ θεόφρον Γρηγόριε,

στήν θέα τοῦ Θεοῦ. Μητροπολίτου Ναυπάκτου Ἱεροθέου, «Μικρά Εἴσοδος στήν Ὀρθόδοξη πνευματικότητα, ἔκδ. Β΄ Ἀποστολική Διακονία, σελ. 71». 9 δηλ. τήν τήρηση τῶν θείων ἐντολῶν. 10 Ὠδή ζ΄ τῆς Ἀσματικῆς Ἀκολουθίας τοῦ ἁγίου, Ἀντώνιος Ἰ. Πατρικίου …ὅ.π.π. 11 Ἐξαποστειλάριον, τῆς Ἀσματικῆς Ἀκολουθίας τοῦ ἁγίου, Ἀντώνιος Ἰ. Πατρικίου,….. …ὅ.π.π. 12 Κάθισμα τοῦ Ὄρθρου τῆς Ἀσματικῆς Ἀκολουθίας τοῦ ἁγίου, Ἀντώνιος Ἰ. Πατρικίου,….. …ὅ.π.π.

 ἀποσταλείς ἐκ Θεοῦ ὡς οὐράνιος ἄνθρωπος πρός τήν πόλιν ἔφθασας τῶν Ἰωαννίνων μα-κάριε· (στίς 28 Σεπτεμβρίου τοῦ 188913), ταύτην πλήσας τῆς εὐλογίας σου,…14». 

 

«Περί τῆς ἐλεύσεως καί τήν ὑποδοχή τοῦ ἁγίου Ἰωαννίνων Γρηγορίου, τήν ὁποίαν ἔκαμεν ἡ πόλις»15. 

 

 «1889 Δεκεμβρίου 7, ἡμέρα Πέμπτη. Οἱ ἱερεῖς τῶν ἐκκλησιῶν ἱεροφορεμένοι καί ὅλα τά ἰσνάφια ἔκαμαν τό κάθε ἰσνάφι σταυρόν μέ βαΐα περιηκηκλομένος καί τό κάθε ἰσνάφι εἶχον το ὄνομά τους γραμμένο. Ἡ ἁγία μητρόπολις ἐστολισμένη μέ δάφνες καθώς εἰς τήν ἐκκλησίαν καί ὁ λαός πρόθυμος διά τήν ὑποδοχήν του· ἔκλησεν ἡ ἀγορά καί ἐβγῆκεν ὁ λαός ἄνδρες καί γυναίκαις εἰς ὑπόδοχήν καί ἤλθεν εἰς τό Μηλέτ μπαχτσέ καί ἐκήρυξε λόγον καί ἔβαλε καί τά σημεῖα καί ἤλθεν εἰς τόν Ἅγιον Γεώργιον καί ἐφόρεσεν τόν μαν-δύαν καί ἤτον ὁ Ἄνθιμος Τσιατσιόπουλος, ὁ Βελλᾶς Βασίλειος, ὁ Παραμυθίας Ἰωάννης καί οἱ ἡγούμενοι τῶν μοναστηρίων καί ὁ πρωτοσύγγελος και Ἱερεῖς πασῶν τῶν ἐκκλησιῶν καί τόν ἐπῆραν ψάλλοντες ἀπό τό σπῆτι τοῦ ἁγίου κατευθείαν εἰς τήν μητρόπολιν καί εἰς τό δρόμον ἀπό τά σπήτια καί μπαλκόνια ἔρηπταν γκιούλσες (ἀρώματα) καί ἀνθοδέσματα· καί ἅμα ἔφασεν εἰς τήν Ἱεράν μητρόπολιν ἤτον τά κορίτσια μέ δάφνες οἱ μαθηταί καί ἔψαλλον ἄσματα· καί ἀφοῦ ἐμβήκεν εἰς τήν ἐκκλησίαν ἔβαλεν εὐλογητόν καί ἐδιάβασαν τό τροπά-ριον τοῦ ἁγίου Ἀθανασίου καί ἁγίου Γεωργίου· ὕστερον ἀνέβη ὁ κύριος Παραμυθίας Ἰωάν-νης καί ἐδιάβασε τό φιρμάνι ὕστερον ἔβαλεν λόγον ὁ ἴδιος καί μετά τόν λόγον ἔβαλεν ὁ Χριστάκης ἐφέντης Σακελαίου καί τελειώνοντας τόν λόγον ἐγκωμίασεν τόν σουλτάνον καί ἀνέβη εἰς τήν ἱεράν μητρόπολιν. Τήν δέ Κυριακήν εἰς τάς 10 τοῦ Δεκεμβρίου ἐλητούργησεν εἰς τήν ἱεράν μητρόπολιν μέ τρεῖς ἀρχιερεῖς καί ἔγεινε παράταξις μεγάλη· ἐσυνάχθησαν πλήθος Χριστιανοί καί ἐτελείωσεν ἡ ἐκκλησία εἰς τάς 6 ὥρας τῆς ἡμέρας. Καί εἰς τάς 12: τοῦ αὐτοῦ μηνός τοῦ ἁγίου Σπυρίδωνος ἐλητούργησεν εἰς τήν ἐκκλησίαν τοῦ Ἀρχιμανδρείου καί τόν ὑπεδέχθηκαν μέ μεγάλην παράταξιν μέ βαΐα καί ἄλλα πολλά· καί τελειώνοντας ἡ ἱερά μυσταγογία ἐμήρασε τό ἀντίδωρον τῶν Χριστιανῶν».  

 

Τό κλείσιμο τῶν ἐκκλησιῶν  

 

Κατά τήν ἀρχιερατεία του ἔγινε τό λεγόμενο τῶν κλείσιμο τῶν Ἐκκλησιῶν16 

« Ἡ τουρκική κυβέρνηση ἀπό τό 1883-84 (α΄ φάση) μέχρι το 1908 κ. ἑ. προσπάθησε νά ἐξαλείψει καί τά τελευταῖα ἴχνη αὐτοδιοίκησης τῶν ἐθνοτήτων, δηλ. ἄρση τῆς ὑπό τῆς ἐκ-κλησίας διαδικασίας τῶν κληρικῶν, διαθῆκες, διαζύγια, διατροφή συζύγων, ἐξάρτηση σχολείων ἀπό τήν ἐκκλησία κλπ.. Κατά τήν β΄φάση 1890-91 ἡ ἄκαμπτη στάση τῆς Ὀθω-μανικῆς κυβέρνησης ἀνάγκασε τό Οἰκουμενικό Πατριαρχεῖο (ἐπί Πατριαρχείας τοῦ Διο-νυσίου τοῦ Ε΄) νά καταφύγει στό ἔσχατο μέσο ἀμύνης, νά κηρύξει δηλ. τήν ἐκκλησία ἐν διωγμῶ. Νά κλείσει τούς ναούς καί νά παύσει τίς ἱερές ἀκολουθίες. Τό μέτρο ἀπέβλεπε στό νά ἐξεγείρει τίς συνειδήσεις τῶν χριστιανῶν, νά προκαλέσει τή συμπάθεια τῆς κοινῆς γνώ-μης καί νά ἐπιτύχει τήν παρέμβαση τῶν ξένων κυβερνήσεων.  

Γιά νά ἀποφύγει μεγαλύτερες κινητοποιήσεις καί ταρχές ἡ τουρκική κυβέρνηση ὑπο-χώρησε καί τή νύχτα τῆς 24ης Δεκεμβρίου 1890, παραμονή τῶν Χριστουγέννων, ὁ Μ. Βεζύ-ρης ὑποσχέθηκε, προφορικά καί γραπτά, τήν ἀναγνώριση τῶν προνομίων. 

13 Ἐκκλησιαστική Ἀλήθεια τοῦ Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως, 4-10-1889. 14 Στιχηρό τῶν αἴνων τῆς Ἀσματικῆς Ἀκολουθίας τοῦ ἁγίου Ἀντώνιος Ἰ. Πατρικίου,…..ὅ.π.π. 15 Κώδικας τοῦ Ἀρχιμανδρειοῦ Ἰωαννίνων, ἀριθ. 68 1889 Δεκεμβρίου 7, δημοσιευμένος στόν Νέον Ἑλληνομνήμονα, τόμ. ΙΑ, 1913, σελ. 432. ἡ ὁρθογραφία διατηρήθηκε ὡς ἔχει. 16 Ἠπειρωτική Ἑστία 1952, σελ. 557

Μέ τή «φιλική γραφή του ἀπό τά Γιάννινα, ὁ Κρυστάλλης μᾶς γυρίζει πίσω στά Χρι-στούγεννα τῆς μαυρισμένης χρονιᾶς, (τό 1890), μέ τό κλείσιμο τῶν ἐκκλησιῶν» ὅπως τήν ἔζησαν τότε στήν πρωτεύουσα πόλη τῆς Ἠπείρου…». 

«Ἔχει περάσει ἀπό δυό ὧρες τό δειλινό καί σήμαντρο κανένα δέν ἐδιαλάλησε τήν ἁγιότητα τῆς αὐριανῆς μέρας, κι’ οἱ παπάδες δέν ἔψαλλαν τόν ἑσπερινό σήμερα. Ἡ ἐκ-κλησιές μας εἶναι κλειστές. Βουβά σήμαντρα, βουβοί κι’ οἱ παπάδες. Ἡ αὐλές καί τά κα-τώφλια ἐχορτάριασαν. Ἡ ἀράχνες κλώθουν τά ὑφάδια τους καί διάζονται στές πόρτες καί στά παραθύρια…..παγώνει τό λάδι στά σβυστά ἀσημοκάντηλα καί τά δισκοπότηρα μένουν δίχως μεταλαβιά ἀπάνου στήν Προσκομιδή καί στήν Ἅγια Τράπεζα… «Κλάψτε μωρέ καϋ-μένοι Χριστιανοί! «Ἦρθε ὁ καιρός τώρα ὁποῦ τό μοιρολόϊ καί τ’ ἀπόφωνο τοῦτο τό λέμε καί τό ξαναλέμε ἐδῶ οἱ Χριστιανοί ὅλοι. Τό λέμε καί κλαῖμε ὅλοι μέ πυρωμένα δάκρυα…. ἀκαρτερούσαμαν τά Χριστούγεννα. Τοῦ κάκου ἀγρυπνούσαμαν. Χριστός δέν ἐγεννιῶνταν γιά μᾶς τήν νύχτα ταύτη. Κι’ ἄν γεννιῶνταν, ποιός θά μᾶς τό φανέρωνε; Τά σήμαντρα δέν θά μᾶς τό διαλαλοῦσαν, κι’ οἱ κράχτες δέν θά μᾶς τό φώναζαν. Ἡ ἐκκλησιές ἦταν κλειστές καί στά ’κονίσματα τῶν σπιτιῶν μᾶς ἑτοιμαζόμασταν γιά νά ποῦμε την δέησή μας. 

«Κλάψτε, μωρέ καϋμένοι Χριστιανοί!» 

Ἔχουν περάσει τά μεσάνυχτα. Ἡ ἴδια νεκρῖλα στήν πόλη μας. Ἦρθεν ἡ ὥρα τοῦ ὄρθ-ρου. Ἐβουβαθήκαμαν ὅλοι. Λόγος δέν ἔσκαε τότε στά χείλια μας. Ἐμείναμε ἀσάλευτοι κι’ ἀκαρτερούσαμε μέ τήν ἀκουγά μας σήμαντρο πουθενά ἤ κράχτην χτυπῶντας παντοῦ στές αὐλόπορτες τό βροντερό ἐκεῖνο μπάμ – μπάμ! μέ τό ξύλινο τσοκάνι του. Καί βλέπεις τότε ν’ ἀνοίγουν πόρτες καί να γιομίζουν οἱ δρόμοι ἀπό κόσμον ὁποῦ πηγαίνουν ν’ ἀκούσουν στήν ἐκκλησιά τά χριστούγεννα.  

Πίσα τό σκοτάδι ὄξω καί τό κρύο φαρμακερό. Στηλώνω τ’ αὐτί κι’ ἀποκαρτερῶ κι’ ἐκεῖ ὁλόρθος ὡσάν μαρμαρωμένος. Δέν ἄκουσα τίποτε ὁ μαῦρς, ὡς ποῦ μ’ ἀνάγκασαν ἡ φωνές τῆς μανούλας μου νά μπῶ μέσα νά μήν παγώσω. 

Ἐξημέρωσεν. Ἡ δέηση ἔγεινε μπροστά στά ’κονίσματα τῶν σπιτιῶν μας. Ἐγώ ἔψαλλα τό  «ἡ Γέννησίς σου Χριστέ». Κι ἀνάρια ἀνάρια ἐβγαίναμε ἀπό τά σπίτια νά μάθουμε κἄνα καινούργιο χαμπέρι. Τρέχουμε στή Μητρόπολη. Κι’ ἐκεῖ τίποτε δέν εἰξέρουν. Ὁ Δεσπότης ὁρμήνεύε ἡσυχία κι’ ὑπομονή. 

– Πῶς θά περάσουμε χωρίς ἐκκλησιά τέτοιες μέρες!  

Αὐτός ὁ λόγος ἐπέταε στά στόματα ὅλων κι’ αὐτός ὁ λόγος ἄναφτε μέσα τά σπλάχνα μας.  

Ἄξαφνα μέσ’ στό φαΐ ἀπάνου ἕν’ ἀπέραντο καί δυνατό σήμανταριό ἀνατάραξεν ὅλην τήν πόλη μας. 

– Χ’ στός καί Παναγιά! Σταυροκοπιέται ἡ μάννα. 

Καί μονομιᾶς χλαλοή καί τρεχάματα ἐπλημμύρισαν τούς δρόμους. 

Πετιούμαστε μέ τόν πατέρα στό δρόμο νά μάθουμε. Ὅλ’ ἔτρεχαν κατά τή Μητρόπολη. Τούς πρώτου ποῦ ἀπαντοῦμε τούς ρωτᾶμε τί γίνεται. 

– Ἀνοίγουν ἡ ἐκκλησιές, μᾶς λέγουν. 

– Πήραμαν τά προνόμια! Πήραμαν τά προνόμια!. 

Τώρα αὐτός ὁ λόγος ἐπέταε στά στόματα ὅλων κι’ ὅλοι ἐτρέχαμαν κατά τή Μητρόπολη. Ἐκεῖ ηὕραμαν ὁλάνυχτες τῆς ἐκκλησιᾶς τές πόρτες κι’ ἀναμμένα καί τά καντήλια καί τά πολύφωτα καί τούς κηροστάτες. Εἶχε γιομίσει κόσμον ἡ ἐκκλησία καί μέσα καί στήν αὐλή ἀκόμα. Ξεσυνέφιασαν καί ἡ ὄψες τῶν χριστιανῶν, ὁπ’ ἔλαμπαν τώρα χαρούμενες κι αὐ-λακωμένες κἄπου κάπου ἀπό δάκρυα. Καί μέσ’ ἀπό τήν ψυχη τους ὡσάν λιβάνι ἀνέβαινε στά οὐράνια ἡ μυστική δέηση τούτη: 

– Θέ μου, δόσε πάντα δύναμη τῆς ἐκκλησιᾶς νά βγαίνη ἀπό ὁλοῦθε νικήτρια, δόσε κι’ ἐμᾶς θάρρος τῶν μαύρων καί μεγάλη καρδία νά φτουρᾶμε τῆς σκλαβιᾶς μας τούς κατά-τρεγμούς και τές καταφρόνησες, ὡς ποῦ νά σωθοῦν καμμιά μέρα ἡ ἁμαρτίες μας κι’ ὡς ποῦ νά ’δοῦμε ἄστ-ρο ἐλευθεριᾶς τό Χριστουγεννιάτικο  τ’ ἄστρο»17. 

 

Ὁ ἅγιος Γρηγόριος καί ἡ Ρουμανική προπαγάνδα 

 

Οἱ Ρουμανικές κυβερνήσεις ὑπολόγιζαν στούς Κουτσόβλαχους18, στά βλαχόφωνα χωριά κυρίως τῆς Πίνδου, ὅπως τό Συρρᾶκο, τό Μέτσοβο, τούς Καλαρρῦτες, τό ἀνατολικό Ζαγόρι, τή Βωβοῦσα κ. ἄ. Αὐτά τά χωριά τά θεωροῦσαν κοιτίδα τοῦ Ρουμανικοῦ Ἔθνους, μαζί με τά χωριά τῆς Θεσσαλίας, τῆς Μακεδονίας καί τῆς Βορείου Ἠπείρου πού κατοικοῦσαν Κουτσό-βλαχοι. Προσπαθοῦσαν νά εξεγείρουν τούς Κουτσόβλαχους καί τούς Ἀλβανούς σέ κοινό ἀγῶνα ἐναντίον τῶν Ἑλλήνων. Νά ἀναγνωριστοῦν δικαιώματα μειονότητας στούς Κου-τσόβλαχους, ὅπως ἐκλογή τῶν πνευματικῶν τους ἀρχηγῶν καί ὑπαγωγή τους σέ αὐτο-κέφαλη ἀρχιεπισκοπή ὑπό τήν πνευματική δικαιοδοσία τοῦ Πάπα, μέσω ἑνός καθολικοῦ ἐπισκόπου πού εἶχε ἕδρα τό Μέτσοβο.  

Βασικό ὄργανο τῆς προπαγάνδας ἦταν ἡ ὀργάνωση μέ τό ὄνομα «Μακεδονική Ἐπιτρο-πή», πού συστήθηκε τό 1860, ἐκμεταλλευόμενη τήν ἀνοχή, λόγω δωροδοκιῶν τῶν Τουρ-κικῶν, τῶν Ἀλβανικῶν καί τῶν Αὐστριακῶν ἀρχῶν. 

Ἡ «Μακεδονική Ἐπιτροπή» ἐπιχείρησε νά πεισθοῦν οἱ Κουτσόβλαχοι ὅτι ἀποτελοῦν ἰδιαίτερη ἐθνότητα καί ν’ ἀποκοποῦν ἀπό τήν Ἑλληνική ἐπικράτεια καί νά δημιουργήσουν φιλορουμανικές ἑστίες, τίς ὁποῖες θά χρησιμοποιοῦσαν ἐν καιρῶ ὡς ἀντάλλαγμα γιά τήν ὑποστήριξη τῶν ἐθνικῶν διεκδικήσεων στήν Οὐγγαρία, Βουλγαρία, Ρωσία19. 

Μέσα πού μεταχειριζόταν γιά τήν ἵδρυση Ρουμανικῶν σχολείων καί προξενείων καί τήν στρατολόγηση καί ἐκπαίδευση νέων Κουτσόβλαχων στή Ρουμανία, ἦταν: οἱ οἰκονομι-κές ἐνισχύσεις, ἀλλά καί οἱ βιαιότητες, οἱ ἐκβιασμοί, οἱ ἐκφοβισμοί καί οἱ δολοπλοκίες ἐναντίον ὅσων ἀντιδροῦσαν. 

Ἡ ἀντίδραση τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἦρθε μετά ἀπό συντονισμένη συνεργασία τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως μέ τά προξενεῖα Κωνταντινουπόλεως, Θεσσαλονίκης, Μοναστηρίου, Ἐλασ-σόνας, Ἰωαννίνων, τήν Ἠπειρωτικῆ Ἑταιρεία μέ ἕδρα τά Ἰωάννινα καί ἰδιαίτερα μέ τό Οἰ-κουμενικό Πατριαρχεῖο.  

Μέ τήν ἀνάληψη τῶν καθηκόντων του παρακολουθοῦσε στενά τή δράση τους καί μέ παρρησία καί τόλμη ἐμψύχωνε τό ποίμνιό του μέ συνεχεῖς περιοδεῖες κυρίως στά χωριά πού δεχόταν τίς ἐπιθέσεις τῆς Ρουμανικῆς προπαγάνδας, μέ τόν προφορικό καθώς καί μέ τόν γραπτό λόγο στήριζε τούς «δεινῶς χειμαζομένους» Ρωμηούς. 

Ὁ Χιβζῆς, βαλῆς τῶν Ἰωαννίνων, πού εἶχε πληροφορηθεῖ τίς ἱκανότητες τοῦ Γρηγορίου, πρίν ἀκόμη ὁ δεύτερος ἔρθει στά Γιάννινα, ἦταν προκατειλλημένος ἐναντίον του.  

Ὁ Χιβζῆ τόν κατηγόρησε, ἐπειδή: α) τήν ἡμέρα πού ἔφθασε στή Πρέβεζα δέν ἐπισκέ-φθηκε τήν πολιτική διοίκηση τῆς πόλεως, β) παρήλασε, ὅταν αφίχθηκε στά Γιάννινα, θριαμβευτικῶς πρό τοῦ διοικητηρίου ἐν μέσω λαοῦ ζητωκραυγοῦντος, χωρίς νά κάνει κάποια δέηση γιά τόν σουλτᾶνο καί γ) δέν τόν ἐπισκέφθηκε ἀμέσως, ἀλλά ὕστερα ἀπό τρεῖς ἡμέρες. 

Μέ τόν Γρηγόριο πέρασε ἡ ἐποχή κατά τήν ὁποία μερικοί ἐπίσκοποι ὑποχωροῦσαν στίς ἀπαιτήσεις τῶν πασάδων. Ὁ λαός τῶν Ἰωαννίνων βρῆκε στό πρόσωπο τοῦ Γρηγορίου τόν Χριστομίμητο ποιμένα πού ἀποδείχτηκε «τῶν πεινώντων τροφεύς, τῶν δεομένων παρο-χεύς,

17 Κ. Κρυστάλλη προπέρσινα Χριστούμεννα, ἔκδ. Ἱερᾶς μονῆς Ἐλεούσης Νήσου Ἰωαννίνων, Ἰωάννινα 1998 18 Κουτσόβλαχοι. Κατά τήν Ἑλληνική ἐπιστημονική ἔρευνα οἱ Κουτσόβλαχοι εἶναι κατάλοιπα ρωμαϊκῶν ἐγκαταστάσεων ἤ ἀπόγονοι ἐκλατινισμένων ἑλληνικῆς καταγωγῆς. Κων. Κούμα, ἱστορία τῶν ἀνθρωπίνων πράξεων τ. 12, Βιέννη 1832, σελ. 520-521. Ἀπ. Βακαλόπουλου, ἱστορία τοῦ Νέου Ἑλληνισμοῦ, Θεσσαλονίκη, 1964, σελ. 20-37. Ἐλευθερίας Ἰ. Νικολαϊδου, Ἡ ρουμανική προπαγάνδα στό βιλαέτι τῶν Ἰωαννίνων καί στά βλαχό-φωνα χωριά τῆς Πίνδου», ἔκδ. Ε.Η.Μ., τ. Α. Ἰωάννινα 1995, σελ. 59 19 Ἐλευθερίας Ἰ. Νικολαϊδου, Ἡ ρουμανική προπαγάνδα στό βιλαέτι τῶν Ἰωαννίνων καί στά βλαχόφωνα χω-ριά τῆς Πίνδου», ἔκδ. Ε.Η.Μ., τ. Α. Ἰωάννινα 1995, σελ. 400

ἡ χάρις τῆς συμπαθείας, ἡ τοῦ ἐλέους πηγή, καταπονουμένων ἀντίληψις, τῶν χηρῶν ἐπίσκεψις, ἀσθενούντων παράκλησις, γυμνητευόντων ἀσφαλές περιβόλαιον, ὀξυτάτη τε τῶν πιπτόντων ἀνόρθωσις…»20. 

Ἡ ἀντίδραση τῆς προπαγάνδας δέν ἄργησε νά ἔρθει. Διά τοῦ Στύλου Κελέφα ἀπό τό Φλαμπουράρι, ὄργανο τῆς τουρκικῆς ἀστυνομίας, ὁ ὁποῖος κατασκεύασε καταγγελίες εἰς βάρος τοῦ Γρηγορίου. Το ἔτος 1890 ἡ προπαγάνδα μέ τή συνεργασία τοῦ βαλῆ Ἰωαννίνων ἐπιχείρησε νά ἐξουδετερώσει τόν Γρηγόριο. 

Οἱ μέθοδοι πού μετῆλθε ἡ προπαγάνδα, γιά νά καταστήσει διαβλητό τό ἑλληνικό στοι-χεῖο στήν τουρκική κυβέρνηση, ἀποκαλύπτεται σέ δύο ἐμπεριστατωμένες ἐκθέσεις τοῦ μητροπολίτη Ἰωαννίνων Γρηγορίου πρός τό Πατριαρχεῖο τούς τελευταίους μῆνες τοῦ 1898 πού κοινοποιήθηκαν καί πρός τήν ἑλληνική κυβέρνηση. Τό περιεχόμενο τῶν ἐκθέσεων δέν ἀφοροῦσε μόνο τήν ἐκκλησιαστική περιφέρεια Ἰωαννίνων, ἀλλά καί τίς περιφέρειες τῶν ἄλλων μητροπόλεων ἀπό Πρεβέζης μέχρι τῆς ἐπισκοπῆς Κίτρους (Πιερίας), εἶχε δηλ. καθο-λικότερη σημασία.  

«Ἡ ἐν Σαμαρίνη ἀποτελοῦντες τήν Ρωμουνικήν προπαγάνδα κατά τό παρελθόν θέρος (1895) ἐξετραχύνθησαν ἔτι μᾶλλον ἤ πρότερον. Καί κατά τά παρελθόντα μέν ἔτη διά ψευ-δῶν καί ἀνυποστάτων συκοφαντιῶν κατεμήνυον εἰς τούς ἐπιτοπίους ἀρχάς εὐϋπολήπτους καί πιστούς ὑπηκόους τῆς Α.Α.Μ. τοῦ Σουλτάνου, ὡς ἐπαναστάτας καί ἐν γένει ὅ, τι μοχ-θηρά των ψυχή ἐμηχανάτο. Τοιαύτας δέ εἶχον ἐκδώσει κατά τό ἔτος 1893 πλέον των 15 ἐν αἷς ἐνοχοποιοῦντο πλέον τῶν 100 ἀτόμων, αἴτινες δικασθεῖσαι ἐνώπιον τοῦ πρωτοδικείου Γρεβενῶν καί τοῦ ἐφετείου Σερβίων, ἀπεδείχθησαν ἀνυπόστατοι καί ἑπομένως οἱ κατηγο-ρούμενοι ἐκηρύχθησαν ἀθῶοι, ὑποστάντες οὐκ ὀλίγα ἔξοδα τά ὁποῖα ἀνήρχοντο πλέον τῶν 300 λιρῶν21 

Οἱ ρουμανίζοντες δέν σταμάτησαν τό προδοτικό τους ἔργο, ἔχοντας στή διάθεσή τους μεγάλα χρηματικά ποσά, προερχόμενα ἀπό τή δήμευση ἑλληνικῶν περιουσιῶν στή Ρουμα-νία. Ἀλλά ἔχοντας καί τήν προστασία τῶν κυβερνήσεων τῆς Τουρκίας, τῆς Αὐστροουγ-γαρίας καί Ἰταλίας. Καί ἐξαγοράζοντας διεφθαρμένους ἰδιοτελεῖς καί αἰσχροκερδεῖς Ἕλλη-νες, φυλακίζοντας παιδιά 14 ἐτῶν μέ τήν κατηγορία ὅτι στά τετράδιά τους εἶχαν ἀντι-γρά-ψει τραγούδια τοῦ Ρήγα Φεραίου. Μέ τις συνεχεῖς διώξεις καί καταπιέσεις, μηνύοντας προ-κρίτους καί ἐπιδιώκοντας νά ἐγκαταστήσουν στήν Ἤπειρο Ρουμάνο ἐπίσκοπο συγκεν-τρώνοντας ὑπογραφές. Ἡ μητρόπολη Ἰωαννίνων ἀντέδρασε καί ἀπέτρεψε τήν τοποθέτηση τοῦ Ρουμάνου ἐπισκόπου.  

Ὁ πρεσβευτής Ν. Μαυροκορδᾶτος συζήτησε ἐπανειλημένα τά θέματα μέ τόν μητροπο-λίτη Γρηγόριο γιά τό σοβαρό αὐτό θέμα, λαμβάνοντες ἀποφασεις ἀντίστασης.  

Τίς κατηγορίες τοῦ Γενικοῦ προξενείου Ἰωαννίνων ὅτι ἡ μητρόπολη μέ νωθρότητα καί κατόπιν ἑορτῆς εἶχε ἀντιμετωπίσει τήν δράση τῶν Ρουμανιζόντων στή Βωβοῦσα καί τή Λάϊστα, ὁ μητροπολίτης τίς ἀρνήθηκε, ἀντικρούοντάς τες μέ τήν ἐπίδειξη ὅλων τῶν ἐγγρά-φων τοῦ ἀρχείου του ἀπό τό 1889 πού εἶχε ἀναλάβει τήν διαποίμανση τῆς μητροπὀλεως Ἰωαννίνων. 

Ἀλλά καί τόν καιρό τῆς ἀναχώρησής του στήν Κωνσταντινούπολη, συνέχιζε νά σχε-διάζει καί νά ἐργάζεται ἐναντίον τῆς ἀνθελικῆς προπαγάνδας, διαβιβάζοντας τίς ὁδηγίες του καί ἐνημερώνοντας στούς προκρίτους, στούς ἱερεῖς, πρός ὅλα τά κινδυνεύοντα χωριά τῆς μητροπόλεώς του, ἀλλά καί στίς ἀρχές τῆς Θεσσαλίας.  

Ὁ Γρηγόριος εἶχε τή γνώμη πώς οἱ ἀρχές τῆς Θεσσαλίας ἔπρεπε νά βροῦν τρόπους στε-νῆς ἐπικοινωνίας μέ τούς παραχειμάζοντες στή Θεσσαλία βλαχόφωνους, οἱ ὁποῖοι μπο-ροῦσαν μέ καλή καθοδήγηση νά γίνουν, ὅταν ξαναγύριζαν στήν Ἤπειρο καί Μακεδονία, οἱ καταλληλότεροι ἀπόστολοι τῆς ἑλληνικῆς ἰδέας καί νά παρεμβληθοῦν ὡς ἰσχυρός φραγ-μός κατά τῆς προόδου τοῦ Ρουμανικοῦ ἔργου. 

20 Στιχηρό τοῦ Ἑσπερινοῦ τῆς Ἀσματικῆς του Ἀκολουθίας. Ἀντώνιος Ἰ. Πατρικίου,…..ὅ.π.π. 21 Φωνή τῆς Ἠπείρου 10 Μαρτίου 1895, αριθ.φ. 129

Οἱ παραχειμάζοντες στή Θεσσαλία βλαχόφωνοι, πολλοί ἀπό τούς ὁποίους εἶχαν ἐμπλακεῖ στήν προπαγάνδα καί εἶχαν πολιτογραφηθεῖ Ἕλληνες, διατηροῦσαν τήν Ὀθωμανική ὑπη-κοότητα, ὅταν τό καλοκαίρι γυρνοῦσαν στά χωριά τους. Οἱ Ρουμανίζοντες τόν καιρό πού βρισκόταν στή Θεσσαλία, ἐμφανίζοναταν ὡς καλοί πατριῶτες, ἐνῶ ὅταν ξαναγύριζαν στήν τουρκοκρατούμενη Ἑλλάδα ἀπέρριπταν τό προσωπεῖο καί φανέρωναν τόν πραγματι-κό ἑαυτό τους, τοῦ ὀργάνου δηλ. τῆς προπαγάνδας22. 

Τόν Ὀκτώβριο τοῦ 1895, μετά τό θάνατο τοῦ ἱερέα τῆς κοινότητας, πού μᾶλλον συμ-παθοῦσε τήν προπαγάνδα, διορίστηκε ἀπό τή μητρόπολη Ἰωαννίνων, τακτικός ἐφημέριος, μέ τήν ὑποχρέωση νά τελεῖ ὅλες τίς ἀκολουθίες στήν ἑλληνική. Τά προηγούμενα χρόνια ὁ Ἀπόστολος, τό Εὐαγγέλιο καί τό Σύμβολο τῆς Πίστεως ἀπαγγέλονταν στά ρουμανικά23. 

Ἄς σημειωθεῖ, ὅτι κοντά στά ἄλλα αἴτια, πρέπει νά προστεθεῖ καί ὁ ἄστοχος τρόπος μέ τόν ὁποῖο ὁρισμένοι προσπαθοῦσαν νά καταπολεμήσουν τήν προπαγάνδα, μέ ἀποτέλεσμα νά ἐπέλθουν ἀντίθετες συνέπειες ἀπό τά προσδοκώμενα. Ἀντί δηλ. νά καυτηριάζουν τά μέσα πού χρησιμοποιοῦσαν οἱ προπαγανδιστές τοῦ κουτσοβλαχικοῦ ἰδιώματος, ἔκαναν ἐπιθέσεις καί ἐναντίον τῶν ἀνθρώπων πού τό χρησιμοποιοῦσαν. Φυσική, λοιπόν, ἦταν ἡ ἀντίδραση τῶν κατοίκων πού δημιουργοῦσαν «γέφυρες» ἐπικοινωνίας μέ τήν προπαγάνδα.  

Εἰδικότερα ἀναφέρεται ἡ στάση τοῦ ἱεροκήρυκα τῆς μητρόπολης Ἰωαννίνων Παπα-γεώργη, ἐγγονοῦ τοῦ νεομάρτυρα Γεωργίου, πού περιέρχονταν τά βλαχόφωνα χωριά τοῦ Ζαγοριοῦ, κήρυσσε τό θεῖο λόγο, γεφύρωνε τίς ἀντιθέσεις ἀνάμεσα στούς κατοίκους, ὑπο-δείκνυε σωστές λύσεις γιά τήν καλύτερη λειτουργία τῶν Ἑλληνικῶν σχολείων καί ἐμψύ-χωνε τό φρόνημα τῶν κατοίκων. Στό ζῆλο του νά ἐξουδετερώσει τά σχέδια τῆς προπαγάν-δας, χαρακτήρισε τήν κουτσοβλαχική ὡς βρωμόγλωσσα.  

Σέ ἀνταπόκριση τῆς ἐφημερίδας «Φωνή τῆς Ἠπείρου», ἀρ. φ. 157/5-10-1895, σημειώνον-ται τά ἑξῆς: «Ἐν Ζαγορίω ἐκυκλοφόρησε κατ’ αὐτάς ἀναφορά κατά τοῦ μητροπολίτου Ἰωαννίνων κ. Γρηγορίου. Διά τῆς ἀναφορᾶς ταύτης κατηγορεῖται ὁ μητροπολίτης ὡς πα-ραμελῶν τά καθήκοντα αὐτοῦ καί μή προστατεύων τάς κοινοτικάς ὑποθέσεις καί τά κληροδοτήματα. Εἰς οὐδέν ὅμως χωρίον ἐδόθη προσοχή εἰς τόν κατά τοῦ μητροπολίτου λίβελλον καθότι εἶνε γνωστόν ὅτι ὁ κ. Γρηγόριος εἶνε ἐκ τῶν ὁλίγων ποιμεναρχῶν τοῦ Οἰ-κουμενικοῦ θρόνου πού διακρίνεται ἐπί συνέσι καί μαθήσει καί πάντοτε ἐργάζεται ἀόκνως καί νά μεριμνᾶ ὑπέρ τοῦ ποιμνίου αὐτοῦ» 24. 

Παρά τήν ὑποτονική δραστηριότητα τῆς προπαγάνδας στά χωριά τοῦ βλαχοφώνου τμήματος τοῦ Ζαγοριοῦ, ἡ μητρόπολη Ἰωαννίνων ἀγωνιζόταν γιά τήν πλήρη ἐξουδετέ-ρωσή της μέ διάφορους τρόπους, ἀλλά καί μέ αὐτοπρόσωπη παρουσία τοῦ μητροπολίτη Γρηγορίου στά χωριά αὐτά. Τόν Ἰούλιο τοῦ 1895 περιόδευσε στό Δραγάρι, Τσερνέσι, Φλαμ-πουράρι, Δρεστενίκο κ. ἄ., ἑδραιώνοντας μέ τό κήρυγμά του τίς θρησκευτικές καί ἐθνικές παραδόσεις τοῦ ποιμνίου του.  

Τίς διαπιστώσεις του γιά τή δράση τῆς προπαγάνδας τίς διαβίβασε μέ γράμμα του στίς 18 Αὐγούστου τοῦ ἔτους 1895 στό Πατριαρχεῖο, ζητώντας τή βοήθειά του γιά τήν ἐπίλυση ὁρισμένων προβλημάτων πού εἶχαν σχέση μ’ αὐτή. Τό Πατριαρχεῖο, ἀνταποκρινόμενο στήν παράκλησή του, ἀπευθύνθηκε στήν Φιλεκπαιδευτική καί Φιλανθρωπική Ἀδελφότητα γιά νά ἐνισχύσει τήν κοινότητα Τσερνεσίου μέ 10 ὀθωμ. λίρες (γιά τήν πληρωμή ἱερέα) καί στόν Ἠπειρωτικό Σύλλογο γιά νά βοηθήσει τήν κοινότητα Μακρίνου. Παράλληλες ἐνέρ-γειες ἔγιναν γιά τήν ἐνίσχυση βλαχοφώνων χωριῶν καί παρά «τῆ εὐσεβῆ πηγῆ», δηλαδή τῆς Ἐπιτροπῆς πρός ἐνίσχυση25. 

22 Ἐλευθερίας Ἰ. Νικολαϊδου, «Ἡ ρουμανική προπαγάνδα στό βιλαέτι τῶν Ἰωαννίνων…»τ. Α. Ἰωάννινα 1995, σ. 311-3 23 Φωνή τῆς Ἠπείρου, φύλλ. 162/10-11-1895 24 Φωνή τῆς Ἠπείρου, ἀριθ.φ. 157/5-10-1895. Στήν ἀνταπόκριση ἐκφραζόταν φόβοι μήπως ὁ ἱεροκήρυκας πάθει ἀπό τους ρουμανίζοντες ὅ, τι εἶχε πάθει ὁ μητροπολίτης Γρεβενῶν Κλήμης, στό Περιβόλι, ὅπου ἐδάρη ἀνηλεῶς.

Καταθέτουμε ἕνα γεγονός ὅπως τό περιγράφει ὁ Παν. Τζιόβας στό βιβλίο του Κάποτε, Κάποια Μέρα…Ὅπου διακρίνεται ἡ διάκριση τοῦ Θεοφιλοῦς Ποιμενάρχου σέ ἕνα πρόβλη-μα πού παρουσιάστηκε.  

«Τήν ἡμέρα τῆς γιορτῆς τοῦ Ὁμολογητοῦ Προκοπίου τοῦ ἔτους 1898, ὁ τότε μητρο-πο-λίτης Ἰωαννίνων Γρηγόριος Καλλίδης, καθισμένος στό γραφεῖο του, στό δεύτερο ὄροφο τοῦ μητροπολιτικοῦ μεγάρου, διάβαζε τό τακρίριο (=ἔγγραφο) τοῦ βαλῆ Ὁσμάν πασᾶ, μέ τό ὁποῖο ζητοῦσε τήν παραχώρηση τῶν ἐκκλησιῶν Ἁγίου Νικολάου Κοπάνων, τοῦ Ἅη – Γιάννη Μπουνίλας, καί τῆς Περιβλέπτου γιά τήν ἀποθήκευση πολεμικοῦ ὑλικοῦ… 

 Ὁ Δεσπότης ἀνήσυχος κάλεσε, σέ ἔκτακτη συνεδρίαση, τή δημογεροντία τῆς πόλης, ἡ ὁποία ἔκρινε ὅτι ἡ ἀπόφαση τοῦ βαλῆ ἦταν παράλογη καί ἀντίθετη μέ τά προνόμια καί τούς κανόνες της «σαρία» καί ἐξουσιοδότησε τόν πρόεδρό της νά ἐνεργήσει τά δέοντα καί, παράλληλα, συγκρότησε ἐπιτροπή, στήν ὁποία ἔδωσε ἐντολή νά ἐπισκεφθεῖ τήν Ἀγγέλα Τουβουρτέλλη, τήν Κερκυραία, ἀγαπητικιά τοῦ Ὁσμάν, καί νά ζητήσει τή μεσολάβησή της γιά τήν ματαίωση τῆς ἀπόφασης…. 

Λίγο μετά τή λήξη τῆς συνεδρίασης, ὁ ἡγέτης τοῦ κόμματος τῆς «Βλιώρας» Δημήτριος Κϊγκος, συνοδευόμενος ἀπό δύο δημογέροντες, γινόταν δεκτός ἀπό τήν καλόψυχη Ἀγγέλα, ἡ ὁποία ἀποφάσισε, ὡς ὁμόθρησκη, νά βοηθήσει, παίρνοντας ἀπό τά χέρια τοῦ Τακούλη (χαϊδευτικό ὄνομα τοῦ Κίγκου), ὡς δῶρο, δύο χρυσά γιαννιώτικα σκουλαρίκια… 

Τήν ἑπομένη ὁ μητροπολίτης γινόταν δεκτός στό διοικητήριο τῆς πόλης ἀπό τό βαλῆ πού δέχτηκε τό αἴτημά του καί ζήτησε νά τοῦ παραχωρηθεῖ μόνο ἡ ἐκκλησία τοῦ Ἅη – Γιάν-νη Μπουνίλας τῆς ὁποίας χωρίστηκε, μέ σανίδες, τό ἱερό καί τό τέμπλο καί ὁ ὑπόλοιπος χῶρος δόθηκε γιά τήν ἀποθήκευση τοῦ πολεμικοῦ ὑλικοῦ, χάρη στή μεσολάβηση τῆς πανέ-μορφης Ἀγγέλας, ἡ ὁποία βοηθοῦσε τούς ὁμόθρησκούς της, πού τήν ἀντάμειβαν μέ πλού-σια δῶρα τά ὁποῖα πλούτιζαν τή σπάνια καί πανάκριβη συλλογή της…»26. 

 

Ἡ ἀνάκληση τοῦ μητροπολίτου Γρηγορίου 

 

Ἡ ἐφημερίδα «Φωνή τῆς Ἠπείρου» σέ δημοσίευμα τῆς 6 Νοεμβρίου τοῦ 1892, δημο-σίευσε τό ἑξῆς ἀποκαλυπτικό ἄρθρο: «Ἐγνώσθη ὅτι ἡ Ὑψηλή Πύλη ἐζήτησεν ἐσχάτως παρά τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου τήν ἀνάκλησιν μητροπολιτῶν τινων μεταξύ τῶν ὁποίων περιλαμβάνεται καί ὁ Μητροπολίτης Ἰωαννίνων. Ἡ ἀπαίτησις τῆς Πύλης αἰτούσης ἀνάκλησιν τοῦ Μητροπολίτου Ἰωαννίνων καί τῶν συναδέλφων αὐτοῦ ἀπασχολεῖ ὁλόκλη-ρον τόν ἐν Τουρκία Χριστιανικόν κόσμον.πρό ὀλίγου χρόνου ἡ Πύλη εἰς συκοφαντίας καί πονηράς εἰσηγήσεις ὑπείκουσα κινεῖ πάντα λίθον ὅπως εὕρη κατάλληλον περίστασιν καί ἀφορμάς καθόλου σοβαράς ἵνα ἐπέμβη εἰς τήν δικαιοδοσίαν τοῦ Οἰκουμενικοῦ θρόνου καί καταστήση χάρτην ἄγραφον τά προνόμια τῆς Ἐκκλησίας καί τοῦ γένους ἡμῶν, τά ὁποῖα ἐσεβάσθησαν αἰῶνες ὁλόκληροι καί ἐπεκύρωσαν Αὐτοκράτορες πανίσχυροι καί παντοδύ-ναμοι. Δέν θ’ ἀναμνησθῶμεν τῶν πρό διετίας καταδιωγμῶν τῆς Ἐκκλησίας καί τῶν πι-κριῶν τάς ὁποίας ἐδοκίμασε τό ὀρθόδοξον ποίμνιον, δέν θά ρίψωμεν ἐρευνητικόν βλέμμα εἰς τήν ἐποχήν ἐκείνην καί περιγράψωμεν τήν κατήφειαν ἥτις ἐκάλυπτε ὁλόκληρον τήν ὀρθοδοξίαν, οὔτε θά ἀσχοληθῶμεν περί τῶν ἐν Ἠπείρω λαβόντων χώραν τότε. Θα ἀναζη-τήσωμεν μόνον τά αἴτια τά ὁποῖα ἔπεισαν τήν Πύλην ὅτι πρέπει νά ἀνακληθῆ καί ὁ Μη-τροπολίτης Ἰωαννίνων, κληρικός διαπρεπής ἐκ τῶν ἐπιλέκτων ἐκείνων τῆς Ἐκκλησίας, οἵ-τινες τόν βίον αὐτῶν ὑπέρ τοῦ ποιμνίου του ἀφιεροῦσιν καί διακινδυνεύουσιν ὑπέρ τῆς ἀκεραίας ὑπερασπίσεως τῶν δικαίων αὐτοῦ. 

25 Ἐλευθερίας Ἰ. Νικολαϊδου, «Ἡ ρουμανική προπαγάνδα στό βιλαέτι τῶν Ἰωαννίνων…»τ. Α. Ἰωάννινα 1995, σ. 347-8 26 Πᾶνος Δ. Τζιόβας, Κάποτε, Κάποια Μέρα, Ἠπειρωτικές ἠθογραφίες, Ἕνωση Νομαρχιακῆς Αὐτοδιοίκησης Ἰωαννίνων, Ἰωάννινα 2010, σελ. 21

Ὡς λόγος τῆς ἀνακλήσεως αὐτοῦ ἀναγρά-φεται ὅτι ἐνεργεῖ πρός π ρ ο σ η λ υ τ ι σ μ ό ν! Ποῦ, πῶς καί πότε ἐνεργεῖται ὁ προ-σηλυτισμός οὐδεμία γίνεται μνεία. Ὁπόσον ἀπέχει ἡ ἀλήθεια τῆς δικαιολογίας, ὁπόσον ὁ Μητροπολίτης Ἰωαννίνων ἵσταται ὑπεράνω τῶν ἀποδιδομένων αὐτῶ κατηγοριῶν καί συκοφαντιῶν γνωρίζομεν ἡμεῖς οἱ Ἠπειρῶται. Παρῆλθεν ἡ ἐποχή καθ’ ἥν ἔνιοι μητροπολῖ-ται ἔκυπτον εἰς τά νεύματα τῶν πασάδωνκαί ἐπεδοκίμαζον διά τῆς σιωπῆς των τάς παρα-νομίας αὐτῶν καί τῶν ἄλλων ὀθωμανῶν διοικητικῶν. Τά Ἰωάννινα, ἡ Ἤπειρος αὐτή ἠσθάνθην ἀνακούφισιν ἀπό τῆς ἐλεύσεως τοῦ νῦν μητροπολίτου ἐν τῶ προσώπω αὐτοῦ ἀνεγνώρισεν ἀληθῆ ἀρχηγόν καί ἀντιπρόσωπον τῶν χριστιανῶν ἐν τῆ διοικήσει. Ὁ πασᾶς Ἰωαννίνων εὗρεν αὐτόν πολλάκις ἀνένδοτον καί ἄκαμπτον εἰς τάς παραλόγους καί ἀνοή-τους ἀπαιτήσεις του, ἐταπεινώθη καί ἠναγκάσθη νά ὑποκύψη  πρό τοῦ ἡγήτορος τῶν χρι-στιανῶν, πρό τοῦ ἀπεσταλμένου τῆς ἐκκλησίας καί ἀναγνωρίση τάς δικαίας ἀξιώσεις τῶν καταδιωκομένων χριστιανῶν, εἰθισμένος δέ νά βλέπη τούς ἀρχιερεῖς ὑπείκοντας εἰς τάς ἀποφάσεις αὐτοῦ ἀπεφάσισεν ἐκδίκησιν καί ἐξόντωσιν κατά τοῦ Μητροπολίτου. Μετῆλθε πᾶσαν δολοπλοκίαν, συνέρραψε ὅσα ἠδύνατο ψευδολογήματα, ἀλλά πάντοτε ἀπέτυχε. Δέν ἀπογοητεύθη ὁ Χιβζῆ πασᾶς ἐξακολουθεῖ νά ὑπονομεύη τόν μητροπολίτην καί νά διαβάλλη αὐτόν παρά τῆ προϊσταμένην ἀρχῆ. Κατηγόρησεν αὐτόν κατά τάς ἡμέρας τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ ζητήματος ὁπότε ἐπεδείξατο σύνεσιν καί μετριφροσύνην οὐ τήν τυχοῦσαν ἀνέκοψε τήν ὀρμήν τοῦ ἐξηγριωμένου πλήθους διά παραινετικῶν καί πατρικῶν λόγων καί προέλαβε συνεπείας ὀδυνηράς καί ἡ κατηγορία ἀπεδείχθη ὡς στηριχθεῖσα ἐπί σαθροῦ ἐδάφους. Ἀπεδείχθη ὁ Μητροπολίτης οὐδόλως ἐξήγειρε τό πλῆθος εἰς ταραχάς, ἀλλά ὅτι προσεπάθησε νά κατευνάση τήν ἱεράν αὐτοῦ ἀγανάκτησιν. Συνέλαβε νέους τινας στασια-στάς καί ὡς ἡγέτας δῆθεν τοῦ συνελθόντος ὅπως διαμαρτυρηθῆ πλήθους καί ἀπέτυχεν ὡσαύτως διότι ἐπεδεί-χθη ὅτι οὐδένα κακόν σκοπόν εἶχον. Ἀπεφάσισεν ὁ πασᾶς ἐξόντωσιν καί πρέπει νά λάβη ἡ ἀπόφασίς του σάρκα. Ἀπέστειλεν εἰς Ζήτσαν, ὅπου ὁ Μητροπολίτης ἡμέραν τινά μετέβη νά ἱερουργήση καί νά κηρύξη τόν λόγον τοῦ Θεοῦ καί τῆς ἀγάπης. Ἐπανῆλθον οὗτοι κομίζοντες εἰς τόν πασᾶ τήν χαροποιόν εἴδησιν ὅτι ὁ Σεβασμιώτατος ὡμίλησεν πρός τό πλῆθος περί ἐλευθερίας καί ὅτι τό πλῆθος ἐξερράγη εἰς φρενετιώδεις ζη-τωκραυγάς ὑπέρ τοῦ Βασιλέως τῶν Ἑλλήνων! Ὁ πονηρός γέρων ἐχάρη νῦν καί κατευχαρι-στήθη, εἶχε μάρτυρας ψευδεῖς, τάς καταθέσεις αὐτῶν, καί εἶχε πεποίθησιν ὅτι θά ἐπετύγ-χανε τήν ἀπέλασιν τοῦ ἀρχιερέως ἐξ Ἰωαννίνων. Ἀλλά καί αὖθις φροῦδα ἀπέβησαν τά γλυκά ὄνειρα αὐτοῦ. 

Ἡ κατωτέρω ἐξ Ἄρτης ἀλληλογραφία ἄγει ἡμᾶς νά πιστεύσωμεν ὅτι πρόκειται περί τοῦ Ἰσραηλίτου τοῦ ἀσπασθέντος τόν χριστιανισμόν. Ἐν Ἰωαννίνοις καί ἐν Ἠπείρω οὐδέν ἄλλο ἐγένετο. Οἱ ἐν Ἰωαννίνοις Ἰουδαῖοι χολωθέντες, εὐλόγως τῆ ἀποσκιρτήσει τοῦ συμπολίτου αὐτῶν ἐποιήσαντο, ὡς φαίνεται, διαβήματα παρά τῶ Χιβζῆ πασᾶ ὅπως προλάβη τήν ἀλλα-ξοπιστίαν τοῦ ὁμοεθνοῦς αὐτῶν·οὗτος δέ δραξάμενος τῆς περιστάσεως ἐξύφανε νέαν περί προσηλυτισμοῦ συκοφαντίαν καί κατά τοῦ μητροπολίτου ὅστις διαμένει ἐν Κωνσταντι-νουπόλει ὡς συνοδικός καί εἶναι ἐντελῶς ξένος τοῦ ζητήματος τούτου. Λυπούμεθα διά τήν στενοχωρίαν τῶν συμπατριωτῶν μας Ἰουδαίων·ἀλλά μήπως ὁ τοποτηρητής Ἰωαννίνων δέν προσεπάθησε νά ἀποτρέψη τόν ὁμοεθνῆ αὐτῶν τῆς ἀποφάσεώς του βασανίζων ἐπί μήνας ὁλοκλήρους καί ἀποστέλλων αὐτόν ἀπό Μονῆς εἰς Μονήν ἕως οὗ βαρυνθῆ; τί ἄλλλο ἠδύ-νατο νά πράξη; Διατί ὁ Χιβζῆ πασᾶς δέν πείθεται τέλος ὅτι τοιαῦται διαβολαί μόνον τα-πείνωσιν προσξενοῦσιν εἰς αὐτόν καί ὅτι ἡ ἀλήθεια πάντοτε θά θριαμβεύση; Πολιέ γέρων, ἡ Ἤπειρος στενάζει ἀπό τήν κακοδιοίκησίν σου, ἀπό τάς ἀνομίας καί διαρπαγάς τῶν ὀργά-νων σου, ἀπό τάς καταπιέσεις καί τάς τυρρανίας·οἱ ἔπαινοι εἰς εὐρωπαϊκάς ἐφημερίδας καί οἱ λόγοι σου περί κατασκευῆς ὁδῶν καί γεφυρῶν εἶνε κατηγορητήρια ἐναντίον σου. Εἰ-σπράττεις ἑκατομμύρια καί δαπανᾶς χιλιάδας, τά ἔργα ἀτελείωτα καί ἐλεεινά πάντοτε μέ-νουν, οἱ δέ ἀτυχεῖς κάτοικοι γυμνοί καί πειναλέοι, μέ ἐξηγριωμένους ὁφθαλμούς ὡσεί ἕτοιμοι νά κατασπαράξωσι τά μέλη σου, ἀγωνιῶσιν ἐργαζόμενοι εἰς αὐτούς, καί εἰς τήν ἀγωνίαν των ταύτην ἀντιτάσσεις περιφρόνησιν καί ἀποστροφήν. Ἀγνοοῦμεν τί θά ἔγρα-φεν περιηγητής ἤ δημοσιογράφος εὐρωπαῖος ἐπισκεπτόμενος τήν Ἤπειρον. Ἡμεῖς ὅμως θά σέ παρακολουθήσωμεν πάντοτε εἰς τά βήματά σου, θά ἀναγράψωμεν τάς ὑπούλους καί καταστρεπτικάς ἐργασίας σου, μέχρις ὅτου ἡ προϊσταμένη σου ἀρχή πεισθῆ ὅτι κακῶς κυ-βερνᾶς τήν Ἤπειρον». 

 

Τά γεγονότα τῆς Ζίτσας 

 

«Στίς 9 Ἰουνίου 1891 γίνονταν τά ἐγκαίνια τῆς ἐκκλησίας τῆς Ζίτσας Ἅγιος Νικόλαος. Προμηνυόταν μεγάλη συρροή κόσμου ἀπό τά γύρω χωριά καί οἱ πρόκριτοι τοῦ χωριοῦ σ’ αὐτό ἀπέδωσαν τήν παρουσία μεγάλου ἀριθμοῦ στρατιω-τῶν ἀπό τά Ἰωάννινα, μ’ ἐπικε-φαλῆς τον ὑπαστυνόμο Ἰζέτ ἐφένδη. Ὁ μητροπολίτης Γρηγόριος εἶχε πάει στή Ζίτσα ἀπό τήν προηγούμενη ἡμέρα. Τό βράδυ τῆς παραμονῆς τῶν ἐγκαινίων (τοῦ Σαββάτου), ὕστερα ἀπό τόν ἑσπερινό κι ἐνῶ εἶχε νυκτώσει, ὁ Γρηγόριος δέχτηκε  τήν ἐπίσκεψη κάποιου Φώτου ἀπό τή Λάκκα Σούλι, συνοδοῦ στή Ζίτσα τοῦ ὑπαστυνόμου καί τοῦ κατασκόπου τῆς μυστι-κῆς ἀστυνομίας Στύλου, πράκτορα τῆς ρουμανικῆς προπαγάνδας. Ὁ Φῶτος τοῦ ἐκμυστη-ρεύτηκε ὅτι ἄκουσε, στό δρόμο ἀπό τά Ἰωάννινα πρός τήν Ζίτσα, νά συζητοῦν ὁ ἀστυνόμος κι ὁ Στύλος μέ ποιό τρόπο θά σκηνοθετοῦσαν κατηγορία σέ βάρος τοῦ μητροπολίτη. Σάν προσφορότερο τρόπο βρῆκαν νά μποῦν κρυφά τή νύχτα στήν ἐκκλησία ὁ Στύλος καί ὁ Φῶ-τος καί νά βεβαιώσουν ὕστερα, ὅτι ἄκουσαν τό μητροπολίτη κατά τήν ἱερουργία νά μιλάει στόν κόσμο ἐναντίον τοῦ σουλτάνου. Ὁ Γρηγόριος, ἐπειδή ὑποπτεύθηκε τίς ἐκμηστηρεύ-σεις τοῦ Φώτου, παρακάλεσε τόν μουδίρη  Ζίτσας νά βρίσκεται στήν ἐκκλησία καθ’ ὅλη τήν διάρκεια τῆς λειτουργίας καί τόν Φῶτο τόν τοποθέτησε ἀπέναντι ἀπό τό δεσποτικό. Ὁ τε-λευταῖος ὅμως ἐκτελοῦσε ἐντολές τοῦ ὑπαστυνόμου κι ἀφοῦ στή τελετή τῶν ἐγκαινίων δέν ἔγινε κάτι  γιά τό ὁποῖο θά μποροῦσε νά κατηγορηθεῖ ὁ Γρηγόριος, πλησίασε τόν κύκλο τοῦ μητροπολίτη, καί πρῶτα τόν πρωτοσύγγελο, δῆθεν ἀπό ἐνδιαφέρον χριστιανικό, γιά νά τοῦ ἀνακοινώσει τί σχεδίαζαν ὁ ὑπαστυνόμος καί ὁ Στύλος. Συγκεκριμμένα ἔλεγε, πώς ἡ κα-τηγορία πού θα ἐκτόξευαν ἐναντίον τοῦ Γρηγορίου ἦταν: «ὅταν κατά τά ἐγκαίνια ἔβαζε τήν ἁγία Τράπεζα στή θέση της, γύρισε πρός τό ἐκκλησίασμα καί φώναξε: Ζήτω ὁ βασι-λεύς τῆς Ἑλλάδος καί ὁ στρατός αὐτοῦ. Ὅλα αὐτά ἀνακοινώνονταν, ἐμπιστευτικά δῆθεν, γιά νά τρομοκρατηθεῖ τό περιβάλλον τοῦ μητροπολίτη κι ὁ ἴδιος, ἀφοῦ ἦταν ἀδύνατο νά γίνουν πιστευτά, τή στιγμή πού στά ἐγκαίνια ἦταν παροῦσα καί ἡ τοπική ἀρχή». Παρόλα αὐτά, μ’ αὐτό περίπου τό περιεχόμενο καί μέ τήν πρόσθετη κατηγορία ὅτι κατά τήν τελετή δέν ἀναπέμφθηκαν εὐχές ὑπέρ τοῦ σουλτάνου, ὑπογράφτηκε καταγγελία ἐκ μέρους τοῦ Στύλου, τοῦ Φώτου καί κάποιου τρίτου, ἐναντίον τοῦ μητροπολίτη πού μαζί μέ τήν ἔκθεση τοῦ ὑπαστυνόμου Ἰζμέτ, σταλμένου ἀπό τόν Χιβζή (βαλῆ τῶν Ἰωαννίνων) στή Ζίτσα γιά νά ὀργανώσει τή σκευωρία, διαβιβάστηκε στό βαλή γιά τίς παραπέρα ἐνέργειες. Ὁ τελευταῖος, χωρίς νά ζητήσει ἐξηγήσεις ἀπό τό Γρηγόριο, ἔστειλε τήν ἔκθεση καί τήν καταγγελία στή Πύλη, γιά νά τιμωρηθεῖ  ὁ ἔνοχος. Κατά τόν Γρηγόριο, ὁ Χιβζῆ πασᾶς καί στήν περίπτωση αὐτή ὅπως καί κατά τήν ἐκτέλεση τῶν διοικητικῶν καθηκόντων του, ἐξαπατοῦσε τήν κυ-βέρνηση. Ἦταν ὄργανο τῆς προπαγάνδας, ὅπως κατ’ ἐπανάληψη εἶχε καταγγελθεῖ, καθώς καί τῶν φανατικῶν Τούρκων τῆς πόλης κι ἀποσκοποῦσε, ὁρμώμενος καί ἐξ ἰδίας κακοβού-λου προαιρέσεως, νά διασύρει ὁλόκληρη τήν ὀρθόδοξη ἱεραρχία, μέ τήν τιμωρία τοῦ Γρη-γορίου. Οἱ παραστάσεις πού ἔκανε στόν Χιβζῆ ὁ Γρηγόριος δέν ἀπέδωκαν, γιατί ὁ πρῶτος ἦταν ἀποφασισμένος νά διώξει τόν μητροπολίτη ἀπό τά Ἰωάννινα. Ἔτσι ἡ Πύλη, ὅταν πῆ-ρε τίς καταγγελίες καί τήν ἐπιβαρυντική ἔκθεση τοῦ Χιβζῆ, ζήτησε ἀπό τό Πατριαρχεῖο τήν ἄμεση ἀπομάκρυνση τοῦ Γρηγορίου ἀπό τή μητρόπολη τῶν Ἰωαννίνων, μέ τήν κατηγορία ὅτι κατά τά ἐγκαίνια τῆς ἐκκλησίας τῆς Ζίτσας εὐχήθηκε ὑπέρ τῆς Ἑλλάδος καί ἐναντίον τῆς Τουρκικῆς κυβερνήσεως»27. 

Τό Πατριαρχεῖο ἀνήσυχο γιά τά ἐπεισόδια, ζήτησε ἀπό τόν Γρηγόριο νά ἐκθέσει πᾶσαν τήν ἀλήθειαν28, ἐνῶ ταυτόχρονα διέταξε τόν μητροπολίτη Δρυϊνουπόλεως Κοσμᾶ νά μετα-βεῖ στά Ἰωάννινα καί νά ἐξετάσει τό θέμα. Ὁ Γρηγόριος ζήτησε, χωρίς νά τό πετύχει, νά καθυστερήσει ἡ ἔλευση τοῦμητροπολίτη Κοσμᾶ, ἕως ὅτου φτάσει στό Πατριαρχεῖο τό γράμμα του. Φοβόταν πώς ὁ Κοσμᾶς, πού ὑπαγόταν στόν ἴδιο βαλῆ, δέ θά μποροῦσε ν’ ἀντισταθεῖ στήν ἐπήρειά του. 

Ὁ Χιβζῆ πασᾶς προστατευόταν ἀπό τόν ὑπασπιστή τοῦ σουλτάνου Δερβίς πασᾶ πού δωροδοκοῦνταν ἀπό τόν Χιβζῆ, ἐνῶ αὐτός παράλληλα ἦταν καί ὄργανο τῆς ρουμανικῆς κυβέρνησης, ἀπό τήν ὁποία εἰσέπτραττε χρήματα29 

Τό Προξενεῖο Ἰωαννίνων διαβίβασε ἀντίγραφο τοῦ γράμματος τοῦ Γρηγορίου στήν ἑλ-ληνική κυβέρνηση, προκειμένου νά ἐνεργήσει ἀπό τή δική της πλευρά καί νά διαφωτίσει τήν Πύλη περί τῶν ἐλατηρίων τῆς χαλκευθείσης συκοφαντίας, ἀλλά καί περί τῆς πολιτείας τοῦ γενικοῦ Διοικητοῦ στό βιλαέτι Ἰωαννίνων, ὑπογραμμίζοντας ὅτι ἡ ἀπολογία τοῦ μη-τροπολίτη ἦταν ἀκριβεστάτη ὡς τίς ἐλάχιστες λεπτομέρειές της.  

Ἐπίσης ἐκμεταλλευόμενος ὁ Χιβζῆ καί τήν πικρία τῶν Ἑβραίων τῶν Ἰωαννίνων, ἐπειδή ὁμόπιστός τους θέλησε νά γίνει χριστιανός καί μέ διαβήματα πρός τόν πασᾶ προσπαθοῦ-σαν νά τόν προλάβουν νά μήν ὑλοποιήσει τήν ἐπιθυμία του, κατηγόρησε τόν Γρηγόριο «περί προσηλυτισμοῦ». 

Παρατηροῦμε ὅτι στή διάρκεια τῆς ζωῆς τοῦ ἁγίου Γρηγορίου τό μέσο ποῦ χρησιμο-ποιοῦσαν οἱ ἐχθροί του ἦταν ἡ συκοφαντία. Εἶναι μεγάλος πειρασμός, καί ὁ ἅγιος μέ ὑπο-μονή καί σύνεση τόν δεχόταν. Τόν θεωροῦσε ὡς ἐπιτίμιο θεραπευτικό γιά παράπτωμα πού διέπραξε, ὡς ἄνθρωπος καί γιά τό ὁποῖο θεωροῦσε τόν ἑαυτό του ἔνοχο. Μέσα στήν κάθε συκοφαντία εἶναι κρυμμένο τό ἔλεος τοῦ Θεοῦ.. Γι’ αὐτό καί ἀντιδροῦσε μέ αὐταπάρνηση στά ἐμπαθῆ αἰσθήματα ὅσοι τόν συκοφαντοῦσαν. Μέ αὐτό τόν τρόπο ἐξαφάνιζε τήν θλίψη, πού γεννιέται ἀπό τήν ἐμπάθεια.  

Εἶναι φοβερή λάσπη, ἀλλά λάσπη ἰατρική. Γι’αὐτό χρειάζεται ὑπομονή καί ὁ πρῶτος συ-κοφαντημένος εἶναι ὁ Θεάνθρωπος Κύριος: «Ἰδού ἀνθρωπος φάγος καί οἰνοπότης, τελω-νῶν φίλος καί ἁμαρτωλῶν» (Ματθ. 11, 19). Δέν θά ἀφήσει τό συκοφαντημένο Του παιδί νά στενοχωρεῖται γρήγορα θά τό ἀπαλλάξει ἀπό αὐτόν τόν φοβερό πειρασμό δωρίζοντά του πολλή χάρη.. 

Σήκωνε ὁ Γρηγόριος τόν βαρύ σταυρό τῆς συκοφαντίας χωρίς νά γογγύζει, μέ παρρη-σία, γιατί δέν κατακρίνεται ἀπό τήν συνείδησή του, σήκωνε τά μάτια του στό Θεό κι’ εὐχόταν γι’ αὐτούς. 

Ἡ Πύλη εἶχε σκοπό νά μειώσει τό κῦρος τοῦ Πατριαρχείου καί μέ κάθε τρόπο ἐπενέ-βαινε στή δικαιοδοσία του, τήν ὁποῖα σεβάστηκαν πανίσχυροι αὐτοκράτορες καί παντοδύ-ναμοι σουλτάνοι, ἐκμεταλλευόμενη τήν περίπτωση τοῦ Γρηγορίου πού ἤθελε νά τόν ἀπο-μακρύνει ἀπό τά Ἰωάννινα.  

Ἦταν προφανές ὅτι ἐπεδίωκαν νά τόν ἐξουδετερώσουν μέ κάθε μέσο. Ὁ ἴδιος ἀναγκάστη-κε ν’ ἀπευθυνθεῖ στόν ὑπουργό τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ἑλλάδος Λ. Δεληγιώργη, γιά νά κα-ταγγείλει τή στάση τῆς Ὀθωμανικῆς κυβέρνησης, πού ἐπιθυμοῦσε νά τόν ἀπομακρύνει ἀπό τά Ἰωάννινα μέ διάφορα ταπεινωτικά καί ἐξευτελιστικά μέσα, καί παρακαλοῦσε νά εἰσηγηθεῖ ἡ ἑλληνική κυβέρνηση στό πατριαρχεῖο τήν πρόσκλησή του στήν Κωνσταντι-νούπολη ὡς συνοδικοῦ κατά τήν ἐκλογή τῶν συνοδικῶν μελῶν. 

27 Ἐλευθερίας Ἰ. Νικολαϊδου, «Ἡ ρουμανική προπαγάνδα στό βιλαέτι τῶν Ἰωαννίνων καί στά βλαχόφωνα χωριά τῆς Πίνδου», ἔκδ. Ε.Η.Μ., τ. Α. Ἰωάννινα 1995, σελ. 251 κ. ἑξ. 28 ὁ ὁποῖος ἀπέστειλε τήν ὑπ’ ἀριθ. 3090/23/7/1891 ἀπολογία του. Στήν ἔγγραφη ἀπολογία του ὁ Γρηγόριος ἀποκαλεῖ τόν Χιβζῆ πασᾶ θρασύ, ἀναιδή καί ψευδόμενο. 29 Ἐλευθερίας Ἰ. Νικολαϊδου, «Ἡ ρουμανική προπαγάνδα στό βιλαέτι…»τ. Α. Ἰωάννινα 1995, ὅ.π.π. σελ. 295 .

Πάντως τό Πατριαρχεῖο ἀντέδρασε στή νέα ἀξίωση τῆς Πύλης ν’ ἀπομακρυνθεῖ ὁ Γρη-γόριος και ἐπέμεινε ὅτι οἱ κατηγορίες ἐναντίον του κατεδείχθησαν ὡς «ἐξυφανθεῖσαι ἐκ συκοφαντικῶν προθέσεων». 

Ὁ μητροπολίτης Γρηγόριος εἶχε ἐπιτύχει, ἀπό τό Σεπτέμβριο τοῦ 1898, τή σοβαρή με-ταστροφή τῶν αἰσθημάτων τοῦ βαλῆ Ἰωαννίνων Ὁσμάν πασᾶ ἀπέναντι στή μητρόπολη καί στούς χριστιανούς, σ’ ἀντίθεση μέ ὅ, τι ὥς τότε συνέβαινε. Ἡ ἐξαιρετική εὔνοια πού ἔδειχνε ὁ Ὁσμάν πρός τό χριστιανικό στοιχεῖο, μεταβλήθκε μέ τήν πάροδο τοῦ χρόνου σέ δυσμένεια κι αὐτό ὁ ὀξυδερκής Γρηγόριος τό ἀπέδωσε ὄχι στήν ἀπειρία τοῦ βαλῆ  ὡς πρός τά διοικητικά, ἀλλά καί σέ ἄλλα αἴτια, τά ὁποῖα μ’ ἐπιμονή ἄρχισε νά ἐρευνᾶ. Σέ λίγο ἔμαθε ἀπό ἀξιόπιστες πηγές ὅτι εἶχε ὑποβληθεῖ στόν Ὀσμάν ἐκτενής ἔκθεση, στήν ὁποία ὑπογραμμιζόταν μέ πλαστές ἀποδείξεις ἡ δῆθεν προδοτική στάση τοῦ ἑλληνικοῦ στοιχείου ἀπέναντι στήν Τουρκία. 

Ὁ συντάκτης τῆς ἔκθεσης ἀνέφερε ὅτι παρακολουθοῦσε τήν κίνηση τοῦ Πατριαρχείου καί γνώριζε τίς ὁδηγίες πού ἔδινε στούς μητροπολίτες τῆς Μακεδονίας καί τῆς Ἠπείρου. Τό Πατριαρχεῖο ἔλεγε, ἦταν τό κέντρο τῆς συνωμοσίας κι ὁ Πατριάρχης ὁ κυριότερος μοχλός τῶν ὑπονομευτικῶν ἐνεργειῶν ἀπεναντι στό Τουρκικό κράτος. Κατηγοροῦσε ἀκόμη τούς μητροπολίτες τῆς Μακεδονίας γιά τή δράση τους, μέ τόση πειστικότητα ὥστε νόμιζε κανέ-νας πώς εἶχε μπροστά του τόν κοινό γραμματέα ὅλων τῶν μητροπόλεων, πού γνώριζε ἀπέ-ξω τίς μυστικές τους ἐνέργειες καί τίς ἐγκυκλίους πού ἔστελναν, τίς ἰδιαίτερες σχέσεις καί τήν ἀλληλογραφία τους μ’ ὅσους ἐργάζονταν ἐναντίον τοῦ κράτους.  

Στίς ἴδιες διαπιστώσεις κατέληγε ὁ ἀναγνώστης τῆς ἔκθεσης γιά τούς μητροπολίτες τῆς Ἠπείρου, τῶν ὁποίων ὁ συντάκτης καυτηρίαζε τήν προδοτική στάση κατά τόν ἑλληνοτουρ-κικό πόλεμο τοῦ 1898. Περιέγραφε μέ λεπτομέρειες καί τή στάση κατά τόν πόλεμο ὄχι μόνο τῶν παραμεθωρίων κοινοτήτων, ἀλλά καί τῶν ἀτόμων, τῶν ἱερέων, τῶν δασκάλων καί τῶν προκρίτων καί γενικά ὅσων ἀσκοῦσαν κάποια ἐπιρροή σέ κάθε κοινότητα. Οἱ κατηγορίες ἐκτοξεύονταν γιά ὅλες τίς κοινότητες, ἀπό τό λιμάνι τῆς Κατερίνης ὡς τόν κόλπο τῆς Ἄρ-τας καί Πρέβεζας (Ἀμβρακικό), ἐκτενέστερη ὅμως ἦταν ἡ ἀναφορά γιά τή διαγωγή τῶν προκρίτων καί τῶν ἱερέων τῆς Μητροπόλεως Γρεβενῶν, τῆς Ἐξαρχίας Μετσόβου καί τῶν χωριῶν Λάϊστας καί Συρράκου τῆς Μητρόπολης Ἰωαννίνων. Ὁ συντάκτης τῆς ἔκθεσης κα-τέληγε ἐν εἴδη συμπεράσματος, ὅτι «τό ἐναπομείναν ἐν τῶ κράτει τῆς Α.Μ. τοῦ Σουλτάνου πιστόν ἔθνος εἶναι μόνον τό Βλαχικόν, διεσπαρμένον καθ’ ὅλην τήν Μακεδονίαν καί Ἤπειρον καί τόσων ἀδίκως πιεζόμενον ὑπό τῶν Ἑλλήνων Μητροπολιτῶν τοῦ Οἰκουμενι-κοῦ Πατριαρχείου». 

Ἡ γνώμη τοῦ μητροπολίτη Γρηγορίου ἦταν ὅτι ἡ ἔκθεση δέν εἶχε συνταχθεῖ στήν Ἤπειρο, γιατί, κι ὅλοι οἱ Ρουμάνοι πράκτορες τῆς περιοχῆς ἄν συνεργαζόταν, δέν θά εἶχαν τίς ἱκανότητες νά συνθέσουν τέτοια ἔκθεση. Κατέληγε στήν ἄποψη, πώς ὁ συντάκτης της ἦταν ὁ Ἀπ. Μαργαρίτης ἤ ὁ προοριζόμενος γιά Ἔξαρχος τῶν Ρουμάνων μητροπολίτης Ἄν-θιμος Γκέτσης·πιθανόν ἡ ἔκθεση νά εἶχε κατατεθεῖ στήν Πύλη κι ἀπό ἐκεῖ νά διαβιβάστηκε στό βαλῆ Ἰωαννίνων. Πάντως τό περιεχόμενό της εἶχε ἄμεσες καί σοβαρές ἐπιπτώσεις στή στάση τοῦ βαλῆ ἀπέναντι στούς χριστιανούς. Ὁ Ὀσμάν, πού τόσο πολύ «περιποιόταν» τό μητροπολίτη καί τούς Ἕλληνες καί ἐξεθέαζε τή νομοταγή πολιτεία τους, βρέθηκε ξαφνικά στήν ἀντίθετη θέση καί ἐξέταζε μέ τό φακό τῆς ρουμανικῆς προπαγάνδας κάθε ἐνέργεια τῆς μητρόπολης, πού τήν ἔβρισκε ὡς ἐκ συστήματος ἀντικειμένην εἰς τά καθιστῶτα. 

Ὁ Γρηγόριος, ὅταν πληροφορήθηκε τό περιεχόμενο τῆς ἔκθεσης, ἀγωνίστηκε νά πείσει τόν βαλή νά συζητήσει τό θέμα, συνάντησε ὅμως πεισματική ἄρνηση. Οἱ τόσες σοβαρές καταγγελίες ἐναντίον τοῦ Ἑλληνικοῦ στοιχείου, ἔπρεπε νά ἐλεγχθοῦν. Τίς ἀνακρίσεις ἔκα-νε ὁ Νισάτ Φερίκ πασᾶς, στρατιωτικός δοικητής Ἐλασσόνος καί ἀρχηγός τῶν στρατευμά-των τῶν συνόρων μέ ἕδρα τήν Ἀνασελίτσα. Στήν περιοχή Ἰωαννίνων ἔκανε ἀνακρίσεις στίς κουτσοβλαχικές κοινότητες, κατά τρόπο πού πρόδινε τήν προκατάληψή του. Ὁ Γρηγό-ριος ἐκθέτει μέ λεπτομέρειες τή συμπεριφορά του σ’ ἕνα μόνο χωριό, τό Συρράκο. Ἀπό τήν ἔκθεση τῶν περιστατικῶν εἶναι εὔκολη ἡ συναγωγή συμπερασμάτων. Ὁ Γρηγόριος ἀνέ-φερε ὅτι σταμάτησε τούς Ἕλληνες μαθητές πού ἄρχιζαν νά ψάλλουν τόν ὕμνο τοῦ σουλ-τάνου στά Ἑλληνικά. Κάκιζε τούς κουτσόβλαχους πού ἀσχολοῦνται μέ τήν ἐκμάθηση τῆς μητρικῆς τους γλώσσας καί  τούς ἔλεγε ὅτι διέστρεφαν τήν ἐθνική τους ἱστορία καί ὅτι τούς ξεγελοῦσαν οἱ Ἕλληνες, ἕνα ἔθνος πού…τά ἐπίθετα, «ἅτινα ἐξέφρασε ὁ πασσᾶς» – συνέ-χιζε ὁ Γρηγόριος – «παρρησία ἀποσιωπῶμεν, διότι δέν γράφονται».  

Ὁ Νισάτ Φερίκ πασᾶς δέν θέλησε νά δεχθεῖ κανέναν ἐκτός ἀπό τό ρουμανοδάσκαλο, στόν ὁποῖο μετέφερε τούς χαιρετισμούς τοῦ Μαργαρίτη, μέ τόν ὁποῖο συνεργαζόταν γιά ὅλα τά θέματα τῶν περιοχῶν τῆς Ἠπείρου καί τῆς Μακεδονίας. Ἐπίσης ὁ Νισάτ στή Φούρ-κα συνεργάστηκε μέ τούς ρουμανοδιδασκάλους καί τούς ἔδωσε ὁδηγίες πῶς νά ἐργάζονται ἐναντίον τῶν ἑλληνιζόντων συγχωριανῶν τους, τῶν κληρικῶν καί τῶν ὀργάνων τῆς Ἐθνι-κῆς Ἑταιρείας τῶν Ἀθηνῶν.  

Θά μποροῦσε κανείς, πρόσθετε ὁ Γρηγόριος, ν’ ἀμφισβητήσει τά λόγια τοῦ ρουμουνο-δασκάλου στό Συρράκο καί τή φιλορουμανική συμπεριφορά τοῦ Νισάτ, ἀλλά μιά τέτοια στάση ἀπέκλειε ἡ συμπεριφορά τοῦ τελευταίου κατά τήν ἐπίσκεψή του καί σ’ ἄλλα χωριά, ὅπως στό Παλαιοχώρι Συρράκου καί τό Μέτσοβο. 

Τό συμπέρασμα τοῦ μητροπολίτη Γρηγορίου ἦταν ὅτι ὁ Νισάτ πασᾶς δέν ἐνεργοῦσε μέ βάση τή δική του ὑποκειμενική γνώμη, ἀλλά κατόπιν ἐντολῶν τῆς κυβέρνησής του. Ἀπο-δείξεις ἀποτελοῦσαν: 

α) Ἡ ἀλλαγή τῆς συμπεριφορᾶς τοῦ βαλῆ Ὀσμάν ἀπέναντι στό χριστιανικό στοιχεῖο καί ἡ ἐχθρική του στάση πρός κάθε Ἑλληνικό στοιχεῖο. Ὁ Ὀσμάν κατηγοροῦσε τώρα ἀπροκάλυπτα τούς μητροπολίτες, καθώς καί τούς προκρίτους τῶν κοινοτήτων, ὡς ὄργανα καί μέλη τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας, καί μιλοῦσε φανερά γιά τήν ἀποστολή χρημάτων ἀπό τήν Ἑλλάδα στίς κοινότητες τῆς Τουρκικῆς κυριαρχείας. Στά Ἰωάννινα, ἐξάλλου, οἱ Τοῦρκοι ἄκουγαν τίς πεποιθήσεις τῶν ἰθυνόντων, σύμφωνα μέ τίς ὁποῖες: Ὁ ἑλληνικός λαός ἦταν καλός, τόν διέστρεφαν ὅμως οἱ παπάδες καί οἱ λόγιοι κομιτατζῆδες, πού τούς πλήρωνε ἡ ἑλληνική κυβέρνηση καί οἱ σύλλογοι. 

β)  Ἡ συμπεριφορά τοῦ Νισάτ πρός τούς κατοίκους τοῦ Συρράκου. Ὁ Νισάτ δέν θέλησε νά δεχτεῖ κανένα ἀπό τούς πρόκριτους τῆς κωμόπολης· συναναστράφηκε μόνο τό ρουμα-νοδάσκαλο, μέ τόν ὁποῖο καί δείπνησε. Παρόμοια ἦταν καί ἡ συμπεριφορά του στά Ἰωάν-νινα, ὅπου «μόλις ἠνοίχετο τάς ἐκ μέρους ἡμῶν ἐπισκέψεις ἡμῶν πρός αὐτόν», τονίζει ὁ Γρηγόριος. Παρά τίς ραδιουργίες τῶν Ρουμανιζόντων, ὁ Γρηγόριος ἦταν αἰσιόδοξος γιά τήν τελική ἔκβαση των ἐνεργειῶν τοῦ πασᾶ. Διαπίστωνε ὅτι ὁ Ὀσμάν πασᾶς, ἄν καί ἔδειχνε τελευταῖα ἐχθρική συμπεριφορά πρός τό Ἑλληνικό στοιχεῖο, ἐξακολουθοῦσε νά εἶναι κα-χύποπτος ἀπέναντι στήν Ρουμανική κίνηση, ἐξαιτίας τῆς συμπαράτασης πού τῆς ἔδινε τό Αὐστριακό προξενεῖο Ἰωαννίνων, καθώς καί τοῦ ἐπιδεικτικοῦ ἐνδιαφέροντος τοῦ Ἰταλικοῦ Προξενείου πρός τό Ρουμανικό γυμνάσιο καί τούς ρουμανοδασκάλους τῶν χωριῶν. Δια-πίστωνε ἀκόμη πῶς τά μεγάλα βλαχόφωνα χωριά τῆς Ἠπείρου κρατοῦσαν στέρεα τήν Ἑλληνική κι ὀρθοδόξη συνείδησή τους κι ἀπέκρουαν  

Ὁ Γρηγόριος πληροφορήθηκε τό περιεχόμενο τῆς ἀνθελληνικῆς ἔκθεσης τοῦ Ὀσμάν ἀπό τόν Γενικό Πρόξενο Ἰωαννίνων Γ. Δοκό, ὁ ὁποῖος τήν εἶχε ἀποκτήσει ἀπό ἔμπιστη πη-γή. Στήν ἔκθεση, ἐκτος ἀπό τά ἀναφερθέντα στοιχεῖα, ὑπογραμμιζόταν ὅτι ἀπό τήν ἐποχή πού συγκροτήθηκε τό Ἑλληνικό βασίλειο, ἄρχισε νά ὑποσκάπτεται τό Τουρκικό κράτος καί ὅτι ὄργανα αὐτῆς τῆς διάβρωσης καί τῶν ἀντικαθεστωτικῶν ἐνεργειῶν ἦταν ὁ Πατριάρχης καί οἱ μητροπολίτες. Συνεργάζονταν μέ τούς Ἕλληνες προξένους, οἱ ὁποῖοι ἦταν πράκτο-ρες τῶν συλλόγων τῶν ἐπαναστατικῶν ἑταιρειῶν τῆς Ἑλλάδας καί κατηύθυναν τούς διο-ριζόμενους στά Ἑλληνικά σχολεῖα δασκάλους. Στό τέλος τῆς ἔκθεσης σημειώνονταν πλῆ-θος ὀνομάτων ἱερέων, δασκάλων καί προκρίτων ὅλων σχεδόν τῶν παραμεθορίων κουτσο-βλαχικῶν κοινοτήτων, προπαντός ὅμως τῆς Σαμαρίνας, τῆς Ἀβδέλλας καί τοῦ Περιβολιοῦ. Οἱ κατηγορίες ἦταν συγκεκριμμένες γιατί, μαζί μέ τό ὄνομα ἐκείνου πού καταγγελόταν ὡς ἐπαναστάτης, ἀναφέρονταν ὁ ἀριθμός (σ’ ὁρισμένες περιπτώσεις) καί τά ὀνόματα τῶν ἀνθρώπων πού εἶχε στρατολογήσει γιά τά ἀνταρτικά σώματα τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας, ὅπως κι ὁ ἀριθμός τῶν ὅπλων καί τό ποσό τῶν πολεμοφοδίων πού ἔστελνε ἡ Ἑλλάδα σέ κάθε χωριό γινόταν ἀκόμα μνεία τῶν δῆθεν ἐπαφῶν καί προπαρασκευαστικῶν ἐνεργειῶν τῶν κατηγορουμένων γιά την πραγμάτωση τῆς ἐξέγερσης, σέ συνεννόηση μέ τόν Ἑλληνι-κό στρατό. Στήν ἔκθεση πολλές φορές ἐπαναλαμβανόταν ἡ βεβαίωση πώς τό μόνο πιστό στήν Τουρκία στοιχεῖο ἦταν τό κουτσοβλαχικό. 

Ὅπως ὁ ἴδιος ἀντισυνταγματάρχης βεβαίωνε, τά ἐλατήρια πού τόν ὤθησαν νά ἐκμυ-στηρευτεῖ ὅλα αὐτά στόν πρόξενο, ἦταν τά φιλελληνικά του αἰσθήματα. Δέ ζητοῦσε οὔτε χρήματα, οὔτε ἠθικές ἀμοιβές Μόνο παρακαλοῦσε γιά τήν ἐξασφάλιση τῆς κτηματικῆς περιουσίας του στήν Κόνιτσα, ὅταν γινόταν σύντομα, ὅπως αὐτός πίστευε, ἡ προσάρτηση τῆς Ἠπείρου στήν Ἑλλάδα. Αὐτό ἦταν καί τό κίνητρο πού τόν ὤθησε νά παραδώσει μυστι-κά τῆς Τουρκικῆς διοίκησης στόν πρόξενο. 

Ἦταν φυσικό, τόσο τά γράμματα τοῦ μητροπολίτη Γρηγορίου, ὅσο καί ἡ ἔκθεση τοῦ Γενικοῦ προξενείου Ἰωαννίνων πού τά συνόδευε, ν’ ἀνησυχήσουν τήν Ἑλληνική κυβέρνη-ση καί νά προκαλέσουν ἀντιδράσεις οἱ ὁποῖες ἐκδηλώθηκαν τούς πρώτους μῆνες τοῦ 1899. Πρέπει ἀκόμα νά τονιστεῖ, ὅτι ὁ βαλῆς Ἰωαννίνων Ὀσμάν πασᾶς, στρατιωτικός μέ πολι-τική σύνεση ὄχι τυχαία, ἐπηρεάστηκε βέβαια ἀπό τό πλῆθος καί τή βαρύτητα τῶν καταγ-γελιῶν τῆς ἔκθεσης, μέ ἀποτέλεσμα τήν πρόσκαιρη ἀντίθεσή του πρός τό Ἐλληνικό στοι-χεῖο, δέν ἄργησε ὅμως ν’ ἀποκαλύψει τά ἐλατήρια πού κρύβονταν πίσω ἀπό τις καταγγε-λίες κι ἄλλαξε συμπεριφορά τήν ὁποία κράτησε μέ συνέπεια σέ ὅλη τή διάρκεια τῆς θη-τείας του ὡς βαλῆς Ἰωαννίνων. Θεώρησε τήν προπαγάνδα ὡς στοιχεῖο ὑπονομευτικό τῆς τάξης καί τῆς ἀσφάλειας τῆς αὐτοκρατορίας, τήν πολέμησε καί ἐνίσχυσε τίς ἐνέργειες τῶν Ἑλλήνων γιά τήν ἐξουδετέρωσή της. Ἡ στάση του ὅμως ἐπέσυρε τό ἀδιάλλακτο μίσος τῶν Ρουμανιζόντων πού κατάφεραν τελικά νά πετύχουν τήν ἀντικατάστασή του. 

Σέ ἔγγραφό του, τήν 16 Νοεμβρίου 1899, ὁ μητροπολίτης Γρηγόριος γιά νά ἀναστείλει τή λειτουργία τοῦ Ρουμανικοῦ σχολείου στά Ἰωάννινα, ἀμφισβήτησε τήν νόμιμότητά του, γιατί ἡ Τουρκική διοίκηση ἀπηγόρευσε τήν τοποθέτηση ξένων δασκάλων. Με αἰτία ὅταν ἀνέλαβε ὡς Διευθυντής τοῦ σχολείου ὁ Λεκάντα, ὁ ὁποῖος δέν εἶχε ἔγκριση. Ἀκόμη δέν εἶχε συγκροτηθεῖ κοινότητα βλαχική άναγνωρισμένη ἀπό τό κράτος. Ἐπίσης κανένας μαθητής τοῦ σχολείου δέν ἦταν κάτοικος Ἰωαννίνων ἀλλά περισυμμαζεύματα ἐκ Γρεβενῶν καί ἄλ-λων μερῶν.  

«Τοῖς λόγοις ἐκόσμησας τήν Ἐκκλησίαν Χριστοῦ, τοῖς ἔργοις ἐτίμησας τό κατ’ εἰκόνα Θεοῦ, τοῖς ἐπί γῆς πεφανέωται…30», ἀγωνιζόταν μέ κάθε μέσο γιά τήν διαφύλαξη τοῦ ποιμνίου του ἀπό τις ξένες προπαγάνδες.  

 

Ἡ ἐπιστροφή τοῦ ἁγίου Γρηγορίου στά Ἰωάννινα,  

τήν 20η Μαΐου 189431 

 

«Διά τῆς ὑπομονῆς, τῆς πειθοῦς, τῆς ἀποδείξεως τοῦ δικαίου καί ἀληθοῦς ἀφώπλισε πάντοτε τούς κατ’ αὐτοῦ κραυγάσαντας καί ἐξηνάγκασεν αὐτούς νά ὁμολογήσωσι τό ἄδι-κον καί ἐπικαλεσθῶσι τήν ἐπιείκειάν του.  

Ἡ Α.Σ.(Αὐτοῦ Σεβασμιότητα), ἅμα ἀφιχθεῖσα ἔκαμε πρός τήν Α.Ε. (Αὐτοῦ Ἐξοχότητα) γενικόν διοικητήν Ἀχμέτ Χιβζῆ πασᾶ τήν συνήθη τυπικήν ἐπίσκεψιν. Λέγεται δ’ ὅτι τήν πρώτην αὐτοῦ διαγωγήν, (συκοφαντήσας αὐτόν εἰς τήν Πύλην) ἀπέδωκεν εἰς ἐσφαλμένας πληροφορίας καί ἐξέφρασε τήν λύπην του διά τά γενόμενα» 32. 

30 Ἀπολυτίκιον τοῦ ἁγίου ἕτερον…. Ἀντώνιος Ἰ. Πατρικίου,….. ὅ.π.π. 31 Φωνή τῆς Ἠπείρου 8 Ἰουνίου 1894, τ.89 32 Φωνή τῆς Ἠ πείρου 6 Νοεμβρίου 1892.

«Ἡ ἀπουσία τοῦ ἐπισκόπου ἀπό τήν ἐπαρχία του ἦταν καταφανής. Ὅλοι εὐχόταν ὅπως ἐπισπεύσει τήν ἐπιστροφή του ἀπό τήν Βασιλεύουσα, ὡς μέλος τῆς ἱερᾶς Συνόδου. 

Ἀληθινή ἀγαλλίαση αἰσθάνθηκε ὅλη ἡ πόλη, ὅταν πληροφορήθηκε τήν ἄφιξη τοῦ πνευματικοῦ της πατέρα, σημειώνει ἡ ἐφημερίδα «Φωνή τῆς Ἠπείρου»: «….ὅταν πέριξ ἡμῶν ἔχομεν παχεῖαν σκιάν εὐθαλοῦς πλατάνου οὐδόλως παρίσταται ἀνάγκη νά κατά-φεύγωμεν ὑπό τήν ἀσθενῆ τῶν δενδρυλλίων, διότι ἡ ἐπάνοδος τοῦ κ. Γρηγορίου θά κατευνάση τά πνεύματα,τῶν πνευματικῶν τέκνων και θα ἐπιχύση παρηγγορίαν εἰς τάς ψυχάς αὐτῶν. Την 4ην ἀκριβῶς ἡ Α. Σ, (Αὐτοῦ Σεβασμιότης), εἰσέρχεται ἐν τῆ πόλει περι-στοιχούμενος ὑπό τοῦ κλήρου, τῶν ἐφόρων, τῶν δημογεροντιῶν, τοῦ ἐπισκόπου Παναρέ-του, τοῦ Ἁγίου Βελλᾶς κ. Βασιλείου. Πολλοί πρόκριτοι μετέβησαν πρός συνάντησίν του εἰς τοῦ Πασᾶ τήν βρύσιν καί ἀνέμενον αὐτόν εἰς τό ἐκεῖ χάνιον. Ἅμα τῆ εἰσόδω διηθύνθη εἰς τόν ναόν τῆς μητροπόλεως ὅπου ἀνέμενον οἱ πρόξενοι Ρωσσίας καί Ἑλλάδος, οἱ διδάσκα-λοι καί οἱ καθηγηταί καί πλῆθος πολύ. Ἀφοῦ ἐψάλλη ἡ δοξολογία ἅπαντες ἀνῆλθον εἰς τήν εὑρεῖαν τῆς μητροπόλεως αἴθουσαν καί ηὐχήθησαν αὐτῶ τό «ὡς παρέστης». 

Ἡ ὀρθόδοξη στάση τοῦ Γρηγορίου ἦρθε ἀντιμέτωπη καί μέ τό Γαλλικό Προξενεῖο Ἰωαν-νίνων. 

«Ἡ Γαλλική Κυβέρνησις ἀπηύθηνε εἰς τήν Πύλην παραστάσεις διαμαρτυρίας κατά τοῦ μητροπολίτου Ἰωαννίνων κ. Γρηγορίου, ἀρνηθέντος νά παραστῆ εἰς τό μνημόσυνον ὑπέρ τοῦ Καρνώ εἰς καπέλλαν Ἰωαννίνων» 33 

Ὁ Γρηγόριος δέν σταμάτησε νά ἐνδιαφέρεται καί γιά τήν Ἱερατική Σχολή στό Νησί τῶν Ἰωαννίνων. 

 «Ὑπό τήν προεδρίαν τοῦ μητροπολίτου Ἰωαννίνων, ἐπερατώθησαν αἱ ἐξετάσεις τῆς ἐν τῆ Νήσω Ἱερατικῆς Σχολῆς. Οἱ ἀποφοιτήσαντες εἶναι ἑπτά. Ἀπέδειξαν δέ κατά τάς ἐξετά-σεις, εὐστόχως ἀπαντήσαντες ὅτι ἀντεπεκρίθησαν εἰς τόν σκοπόν τῆς γαλουχησάσης αὐ-τούς σχολῆς»34. 

Ἐξάλλου μέ παρέμβαση τοῦ ἁγίου Γρηγορίου, τόν Δεκέμβριο τοῦ 1894, ὡς Προέδρου  τῆς Ἐφοροεπιτροπείας τῶν Ἰωαννίνων, «ἀπεφασίσθη νά δοθῆ εἰς τήν ἐγγονήν τοῦ Ἁγίου (Γεωργίου), Ἑλένην, προικοδότημα ἐκ τοῦ Ταμείου τῶν ἐλεῶν λίραι ὀθωμανικαί 25 εἴκοσι πέντε»35. 

Στήν Παραμυθιά, ἡ ὁποία ἐπλήγη ἀπό σεισμό μέ σημαντικές καταστροφές καί πολλούς ἀστέγους, ἔσπευσε πρός βοήθειαν ὄχι μόνον τό Πανελλήνιο ἀλλά καί οἱ ἀπανταχοῦ Ἠπει-ρῶτες τοῦ ἐξωτερικοῦ, οἱ ὁποῖοι μέ κάθε τρόπο προθυμοποιήθηκαν νά βοηθήσουν τούς δο-κιμασμένους κατοίκους τῆς περιοχῆς.  

«Πρώτη συσταθεῖσα ἐρανική ἐπιτροπή ἀνηγγέλθη ὑπό τοῦ μητροπολίτου ἁγίου Ἰωαν-νίνων ἡ ὁποία μέχρι σήμερον 7 Ἰουλίου 1895 συνέλεξε τό ποσό τῶν χιλίων χρυσῶν φράγ-κων ὑπέρ τῶν σεισμοπλήκτων ἀδελφῶν, καί μετά στήν Κέρκυρα ὡς ἔξαρχος, μέ μέριμνά του συγκεντρώθηκε τό ποσό τῶν δύο χιλιάδων περίπου δραχμῶν ὑπέρ τῶν θυμάτων τοῦ σεσμοῦ. Μετά ἀπό προσπάθειές του στό Βουκουρέστι ἡ συσταθεῖσα ἐρανική ἐπιτροπή ὑπό τήν ἐποπτεία τοῦ δικηγόρου κ. Γ. Δ. Σακκᾶ συγκεντρώθησαν 500 χρυσά φράγκα καί 800 δρχ. ἀπό τήν Κέρκυρα τά ὁποῖα ὁ Σεβασμιώτατος διεβίβασε στόν ἐπίσκοπο Παραμυθίας μετά δεουσῶν ὁδηγιῶν γιά τά περαιτέρω»36. 

Μετά ἀπό μακρά περιοδεία σε κοινότητες τῆς περιοχῆς του, με ἔγγραφόν του διαβίβασε στό Πατριαρχεῖο τίς ἐκπαιδευτικές κυρίως ἀνάγκες τῶν κοινοτήτων. Ἀλλά καί μέ ἐπιστο-λές του στούς Ἠπειρῶτες πού ἐργάζονταν στό ἐξωτερικό, ἐπικαλέσθηκε ὡς πνευματικός τους πατέρας, την ἀρωγή τους στίς ἀνάγκες τῆς πατρίδος τους 37. 

33 Φωνή τῆς Ἠπείρου 15η Ἰουλίου 1894,τ.95 34 Φωνή τῆς Ἠπείρου.5 Αὐγούστου 1894. τ.98 35 Ἠπειρωτική Ἑστία 1982 σ. 27 36 Φωνή τῆς Ἠπείρου 21 Ἰουλίου 1895 37 Φωνή τῆς Ἠπείρου 1 Σεπτεμβρίου 1895

Ἡ δημογεροντία Ἰωαννίνων συνῆλθε, προκειμένου νά δοθοῦν δύο ὑποτροφίες σέ σπου-δαστές μέ μυστική ψήφο τῶν μελῶν. Ὅμως δημιουργήθηκε ἐπεισόδιο, ἀφοῦ ὁ Ἰωαννίδης ἔδειρε τόν γυιό τοῦ Σακελλαρίου, ὁ ὁποῖος ἀγανάκτησε γιά τήν δοθεῖσα ὑποτροφία στό γυιό τοῦ Ἰωαννίδη. Ὁ μητροπολίτης προσπάθησε νά συμβιβάσει τήν ταραγμένη κατάστα-ση. Τήν ἄλλη μέρα, ὁ Σακελλαρίου ἐξύβρισε τόν μητροπολίτη καί τόν ἀπείλησε ὅτι κατά τήν ὥρα πού θά ἱερουργεῖ ὁ μητροπολίτης θά διαμαρτυρηθεῖ, ὥστε νά τόν ἀναγκάσει νά φύγει ἀπό τά Ἰωάννινα. Ὁ μητροπολίτης σιώπησε καί ὑπέμεινε, ἀποδεικνύοντας μέ τό παράδειγμά του τήν ταπείνωση καί τήν πραότητά του38 

Ἡ ἀγάπη τῶν κατοίκων τῶν κοινοτήτων ὑπῆρξε συγκινητική. Παντοῦ ἐγένε-το δεκτός με ἐνθουσιώδεις ἐκδηλώσεις και τιμές. Ἀναγνώριζαν στο πρόσωπό του τόν πνευματικό τους πατέρα πού ἀγωνίζεται νυχθημερόν γιά τίς ἀνάγκες τους. Εἶναι συγκινητική ἡ ἐκδή-λωση «τοῦ ἑλληνοδιδασκάλου τῆς Σιακαμπενείου Σχολῆς ἀκολουθούμενος ὑπό τῶν μαθη-τῶν και μαθητριῶν κρατούντων δάφνας ἀπηύθυνε την ἑξῆς προσφώνησιν: Σεβασμιώτατε· Ἡ κοινότης ἅπασα μαθοῦσα την ἔλευσιν τῆς Ὑμετέρας Σεβασμιότητος τῆς ὁποίας ἡ φήμη της τρέχουσα μετέδωσε αὐτῆ τήν ἀρετήν ἀγαλλομένη σᾶς ὑποδέχεται…κἀγώ δέ λογίζομαι εὐτυ-χής ὡς διερμηνεύων τά αἰσθήματα βαθυτάτου σεβασμοῦ και ἀφοσιώσεως ἁπάντων ἀνεξαιρέτως τῶν κατοίκων τῆς ἐν λόγω συνοικίας, ἥν ἡ θεία πρόνοια ηὐδόκησε νά θέση πρό τινος ὑπό τήν ποιμαντορίαν Σας ἐπιφωνῶ μετά πάντων τῶν παρισταμένων τό «εὖ παρέστης ἐν τῶ μέσω ἡμῶν…» τήν δέ ἑπομένην ἡμέρα πού ἦταν Κυριακή χοροστάτησε στό ναό καί στό τέλος συνεβούλευσε τούς κατοίκους νά ἐκκλησιάζονται νά μή διχογνωμοῦν στίς κοινές των ὑποθέσεις»39 

Μέ ἐνέργειες τοῦ ἁγίου μητροπολίτου, «ὁ τῶν ψυχῶν οἰκονόμος, καί διδάσκαλος,40» τό κήρυγμα τοῦ θείου λόγου ἀντηχεῖ τακτικῶς κάθε Κυριακή σέ ὅλους τούς ναούς τῆς πόλεως τῶν Ἰωαννίνων καί συντελεῖ στά μέγιστα στήν ἠθική καί θρησκευτική ἀνάπλαση τοῦ ποι-μνίου του41 

« Τήν Κυριακήν 20 Ὀκτωβρίου, ἐν τῷ Μητροπολιτικῷ ναῷ ἐτελέσθη συγκινητικόν μνη-μόσυνον ὑπέρ τῶν ἀνδρῶν ἐκείνων οἵτινες ἀψηφίσαντες πάντα κίνδυνον ἀπῆλθον εἰς τά ὅρη καί τούς δρυμούς τῆς Μακεδονίας ἵνα καταστήσωσι σεβαστά τά δικαιώματα τοῦ ἑλ-ληνισμοῦ καί ταπεινώσωσι τούς αὐθάδεις ἐκείνους οἵτινες οἰκειοποιοῦνται καί ἐπιβλέ-πουσι χώραν ἀπό τῶν ἀρχαιοτάτων χρόνων ἑλληνικήν… ὅτε ὁ ἀρχιερεύς (Γρηγόριος) ἐμνη-μόνευσε τούς προμάχους τούτους τῆς πίστεως καί τῆς πατρίδος·ἀντήχησεν ὑπό τούς θό-λους τοῦ ἱεροῦ ναοῦ ἡ δέησις τοῦ ἱεράρχου ὑπέρ ἀναπαύσεως τῶν μακαρίων ψυχῶν τῶν ἀνά τά ὅρη καί τούς δρυμούς, τάς φάραγγας καί τούς λειμῶνας, τά δάση καί τάς πεδιάδας τῆς Μακεδονίας καταλέιψάντων τό γήϊνον αὐτῶν σκήνωμα ὑπέρ πίστεως καί πατρίδος ἀδελφῶν ἡμῶν» ὡς εἷς ἄνθρωπος ἅπαν τό πλῆθος, ὅπερ ἐπλήρου ἀσφυκτικῶς τόν ναόν, ἐγονυπέτησε καί ἔκλινε τήν κεφαλήν»42. 

Στίς 18 Ἰανουαρίου τοῦ 1892 καλεῖται ὑπό τοῦ Πατριαρχείου ὡς μέλος τῆς ἁγίας καί ἱε-ρᾶς Συνόδου. 

Μέ αἴτησή του ζητᾶ βοηθό ἐπίσκοπο, γιά τήν ἐπίλυση τῶν πολλῶν θεμάτων τῆς ἐπαρ-χίας του43. 

Τό Πατριαρχεῖο ἔκανε δεκτή τήν αἴτησή του καί ἐξέλεξε ὡς βοηθό του τόν ἐπισκόπο Πανάρετο44  

38 Φωνή τῆς Ἠπείρου 29 Σεπτεβρίου 1895 39 Φωνή τῆς Ἠπείρου 27η Ὀκτωβρίου 1895 40 Στιχηραρικόν προσόμοιον, Ἀντώνιος Ἰ. Πατρικίου,….ὅ.π.π. 41 Φωνή τῆς ’Ηπείρου 8 Δεκεμβρίου 1895 42 Φωνή τῆς Ἠπείρου 25 Ὀκτωβρίου 1896 43 Ἐκκλησιαστική Ἀλήθεια Κωνσταντινουπόλεως 21/1/1892 44 Ἐκκλησιαστική Ἀλήθεια Κωνσταντινουπόλεως 21/2/1892

Ἔγγραφα τοῦ ἁγίου Γρηγορίου γιά τή Ρουμανική προπαγάνδα45 

 

Τά τρία ἔγγραφα (τακρίρια) πού ἀκολουθοῦν, ἀφοροῦν τά ἔτη 1890 καί 1900 καί εἶναι ἀπό τά ἀρχεῖα τῆς Ἱ. Μητροπόλεως Ἰωαννίνων, (βιβλίον τακριρίων σελ. 14,25,61-62). 

Μέ τό πρῶτο μέ ἀριθ. Πρωτ. 783 / 16 Νοεμβρίου 1899, ζητεῖται ἡ ἀπομάκρυνση τῶν Βλαχοδιδασκάλων ἀπό τά Βλαχόφωνα χωριά τοῦ Ζαγοριοῦ ἀπό τόν Νομάρχη Ἰωαννίνων. «Ἀπό ἐτῶν δέν γνωρίζω πῶς ἐξαπατήσασα τήν ἐνταῦθα διοίκησιν ἡ Βλαχική προπαγάνδα συνέστησεν ἐν τῆ πόλει ταύτη λύκειον Ρουμανικόν, ἐν ὧ ὡς εἶναι γνωστόν τῆ Διοικήσει τοῦ Βιλαετίου οὐδείς ὑπάρχει ἐγγεγραμμένος κάτοικος πολίτης Βλάχος, οὔτε καί ἀποτελέσθη ποτέ Κοινότης ἐπισήμως ἀναγνωρισθεῖσα ὑπό τοῦ Βιλαετίου, ἀπόδειξις ὅτι ἐν τῶ Σχολείω τούτω οὐδείς Ἰωαννίτης μαθητής φοιτᾶ ἀλλά τῆς Βλαχικῆς προπαγάνδας παιδομαζεύματα ἐκ Γρεβενῶν καί ἄλλων μερῶν τούς ὁποίους διά διαφόρων μύθων σαγηνεύουσι. Ὡς εἰ δέ μή ἥρκει ταῦτο ἀπό τινος θέλουσι ἐγκαταστήσωσι διδασκάλους καί εἰς τά χωριά τοῦ Ζαγορίου Λάϊσταν, Βουβοῦσα, Τσερνέσι ἐν τῶ μαχαλᾶ Σέσιω Γρεβενήτι, Φλαμοπουραρίω καί ἐν Συρ-ράκω τοῦ Καζᾶ (Τμῆμα) Μαλακασίου, τῶν ὁποίων, οἱ κάτοικοι καί διεμαρτυρήθησαν ἐπα-νειλημμένως, ὡς Ρωμαῖοι πιστοί τῆς Α.Β. Μεγ. Τοῦ Φιλολάου ἡμῶν Ἄνακτος κατά τῆς πα-ρουσίας τῶν τοιούτων ξένων διδασκάλων, τῶν ὁποίων, ἡ ἀποστολή δέν στηρίζεται εἰς οὐ-δεμίαν αἴτησιν τῶν κατοίκων, οἵτινες καί πρός τοῦτο πᾶν ἄλλο ἐπάγγελμα μετέρχονται ἐν τοῖς εἰρημένοις χωρίοις παρά τοῦ διδασκάλου, ἐναντίον τῆς Αὐτοκρατορικῆς ἡμῶν Κυβερ-νήσεως περί Σχολείων. 

Ἐπειδή ἡ παρουσία τοιούτων διδασκάλων γίνεται πρόξενος σκανδάλων μεταξύ τῶν Ρωμαίων ὑπηκόων τῆς Α.Β. Μεγαλειότητος παρακαλῶ τήν Ὑμετέρα ἐξοχότητα τούς ἄνευ μαθητῶν διδασκάλους τούτους διατάξη νά μή ἐπιτραπῆ ἡ ἐγκατάστασίς των ἐν τοῖς εἰ-ρημένοις χωρίοις καί ὁρισμός σας». 

Στό δεύτερο ἔγγραφο (τακρίριο) μέ ἀριθ. Πρωτ. 72/29 Ἰανουαρίου 1900, ἀναφέρονται τά εὐνοϊκά ἀποτελέσματα πού εἶχε ἡ πρώτη παράσταση τοῦ μητροπολίτη Ἰωαννίνων καί ἡ ἀντίδραση τῶν κατοίκων τοῦ Ζαγορίου κατά τῶν Βλαχοδιδασκάλων. Ἐπίσης ἐπισημαί-νεται παράνομη ἐνέργεια τοῦ Βλαχοδιδασκάλου Λεσινίτσης καί ἡ τό αἴτημα τοῦ μητροπο-λίτη γιά τήν ἀπομάκρυνση ἀπό τό χωριό αὐτό τοῦ Ζαγορίου. 

 «Διά τοῦ ἀπό 16 Νοεμβρίου τακρίριόν μου πρός τήν ὑμετέραν περινουστάτην ἐξοχό-τητα ἀνέφερον τήν ἔκρυθμον κατάστασιν τῶν χωρίων εἰς τά ὁποῖα ἡ Βλαχική προπαγάνδα ἀνέλαβε νά ἀποστείλλη διδασκάλους ἄνευ τῆς ἐπισήμου ἀδείας τῆς Ὑμετέρας ἐξοχότητος καί τῆς Ἱερᾶς μου Μητροπόλεως, ἥτις κατά τήν Σεβαστήν ἐγκύκλιον τῆς Μεγάλης Βεζυ-ρείας ἀπό 23 Τζελαλί – Οὔλ – Ἀχιρέ 1308 ἤ 22 Ἰανουαρίου 1306 πρός τάς Νομαρχίας εἶναι ἡ μόνη ὑπεύθυνος τῶν Ὀρθοδόξων Σχολῶν τῶν προγραμμάτων καί διδακάλων αὐτῶν. Ἀλλ’ ἐκτός τούτων καί οἱ κάτοικοι τῶν εἰρημένων χωρίων διεμαρτυρήθησαν καί ἐξακολουθοῦσι νά διαμαρτύρωνται ὅτι δέν ἔχουσιν ἀνάγκην Βλάχων διδασκάλων ἀνθρώπων ὑπόπτων καί ξένων ὡς ἐπανειλημμένως ἀνεφέρθησαν εἰς τόν Μουδίρην Ζαγορίου. Καί ὅμως ἐν ὧ κατά διαταγήν τοῦ Μοδίρου ὁ διδάσκαλος Λεσινίτσης τοῦ νανιγιέ Ζαγορίου ἀνεχώρησεν, ἤδη ὁ εἰρημένος Βλαχοδιδάσκαλος ἐπανῆλθε καί πάλιν, ὡς ἀναφέρουσιν οἱ κάτοικοι εἰς τήν Μη-τρόπολιν ἀπό 21 Ἰανουαρίου ἐνεστῶτος ἔτους, ὅτι ὁ ξένος οὗτος διά τῆς βίας ἐπιμένει νά μείνη ἐν τῶ χωρίω των παρά τάς διαμαρτυρίας ὅλης τῆς Κοινότητος. Ἐπειδή δέ τό σκάνδα-λον τοῦτο τῶν Βλαχοδιδασκάλων δύναται νά ἐπιφέρη ταραχήν τινα παρακαλῶ τήν Ὑμε-τέραν ἐξοχότητα νά διατάξη τήν ἀποπομπήν τοῦ ἀνθρώπου τούτου ἐκ τοῦ χωρίου Λεσινί-τσης». 

Στό τρίτο καί σπουδαιότερο ἔγγραφο (τακρίριο) μέ ἀριθ. 627/19 Ὀκτωβρίου 1900, ἀνα-φέρεται ἡ ἐκ νέου παράσταση τοῦ μητροπολίτη μέ σκοπό τήν κατάργηση τῆς Ρουμανικῆς Σχολῆς Ἰωαννίνων (λύκειον), τό ὁποῖο λειτούργησε μέχρι τό πέρας τῆς Γερμανικῆς κατο-χῆς 1944.  

45 Ἠπειρωτική Ἑστία 1981, 582 κ. ἑξ.

«Ἐξοχότατε, διά τοῦ ἀπό 16 Νοεμβρίου π., ἔτους καί ἀπό 29 Ἰανουαρίου ἐ. ἔτους τακ-ριρίων μου ἔκαμον γνωστήν τῆ ὑμετέρα ἐξοχότητι τήν παρά τούς κειμένους νόμους καί τάς διαταγάς τῆς Σεβαστῆς ἡμῶν Κυνερνήσεως λειτουργίαν τοῦ ἐνταῦθα λυκείου τῆς Ρουμα-νικῆς προπαγάνδας καί τά σκάνδαλα, τά ὁποῖα διεγείρουσιν οἱ εἰς τά διάφορα χωρία ἀπο-στελλόμενοι Βλαχοδιδάσκαλοι, ἐναντίον τῶν διαμαρτυριῶν καί αὐτῶν τῶν κατοίκων καί τῆς Μητροπόλεώς μου, τῆς μόνης ὑπευθύνου ἀπέναντι τῆς Κυβερνήσεως, δι’ ὅλας τάς ὀρ-θοδόξους σχολάς. Ἐπειδή δέ καί ἐφέτος τό εἰρημένον λύκειον θέλει νά λειτουργήση ἐν τῆ πόλει ἡμῶν μέ τρεῖς μόνον μαθητάς ἐκ Βωβούσης τῆς Νομαρχίας ἡμῶν, πάντες δέ οἱ λοι-ποί μαθηταί εἶναι γνωστόν ὅτι εἶναι παιδομαζώματα ἐκ διαφόρων ἄλλων χωρίων τῆς Νομαρχίας Βιτωλίων καί Θεσσαλονίκης, οἷον ἐκ Σαμαρίνης, Ἀβδέλλας, Περιβολίου, Σμίξη Κοσμάτι, ἐκ τῶν χωρίων Κορυτσᾶς καί Βερροίας, διά ταῦτα καί πάλιν παρακαλῶ τήν ὑμε-τέραν ἐξοχότητα ὅπως εὐαρεστηθῆ νά κλείση τό εἰρημένον Γυμνάσιον πρός κατάπαυσιν καί τῶν σκανδάλων, τά ὁποῖα ἐν τῆ Νομαρχία ἡμῶν διασπείρουσι καί ἱκανοποίησιν τῶν νόμων τῆς αὐτοκρατορικῆς Κυβερνήσεως καί ὁρισμός Σας. 

Τελικά ὁ Γρηγόριος ἐκλέχθηκε συνοδικός καί πρόσφερε ἀπό τή νέα του θέση σημαντι-κές ὑπηρεσίες στήν Ἐκκλησία. Διετέλεσε πρόεδρος τῆς Ἐπιτροπῆς πού διηύθυνε τό πατρι-αρχικό τυπογραφεῖο, πρόεδρος τῆς Ἐπιτροπῆς μοναστηριακῶν κτημάτων καί μέλος τῆς Ἐφορείας τῆς Θεολογικῆς  σχολῆς τῆς Χάλκης. Στά Ἰωάννινα ἐπέστρεψε τόν Μάϊο τοῦ 1894 

 

Ὁ ἅγιος Γρηγόριος καί ἡ Ζωσιμαία Σχολή46 

 

Στίς 25 Αὐγούστου τοῦ ἔτους 1894, συνέρχεται, στήν μητρόπολη Ἰωαννίνων, ἡ Γενική Συνέλευση τῶν δικαιούχων πολιτῶν τῆς πόλης, προκιμένου νά λάβει γνώση τῆς διαχεί-ρησης τῆς ἀπερχομένης  Ἐφορεπιτροπείας47. 

Στή συνεδρία αὐτή ὁ μητροπολίτης Ἰωαννίνων Γρηγόριος Καλλίδης προτείνει «ἵνα ἡ Γενική αὕτη Συνέλευσις εἴτε αὐτή εἴτε διά τῆς ἀντιπροσωπείας λάβη ἀμέσως τά κατάλ-ληλα μέτρα καί σκεφθῆ περί ἀνοικοδομήσεως νέου κτιρίου, ἀποκαταστάσει δέ τάς παρα-δόσεις ἀπό τοῦ ἀρχομένου ἔτους εἰς ἄλλα κτίρια προσωρινῶς». Διαβάζοντας τό ὑπ’ ἀριθ. 432/25-8-1894 ἀνέκδοτο πρακτικό τῆς Γενικῆς Συνελεύσεως στή σελίδα 52, δικαιολογώντας τήν πρότασή του ὁ μητροπολίτης Γρηγόριος εἶπε: «Μή λησμονεῖτε, χριστιανοί μου τόν κίνδυνον ὅν διατρέχουσι τά τέκνα ἡμῶν ἐν τῶ κτιρίω τῆς ἀρχαίας γεραρᾶς ἡμῶν Ζωσι-μαίας Σχολῆς. Ἡ Σχολή αὕτη, ἐνῶ πρό τεσσαρακονταετίας ἦτο ἐπίφοβος καί ἑτοιμόρ-ροπος, εἰσέτι ὅμως φιλοξενεῖ τόσα τέκνα, ὅσα καί ἡμῶν καί ὅλης τῆς Ἠπείρου. Ὁ κίνδυνος κατέστη πλέον προφανής». Ἡ πρόταση τοῦ μητροπολίτου ἔγινε δεκτή, ἀλλά ἡ Γενική Συ-νέλευση μετατόπισε τήν εὐθύνη στή νέα Ἐφοροεπιτροπεία καί τή Δημογεροντία, πού θα προερχόταν ἀπό τις ἐκλογές  τοῦ 1894. 

Μετά τις ἐκλογές ἡ ἀντιπροσωπεία στήν πρώτη της συνεδρίαση, ὑλοποιεῖ την ἀπόφαση τῆς Γενικῆς Συνελεύσεως, μέ τόν διορισμό εἰδικῆς Ἐπιτροπῆς Ἐφορείας τῶν ἐκπαιδευτη-ρίων. Με τό ὑπ’ἀριθ. 440/ 14-9-1894, ἀνέκδοτο πρακτικό, βιβλίο Νο 3 σ.66, αὐτή ἀποτε-λοῦνταν  ἀπό τούς κ.κ.: Γ. Τζέτζο, Ἰ. Μελᾶ, Ἰ. Σακελλάριο, Στ. Χατζῆ καί τόν διορισμό δύο μηχανικῶν τῶν κ.κ. Μελιρρύτου καί Χαρισιάδη, ἐπίσης τούς κ.κ. Τασ. Καζαντζῆ, Ἰ. Μίσιου, Στ. Ἀράπη καί Λ. Κίγκου ὑπό τήν προεδρία τῆς Α. Σεβασμιότητος».  

Στίς 4 Ὀκτωβρίου τοῦ 1894, οἱ πραγματογνώμονες μηχανικοί τελείωσαν τό ἔργο τους καί κατέθεσαν ἔκθεση στήν ἀντιπροσωπεία, μέ τήν γνωμάτευση «ὅτι τό κτίριον τῆς Σχο-λῆς εἶναι εἰσέτι βιώσιμον, ἀφοῦ γίνωσιν ἐπιδιωρθώσις τινες τάς ὁποίας ὑποδεικνύτουσι ἐν τῆ ἐκθέσει των».48 

46 Ἠπειρωτική Ἑστία 1982, σελ. 329-340 47 Ἀνέκδοτα πρακτικά Ἐλεῶν, ἀρχεῖο Μητροπόλεως Ἰωαννίνων, βιβλίο Νο 3σ. 52

Ἡ ἀντιπροσωπεία τῆς πόλης ἐνέκρινε νά γίνουν οἱ ἐπιδιορθώσεις, διορίζοντας ὡς ἐπόπτες τούς κ.κ. Τα. Καζαντζῆ καί Λ. Κίγκο, «ἵνα ἐπισττῶσιν ἐπ’ αὐτῶν»49. 

Συνέρχεται ἡ Ἐπιτροπή στίς 8 Μαΐου, κατά τήν ὁποία ἀνακοινώνεται πώς εὑρέθηκε ὁ προϋπολογισμός, πού ἀνερχόταν στό ποσό τῶν 6.000 λιρῶν. Στίς 2 Ἰουνίου τοῦ 1900 συνέρ-χεται ἡ νέα ὁρισθεῖσα Ἠπειρωτική Ἐπιτροπή με πρόεδρο τόν μητροπολίτη κ. Γρηγόριο, ἀντιπρόεδρο τόν Δόνο, ταμία τόν Ἰ. Χαρισιάδη καί Γεν. Γραμματέα τόν Ἰ. Γεωργίτση καί ἀναθέτει στό μηχανικό Μελίρρυτο τήν σύνταξη ὁριστικοῦ σχεδίου τῆς Ζωσιμαίας Σχολῆς. Παρά τήν ἀπουσία του ο μητροπολίτης ὡς Συνοδικός τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου, δέν ἔπαψε νά ἐνδιαφέρεται γιά τό ζήτημα αὐτό. Στίς 6 Νοεμβρίου 1901 φτάνει στή πόλη τηλε-γράφημα τοῦ Γρηγορίου: «Αὐτοκρατορικός Ἰραδές ἀνεγέρσεως Ζωσιμαίας Σχολῆς ἐξεδό-θη. Συγχαίρω ἐπιτροπῆ Ἰωαννίνων»50. 

Στίς 11 Νοεμβρίου τοῦ 1901 ἡ ἐπιτροπή στέλνει ἐπιστολή στόν Γρηγόριο «μέ τήν παρά-κλησιν τῆς ταχείας ἐνάρξεως τῶν ἐργασιῶν». Καί πράγματι στίς 5 Δεκεμβρίου 1901 ἀρχί-ζουν οἱ ἐργασίες καί ἡ μίσθωση κτιρίων καί στίς 17 Φεβρουαρίου τίθεται ὁ θεμέλιος λίθος. Ὁ αἰσχρός κομματισμός εἰσβάλλει στα μέλη τῆς Δημογεροντίας, τῆς Ἐπιτροπῆς ἀνεγέρ-σεως καί τῆς ἐρανικῆς Ἐπιτροπῆς, μέ κίνδυνο τήν διάλυση τοῦ κοινωφελοῦς τούτου ἱδρύ-ματος. 

 Ἡ ἐπιτροπή ἀνεγέρσεως, ἀποφάσισε νά ἐκθέση τά πάντα στόν Μητροπολίτη καί στόν Οἰκουμενικό Πατριάρχη.  

Ὁ Γρηγόριος ἀποστέλλει τό ἀκόλουθο τηλεγράφημα: «Ἐκ βαθέως συνεκίνησε ἐκκλη-σίαν, δημόσιον, πατριώτας, ἐν ὀνόματι Ζωσιμαδῶν ἐξοικονομήσατε ὑπόθεσιν, ἄλλως ἀνα-μείνατε ἀπόφασιν Συνόδου, ἀναφερθείσης ἐπιτροπῆς ἐράνων συνδρομαί ἔπαυσαν, ἀνή-συχος. Ὁ Ἰωαννίνων Γρηγόριος»51 

Ἀλλά «μετά ἀπό ἐπεμβάσεις τῶν ἐπιτροπῶν ἡ διένεξη μεταξύ των σταμάτησε μέχρι τό πέρας τῶν ἐργασιῶν.  

Τά καθήκοντα ἱεροκήρυκος εἰσίν ἀνατεθειμένα τῶ καθηγητῆ τῶν Ἱερῶν τῆς Ζωσιμαίας Σχολῆς Αἰδεσ. Κωνσταντίνου Θωμαΐδη ἀποφοίτου τοῦ Πανεπιστημίου Ζυρίχης καί Ἑλβε-τίας. Ἐκτός δέ τούτου τακτικῶς κηρύττουσι τόν θεῖον λόγον ἔν τε τῆ πόλει καί τοῖς χωρίοις ἡ Α. Σ. ὁ ἅγιος Ἰωαννίνων κ. Γρηγόριος Καλλίδης52, ἀπόφοιτος τῆς Ἐκκλησιαστικῆς Σχολῆς Ριζαρείου Σχολῆς καί τῆς Θεολογίας τοῦ Ἐθνικοῦ Πανεπιστημίου, ὁ διευθυντής τῆς ἐν τῆ Νήσω Ἱερατικῆς Σχολῆς Ἀρχιμ. Μελέτιος Γεωργιάδης, ἀπόφοιτος τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς Χάλκης καί ὁ τῆς Ἱ. Μονῆς Δουρραχάνης ἡγούμενος κ. Δανιήλ, ἀπόφοιτος τῆς αὐτῆς Σχο-λῆς. 

Ἐν τῆ Μητροπόλει Ἰωαννίνων λειτουργοῦσι δύο Δημογεροντίαι, ἡ τῆς πόλεως καί τῆς ἐπαρχίας, καί ἕν Ἐκκλησιαστικόν δικαστήριον. 

Ἡ Δημογεροντία τῆς πόλεως εἶναι ἑξαμελής, ἀποτελουμένη ὑπό τῶν κ.κ. Χρ. Κιούρη, Ἰω. Μισσίου, Στ. Ἀράπη, Χρ. Σακελλαρίου, Ἐμμ. Ζαλοκώστα καί Τασούλα Καζαντῆ καί ἐκ-λέγεται διά μυστικῆς ψηφοφορίας ὑπό τῶν δικαιούχων πολιτῶν τῶν Ἰωαννίνων ὡς ἑξῆς: Κατά μῆνα Μάρτιον, ἡ Ἐφοροεπιτροπεία τῶν Ἐλεῶν, ἅμα συμπληρώση τούς λογαρια-σμούς τῆς διαχειρήσεως κλείει τά βιβλία καί ὑποβάλλει τήν παραίτησιν αὑτῆς μετά τῆς λογοδοσίας εἰς τόν Μητροπολίτην, ἥτις παραπέμπεται πρός ἐξέλιγξιν εἰς τήν Δημογε-ροντία. Μετά τήν ἐξέλιγξιν τῶν λογαριασμῶν ὑποβάλλει εἰς τόν Ἀρχιερέαν ἔκθεσιν μετά τῆς παραιτήσεώς της. Τότε δέ ὁ Ἀρχιερεύς καλεῖ ἐν τῆ Ἱερᾶ Μητροπόλει εἰς Γενικήν

48 ὑπ’ ἀριθ.444/4. 10. 1894, ἀνέκδοτο πρακτικό Νο 3, σ. 70 49 ὑπ’ ἀριθ.444/4. 10. 1894 ὅ.π., σ. 70 50 ἀνέκδοτα πρακτικά ἐπιτροπῆς ἀνεγέρσεως Ζωσιμαίας Σχολῆς σ. 19 51 ὑπ’ ἀριθ. 622/19.5. 1902, ἀνέκδοτο πρακτικό τῆς ἀντιπροσωπείας Ἰωαννίνων σ. 296 52 Πρόκειται γιά τόν ἅγιο Γρηγόριο Καλλίδη ὁ ὁποῖος ἑορτάζει τήν 20ην Ἰουνίου.

Συ-νέλευσιν τούς δικαιούχους πολίτας, καθ’ ἥν ἀναγινώσκεται ἡ λογοδοσία τῆς διαχειρήσεως καί ἡ ἔκθεσις περί ἐξελέγξεως αὑτῆς, μεθ’ ὅ συντάσσεται πρακτικόν καθ’ ὅ ἐκλέγεται ἐφορευτική ἐπί τῆς κάλπης ἐπιτροπή καί ὁρίζεται ἡ ἡμέρα καί ἡ ὥρα τῆς ἐκλογῆς τῆς νέας Ἐφοροεπιτροπείας καί Δημογεροντίας. Γίνεται δέ ἡ ἐκλογη τιθεμένης ἐν τῆ Πρωτοσυγγε-λία μιᾶς κάλπης, εἰς ἥν προσερχόμενοι οἱ δικαιοῦχοι πολῖται ρίπτουσιν ἐν αὐτῆ ἕν ψηφο-δέλτιον περιέχον ὀνόματα 19. Ἡ ψηφοφορία διαρκεῖ ἀπό τῆς 1ης – 6ης ὥρας τουρκιστί καί ἀπό τῆς 8ης – 11ης μ.μ. ὅτε ἀνοίγεται ἡ κάλπη καί ὑπό τήν προεδρίαν τοῦ Μητροπολίτου γί-νεται ἡ διαλογή τῶν ψηφοδελτίων ὑπό τῆς Ἐφορευτικῆς ἐπιτροπῆς καί τῶν γραμματέων τῶν Ἐλεῶν καί οἱ πλειονοψηφοῦντες ἀναδείκνυνται Ἐφοροεπίτροποι. Τοῦτ’ αὐτό ἐπανα-λαμβάνεται, ἐν ἄλλη ἡμέρα, καί διά τήν Δημογεροντίαν ὁ δέ Ἀρχιερεύς διά πιττακίων (ἐπι-στολῶν) ἀγγέλει εἰς τούς Ἐφοροεπιτρόπους καί Δημογέροντας τήν ἐκλογήν αὐτῶν ὡς τοι-ούτων καί προσκαλεῖ ν’ ἀναλάβωσι τά ἀνατιθεμένα αὐτοῖς καθήκοντα. Ἡ χρονική περίο-δος, καί τῶν μέν καί τῶν δέ, εἶνε ἑνιαύσιος. 

Ἡ ἐπαρχιακή Δημογεροντία εἶνε δωδεκαμελής, ἀποτελουμένη ἐκ τριῶν ἐξ ἑκάστου τῶν 4 τμημάτων αὐτῆς, Ζαγορίου, Μαλακασίου, Κουρέντων καί Τσαρκοβίστης καί ἐκλέγεται ὡς ἑξῆς. Καθ’ ὅν καιρόν πλησιάζει νά λήξη ἡ χρονική αὐτῆς περίοδος συντάσσεται πρακτικόν, καθ’ ὅ ἀπολύονται ἐγκύκλιοι τῆς Μητροπόλεως εἰς τήν ἐπαρχίαν, ὅπως ἑκάστη Κοινότης ὑποδείξη ἐν τῆ Ἱ. Μητροπόλει ἕξ πρόσωπα ὡς πληρεξουσίους αὐτῆς πρός ἐκλογήν Δημογε-ροντίας καί Μοναστηριακῆς ἐπιτροπῆς. καί ἐνταῦθα οἱ πλειοψηφοῦντες ἀναδείκνυνται ὡς πληρεξούσιοι τῆς ἐπαρχίας οὕς ὁ Ἀρχιερεύς μετέπειτα καλεῖ εἰς Συνέλευσιν ἐν τῆ Ἱ. Μη-τροπόλει, ἐν ὅλω 24 πληρεξουσίους, οἵτινες ὑπό την προεδρείαν αὐτοῦ διά μυστικῆς ψη-φοφορίας ἐκλέγουσι 12 Δημογέροντες και 4 Μοναστηριακούς ἐπιτρόπους, ὄχι ἐννοεῖται ἐκ τῶν πληρεξουσίαν, ἄλλ’ ἕτερα πρόσωπα. Διά πιττακίων ὁ Ἀρχιερεύς ἀγγέλει καί εἰς τού-τους τόν διορισμόν των καί προσκαλεῖ ν’ ἀναλάβωσι τά καθήκοντά των. Τούτων ἡ περίο-δος εἶναι τετραετής. 

Τό Ἐκκλησιαστικόν δικαστήριον ἀποτελεῖται ἐξ ἱερέων τῶν διαφόρων ἐνοριῶν καί μέλη αὐτοῦ εἶνε ὁ Ἀρχιμ. κ. Μελέτιος Γεωργιάδης, ὁ Πρωτοσύγγελος κ. Παντελεήμων, ὁ Ἀρχιμ. κ. Νικόδημος, ὁ Σακελλάριος κ. Σπυρίδων, ὁ Σακελλίων Ἰω., ὁ ἱερεύς Χριστόδουλος καί ὁ Πρωτοσύγγελλος κ. Ματθαῖος. Τό διακαστήριον τοῦτο δικάζει καθαρῶς συζυγικάς διαφο-ράς, ἤτοι διαλύσεις μνηστειῶν καί γάμων καί περί διατροφῆς. Αἱ δέ Δημογεροντίαι, τῆς πόλεως τάς μεταξύ πολιτῶν Ἰωαννιτῶν, τῆς δ’ ἐπαρχίας τάς μεταξύ ἐπαρχιωτῶν διαφοράς περί προικός καί ἐκ διαθήκης κληρονομιῶν, ἐπί τῆ βάσει τοῦ Ἀρμενοπούλου τῆς Βυζαντι-νῆς νομοθεσίας, καί περί ἄλλων κοινοτικῶν ὑποθέσεων, συμφώνως μέ τούς νόμους τοῦ Κράτους. 

Ἡ καθ’ ὅλην τήν ἐπαρχίαν Ἰωαννίνων, χάρις εἰς τήν φιλομουσίαν53 τοῦ ρέκτου54 Μη-τροπολίτου αὐτῆς Ἰωαννίνων καί τήν προθυμίαν τῶν κατοίκων, πνευματικήν κίνησίς ἐστι ὁπωσδήποτε εὐάρεστος, καθόσον εἰς μέν τά μεγαλύτερα χωρία ὑφίστανται καί λειτουρ-γοῦσιν Ἑλληνικά Σχολεῖα καί Παρθεναγωγεῖα, καί Δημοτικά Σχολεῖα, εἰς δέ τά μικρότερα καί ἀπορώτερα ἐξάπαντος Γραμματοδιδασκαλεῖα»55. 

 

Ἡ κατάσταση στήν Ἤπειρο στίς ἀρχές τοῦ 1897 

 

Ὅπως ἀναγράφεται στήν ἐφημερίδα, «Φωνή τῆς Ἠπείρου» τῆς 7ης  Φεβρουαρίου 1897: 

«Ἡ ἀναχώρησις τοῦ τορπιλλικοῦ στόλου πρός τήν Κρήτην νά τήν καταλάβη, νά καταπαύ-ση τήν πολυετῆ τῶν Κρητῶν δεινά….μᾶς ἐνθαρρύνουν καί μᾶς ἐγκαρδιώνουν, ὥστε νά ὑποφέρωμεν καρτερικῶς τά βάσανα, καί τάς καταπιέσεις τῶν ὁθωμανικῶν ἀρχῶν, αἵτινες

53 ἀγάπην διά τήν παιδεία 54 φιλοπόνου προσπαθείας τοῦ πνευματικοῦ ἐργάτου 55 εἰκονογραφημένο Ἠπειρωτικό Ἡμερολόγιο «Δωδώνη» ἔτους Α, 1896 ἐκδιδόμενο στήν Ἀθήνα ὑπό τοῦ Γ. Γάγαρη στίς σελ. 51-57

καθ’ ἑκάστην γίνονται τυραννικώτεραι καί βανδαλικώτεραι, ἀπό το Ἀργυρόκαστρον μέχρις Ἰωαννίνων, ὅλα τά χωρία ὑπεβλήθησαν εἰς καταναγκαστικάς εἰσφοράς ζώων διά τήν μεταφορά ὑλικῶν τοῦ πολέμου. Πολλοί ἐπλήρωσαν μίαν καί δύο λίρας, ὅπως κατορ-θώσουν νά ἐξαιρέσουν τά ζῶα των τά ὁποῖα ἦσαν βέβαιοι ὅτι δέν θά τά ἐπανέβλεπον πλέ-ον. Τρόμος κατέλαβε τούς χριστιανούς, φοβούμενοι τήν ἐντελῆ ἁρπαγήν τῶν ἐνα-πομει-νάντων οἰκιακῶν σκευῶν ἔκρυψαν αὐτά εἰς κρυσφύγετον». 

Τήν Κυριακή 6ην Ἀπριλίου, κατά τήν ὁμιλίαν τοῦ πρωθυπουργοῦ κ. Δηλιγιάννη ἐν τῆ βουλῆ εἶπε τά ἑξῆς: «Ἀπό τῆς δεκάτης πρωϊνῆς ὥρας εἴμεθα ἐν σταδίω ἐχθροπραξιῶν μετά τῶν τουρκικῶν δυνάμεων. Οἱ καταδιώξεις, οἱ συλλήψεις καί οἱ φυλακίσεις τῶν χριστιανῶν ὑπό τῶν τούρκων καί τῶν Ἀλβανῶν ὑπῆρξαν καθημερινό φαινόμενο, οἱ ἐπιβαλλόμενοι φόροι ὑπῆρξαν ἐξαντλητικοί». 

Μέσα στίς τραγικές αὐτές συνθῆκες ὁ Γρηγόριος ὡς φιλόστοργος πατέρας, μετά ἀπό ἔντονη προσευχή, ἐπισκέπτεται τούς Γενικούς Προξένους, Ρωσίας, Γαλλίας, Αὐστρίας, τόν πασᾶ καί ζητεῖ τήν ἐπέμβασή τους γιά τή σωτηρία τῆς πόλεως. Ἐπισκέπτεται τούς φυλακι-σμένους καί ἐνισχύει, καθοδηγεῖ τό ποίμνιό του. Καί μέ τούς συνεχεῖς του ἀγῶνες, μέ τή βοήθεια τοῦ Θεοῦ, κατώρθωσε νά σώσει τήν ἱστορική πόλη τῶν Ἰωαννίνων ἀπό τίς φανατι-κές ἐπιθέσεις τῶν Τούρκων καί τῶν Ἀλβανῶν. Γι’ αὐτήν του τήν προσπάθεια τιμήθηκε ἀπό τό διάδοχο τοῦ Ἑλληνικοῦ θρόνου Κωνσταντῖνο μέ τό παράσημο τῶν Ἀνωτέρων Ταξιαρ-χῶν τοῦ Σωτῆρος Χριστοῦ, ἀπό τόν Ρῶσο αὐτοκράτορα μέ τόν μεγαλόσταυρο τῆς Ἁγίας Ἄννης καί ἀπό τόν ἡγεμόνα τοῦ Μαυροβουνίου μέ τόν μεγαλόσταυρο τοῦ Δανιήλου. 

«Ὁ ἅγιος Ἰωαννίνων κ. Γρηγόριος Καλλίδης εἶνε ἀναντιρρήτως μία τῶν σημαντικο-τάτων τῆς συγχρόνου ἱεραρχίας, διακρινόμενος ἐπί ἀνυποκρίτω εὐσεβεία καί χρηστότητι φρονήματος ἐπί ἀκριβεία ἐν τῆ ἐκτελέσει τοῦ καθήκοντος. Ἡ διοικητική ἱκανότης αὐτοῦ ἐξετιμήθη δεόντως ἐν ταῖς ἐπαρχίαις Τραπεζοῦντος Θεσσαλονίκης καί Ἰωαννίνων, καί ἐν Κωνσταντινουπόλει καθ’ ὅλον τό διάστημα τῆς πρώτης συνοδικῆς αὐτοῦ περιόδου (1892 – 1895) ὅτε μετά παραδειγματικοῦ ζήλου εἰργάσθη ὑπέρ τῶν συμφερόντων τῆς Ἐκκλησίας καί τοῦ Γένους, ἀρίστας καταλιπών ἀναμνήσεις»56 

Τήν δευτέρα Κυριακή τῶν Ἀπόκρεω τοῦ ἔτους 1900, καλεῖται ὡς Συνοδικός. Ὁ Σεβα-σμιώτατος μητροπολίτης Γρηγόριος ἐλειτούργησε καί ἐκήρυξε τόν θεῖον λόγο σέ πυκνό-τατο ἐκκλησίασμα ὅπου μέσα σέ συγκινησιακή ἀτμόσφαιρα ἀποχαιρέτησε τό ποίμνιό του καί συνέστησε τήν ὁμόνοια καί τήν πρός ἀλλήλους ἀγάπη καί τήν ἐγκατάλειψη τῶν κατά-τροχουσῶν τήν ἐπαρχία τοπικιστικῶν ἀντιζηλιῶν καί συγκρούσεων. Ἐν τέλει προσκάλεσε ὅλους νά συνδράμουν μέ προθυμία στό ἔργο τῆς ἀνοικοδομήσεως τοῦ κτιρίου τῆς «Ζωσι-μαίας Σχολῆς», ἡ ὁποία ἐπαιδαγώγησε πολλούς ἐπιφανεῖς ἄνδρες δοξάζοντες στό ἐξωτερι-κό τό ὄνομα τῆς Ἠπείρου».  

«Ταῖς θείαις ἀρεταῖς γενόμενος…57», κατέκτησε τίς καρδιές ὅλου τοῦ ποιμνίου του, ἀκόμη καί ἐκείνων, δηλ. των δημογερόντων, οἱ ὁποῖοι λόγω τῆς ἐγωϊστικῆς καί ἀδέξειας πολιτείας τους, τοῦ προκάλεσαν πολλά προβλήματα ὄχι μόνο διοικητικά ἀλλά καί προ-βλήματα ὑγείας.Τήν ἐπιείκειά του καί ἀγαθότητά του, τήν ἐξέλαβον ὡς ἀδυναμία οἱ φιλόδοξοι καί κενόδοξοι δημογέροντες, καταπικράναντες τήν ἀγαθή του ψυχή. 

Ὡς ἐπίτροπό του ἄφησε τόν ἐπίσκοπο Περιστερᾶς Μελέτιο Γεωργιάδη. Τήν 24η Ὀκτω-βρίου 1900 ἐκδίδει ἐγκύκλιο πρός τούς ὁμογενεῖς καί ἰδιαίτερα τούς Ἠπειρῶτες περί τοῦ ἐράνου γιά τήν ἀνέγερση τῆς γεραρᾶς Ζωσιμαίας Σχολῆς. Ἡ εγκύκλιός του αὐτή διεγείρει τίς ἀναμνήσεις τῆς ἡρωϊκῆς γενεᾶς και συγκινεῖ βαθύτατα κάθε φιλοπάτριδα καρδιά.  

Ὁλοκληρώνει τήν ἐγκύκλιο με τά ἑξῆς: «Βέβαιοι ἐσμεν ὅτι οὐδέν τῆς Ἠπείρου τέκνον φανήσεται ὑποδεέστερον τῆς φιλομουσίας τῶν προγόνων, οἵτινες εἰς τήν πατρίδα ἡμῶν περιῆψαν δικαίως το τίμιον ὄνομα Εὔανδρος καί ὅτι πάντες διά τῆς γενναιοφροσύνης αὑτῶν θ’ ἀποτίσωσι τον προσήκοντα ἱερόν φόρον εἴς τε τήν γενέτειραν καί εἰς τήν γεραράν Ζωσιμαίαν. 

56 Φωνή τῆς Ἠπείρου 9 Φεβρουαρίου 1901 57 Δοξαστικό τοῦ Ἑσπερινοῦ τῆς Ἀσματικῆς Ἀκολουθίας τοῦ ἁγίου.. Ἀντώνιος Ἰ. Πατρικίου,… ὅ.π.π.

Ἐπί τῆ γλυκεία ταύτη πεποιθήσει ἡ Ἐπιτροπεία ἐπικαλεῖται τήν εὐμενῆ καί γενναίαν πάντων ὑμῶν συνδρομήν, προάγεται δέ ἅμα νά δηλώση ὅτι ἡ κατάθεσις τοῦ θεμελίου λίθου γενήσεται, Θεοῦ εὐδοκοῦντος, ἐν προσεχές μέλλοντι. 

Πᾶσα ἀποστολή ἐράνων θέλει διευθύνεσθε πρός τόν ταμίαν κ. Ἰ. Χαρισιάδην μετ’ ἰδιαι-τέρας ἐπιστολῆς πρός τόν Α.Σ. τόν Μητροπολίτην Ἰωαννίνων. 

 

Ἐν Ἰωαννίνοις τῆ 24η Ὀκτωβρίου 1900 

Πρόεδρος ὁ Μητροπολίτης 

+Ὁ Ἰωαννίνων Γρηγόριος58 

 

Στίς 5 Φεβρουαρίου τοῦ 1901 ἀναχωρεῖ γιά τήν Κωνσταντινούπολη ὡς μέλος τῆς Συνό-δου τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου. 

Παρά τίς ἄσχημες καιρικές συνθῆκες, ὁ πιστός λαός συγκεντρώθηκε στήν μητρόπολη καί ἔξω ἀπό αὐτήν καί μέ συγκίνηση ἀσπάζονταν τήν δεξιά τοῦ σεμνοπρεποῦς ἱεράρχου καί τοῦ εὐχόταν καλό ταξίδι. Οἱ δημογέροντες καί πολλοί πρόκριτοι τόν συνόδευσαν ἐπί δίωρο.  

Εἰς τόν κατάλογον τῶν ὑποψηφίων εἶχαν περιληφθεῖ, ἀπό τήν ἐκλογική συνέλευση, γιά τήν ἀνάδειξη νέου Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου, 28 ἀρχιερεῖς. Ἐκ τούτων ἡ Πύλη διέγραψε ἑπτά μητροπολίτες, μεταξύ τῶν ὁποίων καί τόν Ἰωαννίνων Γρηγόριον59 

 

Εἰδήσεις σχετικές μέ τόν μητροπολίτη  Γρηγόριο 

στήν Κωνσταντινούπολη 

 

«Μετά μεσημβρίαν τῆς παρελθούσης Πέμπτης (28 Σεπτεμβρίου) ἡ ἱερά Σύνοδος συ-νῆλθεν εἰς ἔκτακτον συνεδρίασιν ὑπό τήν προεδρίαν τῆς Α.Θ.Π. τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πα-τριάρχου ἵνα δῶ ὁριστικόν τέρμα εἰς τό μητροπολιτικόν τῆς ἐπαρχίας Θεσσαλονίκης ζήτη-μα, ἅτε δή τοῦ πανιερωτάτου τέως μητροπολίτου Θεσσαλονίκης κ. Γρηγορίου δηλώσαντος ἐν τῆ ἐνώπιον τῆς ἱερᾶς Συνόδου παραστάσει αὑτοῦ, κατά τήν ἔκτακτον συνεδρίασιν τῆς 3 Σεπτεμβρίου, ὅτι καί ὅτι ἀποβαίνει αὐτῶ ἡ εἰς τήν πρόνοιαν τῆς Ἐκκλησίας. Συνεπεία τοί-νυν τῆς ἐπισήμου ταύτης δηλώσεως τοῦ μητροπολίτου, τῆς μέν αὐτοῦ πανιερότητος περι-ελθούσης κατ’ ἀνάγκην εἰς διαθεσιμότητα, τῆς δέ ἱερᾶς μητροπόλεως Θεσσαλονίκης χηρευσάσης κατά τήν ἐπί τούτω ὑπ’ ὄψιν ὅτι ἡ ἐπαρχία αὕτη ἔχρηζε ταχείας ἀρχιερατικῆς προστασίας κατ’ ἐπισκέψεως προέβη εἰς κανονικάς ψήφους πρός ἐκλογήν διαδόχου·οὕτω δέ τεθέντων ὡς ὑποψήφων τῶν πανιερωτάτων μητροπολιτῶν Ἰωαννίνων κ. Σωφρονίου, Προύσης κ. Ναθαναήλ καί Διδυμοτείχου κ. Μεθοδίου, ἐξελέγη παμψηφεί μητροπολίτης Θεσσαλονίκης Ἰωαννίνων κ. Σωφρόνιος. 

Αὐθημερόν ἡ ἱερά Σύνοδος προέβη εἰς ἐκλογήν μητροπολίτου Ἰωαννίνων, ἐξελέγη δέ τοιοῦτος, παμψηφεί ἐπίσης, ὁ πανιερώτατος μητροπολίτης πρώην Θεσσαλονίκης κ. Γρη-γόριος, συνυποψήφων τεθέντων τῶν πανιερωτάτων μητροπολιτῶν Τραπεζοῦντος κ. Φιλα-ρέτου καί Δράμας κ. Γερμανοῦ60. 

 «Αἰτιάσεων διατυπωθεισῶν πρό τινος ὑπό τῶν κατοίκων Κορέντων, Τσερκοβίτσης καί Μαλακασίου, τμημάτων τῆς ἐπαρχίας Ἰωαννίνων, κατά τοῦ πανιερωτάτου μητροπολίτου Ἰωαννίνων Γρηγορίου, ἡ ἁγία καί ἱερά Σύνοδος εἶχε διαβιβάσει ἐγκαίρως τῆ Α. Πανιερότητι τάς κατηγορίους ταύτας ἀναφοράς πρός ἀπολογίαν. Τοιαύτης δέ ἤδη διαβιβασθείσης τῆ ἐκκλησία καί ἀναγνωσθείσης, ἡ ἁγία καί ἱερά Σύνοδος ἐθεώρησεν ἐπαρκῶς τήν ἀπολογίαν τῆς Α. Πανιερότητος. 

58 Φωνή τῆς Ἠπείρου 13 Δεκεμβρίου 1900, Φωνή τῆς Ἠπείρου 16 Φεβρουαρίου 1901, 59 Φωνή τῆς Ἠπείρου 27 Ἰανουαρίου 1895 60Ἐκκλησιαστική Ἀλήθεια ἐν Κωνσταντινουπόλει, 4 Ὀκτωβρίου 1889, ἀριθ. 49, Ἐκκλησιαστική Ἀλήθεια ἐν Κωνσταντινουπόλει, 29 Σεπτεμβρίου 1900, ἀριθ. 39

«Τῶν ἐργασιῶν τῆς ἁγίας και ἱερᾶς Συνόδου, εἶνε ἡ αἰσία διευθέτησις τῶν ἀπό πολλοῦ ἐκκρεμῶν μητροπολιτικῶν ζητημάτων τῶν Ἡρακλείας, Δράμας καί Ἴμβρου…ἐνέκρινε τήν ἀπό τῆς ἐπαρχίας Ἡρακλείας ἀπομάκρυνσις τοῦ σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Ἡρακλεί-ας κ. Ἱερωνύμου, ἕνεκα λόγων τοπικῶν. Προβᾶσα δ’ αὐθημερόν εἰς πλήρωσιν τῆς θέσεως, ἐκ τῶν τριῶν ὑποψηφίων τῶν σεβ. Μητροπολιτῶν Ἀμασείας κ. Ἀνθίμου, Ἰωαννίνων κ. Γρη-γορίου καί Βερροίας κ. Κωνσταντίου, ἐξελέξατο διά ψήφων κανονικῶν, γενομένων ἐν τῶ σεπτῶ πατριαρχικῶ ναῶ, μητροπολίτην Ἰωαννίνων κ, Γρηγορίου, εἰς ὅν ἀμέσως παραστάν-τα ἐνώπιον τῆς ἱερᾶς Συνόδου ἐγένετο τό εἰθισμένον μήνυμα·μετά δέ τήν λῆξιν τῆς συνε-δρίας ἡ Α.Σ. ἐποιήσατο ἐν τῶ ναῶ τήν νενομισμένην τελετήν εὐχαριστίας. 

Χηρευσάσης οὕτω τῆς ἱερᾶς μητροπόλεως Ἰωαννίνων, ἡ ἱερά Σύνοδος διά τῆς νενομι-σμένης αὐτῆς πράξεως ἐνέκρινε τήν ἀποκατάστασιν ἐν αὐτῆ τοῦ σεβ. Μητροπολίτου Νι-καίας κ. Σωφρονίου καί ἄλοτε ποιμάναντος τήν ἐπαρχίαν ταύτην εὐδοκίμως ἐπί εἰκοσαε-τίας61. 

«Καταρτισμός ἱερᾶς Συνόδου. Συμπληρωθέντος τοῦ χρόνου, καθ’ ὅν, συνωδά τοῖς Γενικοῖς Ἐθνικοῖς Κανονισμοῖς, δέν νά ἀνανεῶται κατά πᾶν ἔτος ἥμισυ τοῦ προσωπικοῦ τῆς ἁγίας Συνόδου, ἐν τῇ Συνεδρίᾳ τοῦ παρελθέντος Σαββάτου 13 Ἰανουαρίου 1901 ἡ Α.Θ. Παναγιότης προέτεινε τήν ἀνανέωσιν ταύτην. Καί ἐπειδή ἐκ τῶν ἤδη συμπληρωσάντων τήν συνοδικήν αὐτῶν περίοδον τρεῖς, ἕνεκα τῶν γενομένων ἀρχιερατικῶν μεταθέσεων ἀν-τικαθιστάθησαν πρό τινος, ὑπελείποντο ἤδη δύο, ἤτοι οἱ σεβασμ. μητροπολῖται Δέρκων Καλλίνικος καί Βερροίας Κωνστάντιος. Εἰς ἀντικατάστασιν τοίνυν τούτων προσεκλήθησαν διά τήν ἀρχομένην περίοδον κατά τό Συνταγμάτιον τοῦ μέν πρώτου ὁ σεβασμιώτατος Μη-τροπολίτης Ἰωαννίνων Γρηγόριος τοῦ δέ δευτέρου ὁ σεβασμ. Μητροπολίτης Προύσης Να-θαναήλ…….»62 

«Τῇ παρελθούσῃ Κυριακῇ 11 Φεβρουαρίου 1901 ἀφίκετο εἰς βασιλεύουσαν ὁ ἐκ τῶν νέων συνοδικῶν μελῶν σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Ἰωαννίνων Γρηγόριος, προϋπαντη-θείς ἐκ μέρους τῆς Α.Θ.Π. ὑπό τοῦ πανοσιολογιωτάτου Δευτερεύοντος Παρθενίου. Ἡ Α. Σ. κατευθυνθεῖσα εἰς τά Πατριαρχεῖα ἐπεσκέψατο τήν Α.Θ. Παναγιότητα.  

«Στόν καταρτισθέντα κατάλογο ἐκλογῆς ὑποψηφίων διά τήν ἐκλογήν τοῦ Οἰκουμενι-κοῦ Πατριάρχου, ὁ Γρηγόριος με ἄλλους ἱεράρχας ἀπό τήν Τουρκική Κυβέρνηση»63. 

«Ἐπίσκεψις τῆς Α.Θ.Π. παρά τῶ Πρωθυπουργῶ συνοδία τοῦ ἐκ τῶν συνοδικῶν σεβα-σμιωτάτου Μητροπολίτου Ἰωαννίνων Γρηγορίου καί τοῦ ἄρχοντος Καπουκεχαγιά»64. 

«Προτάσει τῆς Α.Θ. Παναγιότητος διωρίσθησαν μέλη κληρικά τοῦ Δ.Ε.Μ. Συμβουλίου ὡς πρόεδρος τῆς ἐφορείας τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς ὁ σεβ. Μητροπολίτης Ἰωαννίνων Γρηγό-ριος»65. 

 

Ἡ ἀναχώρηση τοῦ Ἁγίου Γρηγορίου  

ἀπό τήν μητρόπολη Ἰωαννίνων 

 

«Χαίροις ὁ ἱεράρχης Χριστοῦ, τῶν Ἰωαννίνων ὁ περίδοξος πρόεδρος, ὁ τύπος τῆς ἐγκρα-τείας, τῆς ἀπαθείας λειμών, ἀρετῶν τά ἄνθη προβαλλόμενος….»66. 

Ἡ ἐφημερίδα «Φωνή τῆς Ἠπείρου» τήν 14η Ἰουνίου 1902 γράφει: « Ὁ κ. Γρηγόριος προήχθη εἰς τήν πρωτόθρονον ἕδραν τῆς Ἡρακλείας καί οὕτως ἡ ἐπαρχία

61 Ἐκκλησιαστική Ἀλήθεια ἐν Κωνσταντινουπόλει, 24 Μαΐου 1902, ἀριθ. 21 62 Ἐκκλησιαστική Ἀλήθεια Κωνσταντινουπόλεως 1901, τόμος 25ος,σελ.25 63 Ἐκκλησιαστική Ἀλήθεια Κωνσταντινουπόλεως 1901, τόμος 21ος, σελ.194 64 Ἐκκλησιαστική Ἀλήθεια Κωνσταντινουπόλεως 1901, τόμος 25ος,σελ.57 65 Ἐκκλησιαστική Ἀλήθεια Κωνσταντινουπόλεως 1902, τόμος 22ος,σελ.101 66 Στιχηρόν Προσόμιον τοῦ Ἑσπερινοῦ, τῆς Ἀσματικῆς Ἀκολουθίας τοῦ ἁγίου Ἀντώνιος Ἰ. Πα-τρικίου,….. ὅ.π.π.

Ἰωαννίνων ἀπόλυσσι τόν κλεινόν αὐτῆς ἱεράρχην, ὅστις ἐποίμανεν αὐτήν ἐπί 13 συναπτά ἔτη. Ὅτε κατῆλθεν εἰς Ἰωάννινα εὗρε τά τῆς ἐπαρχίας ὑπό πολλάς ἐπόψεις εἰς ἀνωμαλίαν καί προσεπάθησε διά τοῦ μειλιχίου αὐτοῦ τρόπου, διά περισκέψεως, διά τῆς μετριοπαθείας νά συμβιβάση τά συγκρουόμενα καί εὕρη μέσην ὁδόν λύσεως εἰς ὅλα τά ζητήματα. Τοῦτο δέν ἦτο ἐντελῶς εὐχερές. Ἡ πολυσχιδής δημογεροντία ἡ ἐπαρχιακή, ἡ Ζαγοριακή, αἱ ἀξιώσεις τῶν μέν πρός ὑπεροχήν, ἡ μή ὑποχώρησις τῶν δέ, ὅλα ἔδει νά συμβιβασθῶσι καί λυθῶσι κατά τρόπον ἱκανοποιοῦντα τά ἐνδιαφερόμενα μέρη μή ἀπέχοντα δέ τῆς εὐθείας καί δικαί-ας ὁδοῦ. Περιστάσεις ὅμως διάφοροι καί ζητήματα ἐν τῶ μέσω προκύψαντα συνέτειναν ἐνίοτε, ὥστε αἱ διχογνωμοῦσαι ὁμάδες, καί μή εὑρίσκουσαι ἐν τῶ προσώπω τοῦ Γρηγορίου ὄργανον πειθήνιον νά στρέφωσι κατ’ αὐτοῦ τά βέλη καί νά κατηγορῶσιν αὐτόν ἐπί ἀδρα-νεία. Τί ἦτο ἡ ἀδράνεια; ὅτι δέν συνήνει νά ἱκα-νοποιήση παραλόγους ἀξιώσεις. Ἡ ἱερά μητρόπολις ὑπῆρξε πολλάκις πεδίον ἐν ὧ τινές ἠγωνίζοντο πῶς νά ἐπικρατήσωσι, πῶς διά σοφιστιῶν νά παρασύρωσι τόν μητροπολίτην, πῶς διά ρητορικῆς τεχνικῆς νά κατατροπώ-σωσι τούς ἀντιπάλους αὐτῶν. Οὐδείς δύναται νά εἴπη ὅτι τά μέσα ἅτινα μεταχειρίσθησαν ἐπέ-τυχον. Ὁ ὀξυδερκής τοῦ μητροπολίτου ὀφθαλμός εἰσέδυσεν εἰς τάς διανοίας πάντων καί διέβλεπε τίνος ἕνεκα λόγου συνήπτετο ἀγών καί καταβάλλετο ὑπε-ράνθρωπος φροντίς ὥς ἐκ τούτου αἱ ἐκβάσεις τῶν ὑποθέσεων συνεδυάζοντο πάντοτε πρός τήν τελευταία δια-φορά τῆς νέας δημογεροντίας Ἰωαννίνων καί τῆς ἐπιτροπῆς πρός ἀνέγερσιν τοῦ νέου κτι-ρίου τῆς Ζωσιμαίας συνεβιβάσθη καί ἐλύ-θη ὑπό τοῦ Πατριαρχείου κατά τάς ὑποδείξεις τῆς πεφωτισμένης διανοίας τοῦ Γρηγορίου.  

Οἱ προσερχόμενοι εἰς τήν μητρόπολιν Ἰωαννίνων ἔφευγον ἀποκομίζοντες εὐαρέστους καί γλυκείας ἐντυπώσεις. Ἀτυχῶς ὁ Γρηγόριος δέν ἀποφέρει ἐξ Ἰωαννίνων τάς αὐτάς ἐντυ-πώσεις, φεύγει ἔχων τήν συναίσθησιν ὅτι ἔπραξε πάντοτε ὑπέρ τό καθῆκον καί διώκησε τήν ἐπαρχίαν ὡς ἀληθής πατήρ πνευματικός». 

 Στή νέα του θέση ὡς μητροπολίτου Ἡρακλείας ἡ πρώτη του ἐνέργεια ἦταν να διαφυ-λάξει το ποίμνιό του ἀπό τίς συνεχεῖς ἐπιθέσεις ταῶν Βουλγάρων ἀλλά και τῆς Οὐνίας.  

Τίς δύσκολες καταστάσεις τοῦ 1922 μέ πόνο ψυχῆς ἀφήνει τίς προγονικές ἑστίες καί ὁδηγεῖ τό ἐκτοπιζόμενο ποίμνιό του ὡς ἄλλος Μωϋσῆς μέ ἀσφάλεια στήν Ἑλλάδα. 

Στίς 12 Ἀπριλίου τοῦ 1925 μέ ἐνέργειες τοῦ μητροπολίτη Θεσσαλονίκης Γενναδίου τιμή-θηκε, μέ ἀφορμή τή συμπλήρωση πενῆντα ἐτῶν θεοφιλοῦς καί ἐθνοφιλοῦς διακονίας. Πα-ρισταμένου τόῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου, ἱεραρχῶν, ἐπισήμων καί πλήθους λαοῦ. 

Ἀνάμεσα στά πολλά συγχαρητήρια τηλεγραφήματα πού δέχθηκε ἦταν καί τοῦ μητρο-πολίτου Ἰωαννίνων: 

«Τῷ πολυχρονίως ἐν πίστει, ἀγάπη καί ὁλοψύχῳ ἀφοσιώσει διακονήσαντι τήν Ἁγίαν ἡμῶν Ἐκκλησίαν, τῷ μετά καί ἄλλων ἐξόχων ἐπαρχιῶν τήν τῶν ἐνδόξων Ἰωαννίνων κατά-γλαΐσαντι καί ὑπόδειγμα ποιμαντορίας καταλιπόντι τῷ ὑποφαινομένῳ ταπεινῷ διαδόχῳ, συγχαίρων ἐκ βαθέων ἐπί πεντηκοστῇ ἀμφιετηρίδι ἀξιαγάστου ἀρχιερατικῆς δράσεως εὔ-χομαι ὅπως ἐπιζήση τῆς εὐκταίας ἀποκαταστάσεως τῆς Ἀρχαίας Αἴγλης τῆς σταυρουμένης μητρός Ἐκκλησίας. 

 

                                                                                 † ὁ Ἰωαννίνων Σπυρίδων 

 

Μετά ἀπό σύντομη ἀσθένεια τά μεσάνυκτα τῆς 25ης Ἰουλίου 1925 ἄφησε τά ἐγκόσμια καί ἡ χαριτωμένη του ψυχή πῆγε στόν δημιουργό της πού τόσο ἀγάπησε καί μἐ ἀφοσίωση καί πίστη ὑπηρέτησε, δοξάζοντας τό Ὄνομά Του. 

« Ἰάσεις ἀναβλύζει θεία ἐνεργεία, τόν σόν μυρίπνοον σκήνωμα Ὅσιε…»67. 

Στις 20 Ὀκτωβρίου τοῦ ἔτους 1979 ἔγινε ἡ ἀνακομιδή τῶν λειψάνων του τά ὁποῖα εὐω0-δίαζαν, δεῖγμα τῆς παρρησίας του στό θρόνο τοῦ Τριαδικοῦ Θεοῦ, ἐπιτελώντας πλῆθος θαυμάτων.

67 Ὠδή θ΄ τῆς Ἀσματικῆς Ἀκολουθίας τοῦ ἁγίου… Ἀντώνιος Ἰ. Πατρικίου,….. ὅ.π.π.

Στήν ἐγκύκλιο τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης68 τήν 6 Ἰουνίου 1996 «πρός τούς Εὐλαβεστάτους Ἐφημερίους καί τό Χριστεπώνυμον Πλήρωμα», ὁ Σεβασμιώτατος Μητρο-πολίτης Κυρός Παντελεήμων ὁ Β΄ ἀναφέρει: « Τέκνα ἡμῶν ἐν Κυρίῳ ἀγαπητά!  

Ἀπό μακροῦ χρόνου πρέβημεν εἰς συγκέντρωσιν ὑλικοῦ σχετικοῦ μέ τήν προσωπικό-τητα τοῦ διατελέσαντος ἀπό τοῦ ἔτους 1884 ἕως καί τοῦ ἔτους 1889 Μητροπολίτου Θεσσα-λονίκης Κυροῦ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΚΑΛΛΙΔΗ. 

Συνεκίνησεν ἡμᾶς τά μέγιστα ἡ εὐωδία ἥτις ἐξῆλθεν κατά τήν ἀνακομιδήν τῶν Ἱερῶν Αὐτοῦ Λειψάνωντήν 20ήν Ὂκτωβρίου τοῦ ἔτους 1979 ἐκ τοῦ Κοιμητηρίου τῆς Εὐαγγελι-στρίας, καί ἥτις συνεχίζεται ἄχρι τῆς σήμερον. Τό τοιοῦτον γεγονός μαρτυρεῖ τήν ἁγιότητα τοῦ ἐν λόγω Ἱεράρχου, διό καί ἡμεῖς προβαίνομεν εἰς συγκέντρωσιν στοιχείων ἐχόντων σχέσιν με την μεγίστην ταύτην προσωπικότητα τοῦ Σεβασμιωτάτου Γέροντος Κυροῦ ΓΡΗ-ΓΟΡΙΟΥ ΚΑΛΛΙΔΗ, ἵνα αἰτήσωμεν μέσω τῆς Αὐτοκεφάλου Ἐκκλησίας τῆς Ἐλλάδος τήν ἀναγνώρισίν του ὡς Ἁγίου ὑπό τῆς Ἁγίας καί Ἱερᾶς Συνόδου τοῦ Σεπτοῦ ἡμῶν Οἰκου-μενικοῦ Πατριαρχείου». 

Χαρακτηριστική τυγχάνει καί ἡ προσφώνησίς του κατά τόν χαιρετισμόν ταόν ὁποῖον ἀπηύθυνεν ἐν τῷ Ἱερῷ Μητροπολιτικῷ Ναῷ τοῦ Ἁγίου ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ τοῦ ΠΑΛΑΜΑ μετά το πέρας τῆς Ἀρχιερατικῆς Θείας Λειτουργίας ἐπί τῇ πεντηκονταετηρίδι του, ὅστις ἔχει ὡς ἀκολούθως, καί τόν ὁποῖον ἰδιαιτέρως πρέπει νά προσέξωμεν κατά τούς χαλεπούς τούτους καιρούς ἅπαντες ἀνεξαρτήτως οἱ Ὀρθόδοξοι Χριστιανοί Ἕλληνες καί δή οἱ ἐν τῇ Ἑλληνικω-τάτῃ Μακεδονίᾳ οἰκοῦντες: 

«Μετά τάς δεήσεις μου ταύτας πρός τόν Ὕψιστον Θεόν ὑπέρ τῆς Αὐτοῦ Θειοτάτης Πα-ναγιότητος τοῦ Οἰκονομικοῦ ἡμῶν Πατριάρχου, τοῦ Εὐσεβοῦς ἡμῶν Ἔθνους καί τῶν εὐλο-γημένων Χριστιανῶν Τραπεζοῦντος, Θεσσαλονίκης, Ἰωαννίνων, Ἡρακλείας καί Ῥαιδε-στοῦ εὐχαριστῶ πάντας ὑμᾶς τούς σπεύσαντας νά τιμήσωσι τήν ἑορτήν τῆς πεντηκονταε-τηρίδος τῆς Ἀρχιερατείας μου, εὑρισκόμενος δέ εἰς τάς τελευταίας ἡμέρας τοῦ βίου μου παραγγέλω: 

α) Εἰς πάντας τούς ἀλυτρώτους νά μήν λησμονήσετε τήν Πατρίδα ἡμῶν, τάς Ἐκκλησί-ας ἡμῶν καί τούς Τάφους τῶν Πατέρων ἡμῶν. Νά παραλάβητε ἐκεῖθεν τήν Ἱεράν Εἰκόνα τοῦ Μεγαλομάρτυρος τοῦ Ἁγίου ΓΕΩΡΓΙΟΥ τοῦ Ἀράπη καί ἀναστηλώσητε ἐν τῶ Ἱερῶ Ναῷ τῆς Ἡρακλείας, ἔνθα ἀπ’ αἰώνων διά τῶν θαυμάτων ἡμῶν ἐν τῆ Ὀρθοδοξία καί τῷ Ἑλλη-νισμῷ, καί 

β) Εἰς πάντας τούς ἐλευθέρους καί ἀλυτρώτους συνιστῶ τούς πολιτίμους λόγους τούς ὁποίους ἐξεφώνησαν κατά τό μνημόσυνον τῶν πεσόνων Ποντίων δύο σεβαστοί καί ἀξιότι-μοι ἄνδρες. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτής κ. Ἰασωνίδης εἶπεν ὅτι ἡ Θεσσαλονίκη, ὡς πλατεί αὐτῆς τά μαυσωλεῖα τῆς Ἰωνίας, τῆς Θράκης καί τοῦ Πόντου, καί κατ’ ἔτος ἐν ὡρισμένη ἡμέρα συνερχόμενοι νά στεφανώσωσι ταῦτα καί μή λησμονῶσι τάς τρεῖς ταύτας μεγάλας θυγα-τέρας τῆς μητρός Ἑλλάδος. Ὁ δέ Παναγιώτατος Μητροπολίτης Κυρός Γεννάδιος εἶπεν ὅτι δέν πρέπει νά λησμονῶμεν τήν τελευταίαν ἐθνικήν συμφοράν καί να ἔχωμεν ὑπ’ ὄψιν τήν ἱκανοποίησιν τῆς τιμῆς ἡμῶν καί τήν ἀποκατάστασιν ἡμῶν εἰς τούς τόπους τῶν πατέρων ἡμῶν. 

Διά τοῦτο καί ἀπό τοῦδε νά ἀρχίσωμε νά κατασκευάζωμεν τό πλοῖον «Άργώ» καί δι’ αὐτοῦ νά σπεύσωμεν νά λάβωμεν τό χρυσόμαλλον Δέρας, ὁπότε σύν Θεῷ Ἁγίῳ, αἱ Συμπ-ληγάδες θά ὑποχωρήσωσι καί πάλιν εἰς τήν θέλησιν ὁκλοκλήρου τοῦ Ἔθνους ἡμῶν. 

Τούς ὡραιοτάτους τούτους καί ἐπικαίρους λόγους τοῦ Ἁγίου ὄντως Ἱεράρχου ΓΡΗΓΟ-ΡΙΟΥ ΚΑΛΛΙΔΗ, θά πρέπῃ νά τούς προσέξωμεν καί νά τούς μελετήσωμεν ἐπισταμένως, ἰδιαιτέρως κατά τάς κρισίμους στιγμάς τάς ὁποίας σήμερον διέρχεται τό εὐσεβές ἡμῶν Ἔθνος. Καί νά μή λησμονῶμεν, ἐν προκειμένῳ, τούς λόγους τοῦ ἀναμορφωτοῦ τῆς Τουρ-κίας Μουσταφᾶ Κεμάλ Ἀττατούρκ: «Οἱ Ἕλληνες ἡνωμένοι εἶναι ἀήττητοι καί δι’ αὐτό ἡμεῖς προσπαθοῦμεν νά τούς διχάσωμεν». 

68 Ἀριθ. Πρωτ. 343/6.6.1996, δημοσιευμένη στό περιοδικό «Γρηγόριος Παλαμᾶς τ. 763 τοῦ 1996»

Ταῦτα, ἐν Κυρίῳ Τέκνα ἡμῶν, γνωρίζομεν εἰς Ὑμᾶς κσί ἐνθέρμως παρακαλοῦμεν ὅπως ἰδιαιτέρως προσέξωμεν τάς πατρικάς συμβουλάς τοῦ μέλλοντος ἀναγνωρισθῆναι ὡς Ἁγί-ου Μητροπολίτου ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΚΑΛΛΙΔΗ. 

 

                                                                              Διάσπυρος πρός Θεόν Εὐχέτης 

                                                                                      Ο ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΣ 

                                                               Ο ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΑΝΤΕΛΕΗΜΩΝ ὁ Β΄ 

 

Μέ Συνοδική πράξη στίς 22 Μαΐου τοῦ 2003, παρουσία τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου καί μελῶν τῆς Πατριαρχικῆς Συνόδου στή Θεσσαλονίκη ἔγινε ἡ ἐπίσημη κατάταξή του στό Ἁγιολόγιο τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας καί ὁρίστηκε νά τιμᾶται τήν 25η Ἰουλίου, ἡμέρα τῆς ὁσιακῆς κοιμήσεώς του καί ἡ 20η Ὀκτωβρίου, ἐπέτειος τῆς ἀνακομιδῆς τῶν ἱερῶν του λει-ψάνων. 

«Ἀπελαύνει νοσήματα, καί τά πονηρά ἑκάστοτε πνεύματα ἡ τοῦ σκήνους σου μακάριε, χάρις ἐνοικοῦσα θείου Πνεύματος»69. 

Τό χάρισμα τῆς θαυματουργίας μέ τό ὁποῖο ἡ θεία Χάρη τόν χαρίτωσε συνεχίζει μέχρι τῶν ἡμερῶν μας. Αὐτό τό θαυματουργικό χάρισμα, προέρχεται ἀπό τήν θεωρία τοῦ ἀκτί-στου Φωτός, καί ἡ ἕξη τῆς ἀρετῆς70 Ὅταν ἡ Ἑλένη Τ. βρισκόταν στό νοσοκομεῖο Ἰωαννίνων μέ πρόβλημα στά νεφρά, ὁ π. Βασίλειος τήν ἐπισκέφθηκε καί φεύγοντας ἄφησε κάτω ἀπό τό μαξιλάρι της τήν εἰκόνα τοῦ ἁγίου Γρηγορίου. Φεύγοντας τῆς εἶπε: «περαστικά, ὁ ἅγιος βοήθειά σας, καί θά ἔλθω αὔριο». Ὅταν ἔφθασε στό σπίτι τῆς τηλεφώνησε ὁ σύζυγός της: «Πάτερ εἴμαστε στό σπίτι, μήν ἔλθετε στό νοσοκομεῖο ἀλλά στό σπίτι μας».  

Τό μόνο πού μπορεῖς νά ἀναφωνήσεις ἐκ βάθους καρδίας, εἶναι τό ψαλμικό χωρίο: «Τοῖς ἁγίοις τοῖς ἐν τῆ γῆ αὐτοῦ ἐθαυμάστωσε ὁ Κύριος, πάντα τά θελήματα αὐτοῦ ἐν αὐ-τοῖς»71. 

 

«Πρᾶξις τῆς ἐν τῷ Ἁγιολογίῳ τῆς Ἐκκλησίας κατατάξεως 

τοῦ ἐν Ἱεράρχαις μακαρίου Γρηγορίου Καλλίδη» 

 

Ἀριθ. Πρωτ. 528 

 

«Τούς ἐν τῷ παρόντι βίῳ σωφρόνως καί δικαίως καί εὐσεβῶς πολιτευσαμέους καί πολ-λά ποιήσαντάς τε καί διδάξαντας καί μετά τήν ἐκεῖσε ἀποδημίαν σημείοις καί θαύμασι παρά Θεοῦ μαρτυρηθέντας, ὕμνους ἀεί καί ἐγκωμίοις ἐν πάσῃ εὐλαβείᾳ τιμᾶν καί γεραί-ρειν οἶμεν ἡ Ἁγία τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησία, καί τήν τούτων πρός τόν Πανάγαθον Θεόν ἐπι-κλεῖσθαι εὐσπρόσδεκτον μεσιτείαν ὑπέρ ἀφέσεως ἁμαρτιῶν καί ἰάσεως τῶν ἀσθενούντων. 

Ἐπειδή τοίνυν τοιοῦτος τόν βίον ἐνεδείχθη ὁ τῇ κε΄Ἰουλίου τοῦ χιλιοστοῦ ἐννεακοσιο-στοῦ εἰκοστοῦ πέμπτου σωτηρίου ἔτους πρός κύριον ἐκδημήσας ἀοίδιμος Μητροπλίτης Ἡρακλείας καί Ραιδεστοῦ Γρηγόριος Καλλίδης, ὁσιότητι μέν καί ἁγιότητι βίου διακριθείς καί τύπον καί ὑπογραμμόν ἀρετῆς καί ἐγκρατείας καί ἀγαθοεργίαις ἑαυτόν παραδώσας καί ζῶν δέ καί μετά θάνατον τοῦ χαρίσματος τῆς τῶν θαυμάτων ἐνεργεία παρά Θεοῦ ἀξιωθείς, ἡ μετριότης ἡμῶν μετά τῶν περί ἡμᾶς Ἱερωτάτων Μητροπολιτῶν καί ὑπερτίμων, τῶν ἐν Ἁγίῳ Πνεύματι ἀγαπητῶν ἡμῖν ἀδελφῶν καί συλλειτουργῶν, ὑπ’ ὄψιν λαβόντες τήν ἁγιότητα τοῦ βίου καί τά θαύματα αὐτοῦ, ὡς καί τήν συνείδησιν τοῦ ὀρθοδόξου πληρώ-ματος τῆς τῶν Θεσσαλονικέων Ἐκκλησίας καί εὐρύτερον, περί ὧν ἁπάντων δι’ ἀναφορᾶς αὐτοῦ πρός τήν Ἐκκλησίαν, ἀποφάσει τῆς Ἱερᾶς Συνόδου τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος δια-βιβασθείσης, ὑπέβαλε καί ἐβεβαιώσατο ὁ Ἱερώτατος Μητροπολίτης Θεσσολονίκης καί ἀγαπητός ἡμῖν ἐν Χριστῷ ἀδελφός κύριος Παντελεήμων, ἔγνωμεν, τῷ κοινῷ τῆς Έκκλη-σίας ἔθει κατακολουθοῦντες, τήν προσήκουσαν τοῖς θείοις ἀνδράσι καί τούτῳ ἀπονεῖμαι τιμήν. 

69 Ὠδή δ΄ τῆς Ἀσματικῆς Ἀκολουθίας τοῦ ἁγίου… Ἀντώνιος Ἰ. Πατρικίου,….. ὅ.π.π. 70 Μητροπολίτου Ναυπάκτου κ.Ἱεροθέου Βλάχου, Ὁ ἅγιος Γρηγόριος ὁ Παλαμᾶς ὡς Ἁγιορείτης, ἔκδ. γ΄. Ἱ.Μ. Γενεθλίου τῆς Θεοτόκου, Λεβαδειᾶ 2007, σελ. 41 71 Ψαλμός 15, 3

Διό καί θεσπίζομεν Συνοδικῶς καί διοριζόμεθα καί ἐν Ἁγίῳ διακελευόμεθα Πνεύματι ὅπως ἀπό τοῦ νῦν καί εἰς τό ἑξῆς εἰς αἰῶνα τόν ἅπαντα ὁ ἀοίδιμος Ἱεράρχης Γρηγόριος Καλλίδης συναριθμῆται τοῖς Ὁσίοις καί Ἁγίοις τῆς Ἐκκλησίας, τιμώμενος πατά τῶν πι-στῶν καί ὕμνων ἐγκωμίων γεραιρόμενος τῇ κε΄ τοῦ μηνός Ἰουλίου, ἐν ἧ ὁσίως τόν μετά σώματος βίον ἐτερμάτισεν. 

Εἰς ἔνδειξιν δέ τούτων καί βεβαίωσιν ἐγένετο καί ἡ παροῦσα Πατριαρχική ἡμῶν καί Συνοδικῇ Πρᾶξις, καταστρωθεῖσα μέν καί ὑπογραφεῖσα ἐν τῷ δέ Ἱερῷ κώδικι τῆς καθ’ ἡμᾶς Ἁγίας τοῦ Χριστοῦ Μεγάλης Ἐκκλησίας, ἐν ἴσῳ δέ καί ἀπαραλλάκτῳ ἀποσταλεῖσα τῷ Μακαριωτάτῳ Ἀρχιεπισκόπῳ Ἀθηνῶν καί πάσης Ἑλλάδος κυρίῳ Χριστοδούλῳ, διά τά κατ’ αὐτόν ἐν συνεχείᾳ πρός κατεύθυνσιν τῆς  Ἱερᾶς Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης περαι-τέρω. 

                                                            Ἐν ἔτει σωτηρί ῳ βγ΄, κατά μῆνα Μάϊον (κβ΄)  

                                                          Ἐπινεμήσεως ΙΑ 

 

                                                          Ὁ Κωνσταντινουπόλεως Βαρθολομαῖος Α΄ 

                                        Ἡ Πατριαρχική Ἱερά Σύνοδος (ἀκολουθοῦν ὑπογραφαί) 

 

Ἀπολυτίκιο 

 

Ἦχος α΄ Τῆς ἐρήμου πολίτης 

 

Ἡρακλείας τόν γόνον, Ἰωαννίνων72 τόν πρόεδρον τόν ἐσχάτοις χρόνοις φανέντα, ἀρε-τῆς φίλον γνήσιον, Γρηγόριον τιμήσωμεν πιστοί, ὡς ἔνθεον θεράποντα Χριστοῦ ἀναβλύζει γάρ ἰάσεις παντοδαπάς, τοῖς εὐλαβῶς κραυγάζουσι· δόξα τῷ σέ δοξάσαντι Χριστῷ, δόξα τῷ Σέ θαυμαστώσαντι, δόξα τῷ  ἐνεργοῦντι διά σοῦ, πᾶσιν ἰάματα. 

 

Κοντάκιο 

Ἦχος β΄ Τά ἄνω ζητῶν 

 

Τόν πλοῦτον τόν σόν, ἐσκόρπισας τοῖς πένησι, καί τῶν οὐρανίων, τόν πλοῦτον νῦν ἀπείληφας, Γρηγόριε πάνσοφε· διά τοῦτο πάντες σε γεραίρομεν, ἐκτελοῦντες τήν μνήμην σου, τῆς ἐλεημοσύνης ὦ ἑπώνυμε. 

 

Μεγαλυνάριον 

 

Ὀρφανῶν προστάτην Σε καί χηρῶν, πεινώντων τροφέα πενομένων τε πλουτιστήν, αἰχ-μαλώτων ῥύστην, ποιμνίου δέ σωτῆρα,κεκτήμεθα παμμάκαρ Σοφέ Γρηγόριε. 

72 Στὀ κείμενο ἀναφέρεται ἡ λέξη «Θεσσαλονίκης» Ἀντώνιος Ἰ. Πατρικίου, Ὁ ἅγιος Γρηγόριος (Καλλίδης) Μητροπολίτης Ἡρακλείας καί Ραιδεστοῦ, βίος – Ἀκολουθία, Παρακλητικός κανόνας, ἐκδ. «Τέρτιος», σ.101,

Ἐπίλογος 

 

Ὁ βίος καί ἡ πολιτεία τοῦ ἁγίου Γρηγορίου μᾶς δίνει ἀφορμή νά τονίσουμε: α) «Ὑπῆρξε ἀκριβής θεματοφύλακας τῶν ἐκκλησιαστικῶν καί ἐθνικῶν παραδόσεων. Μέ τίς ἐνέργειές του προήγαγε τή παιδεία, ὅλος του ὁ βίος ἦταν ἀποτέλεσμα τῆς μεγάλης του πίστης, ἀμέπτου πολιτείας, μέ ἀκατάβλητη φιλοπονία, καρποφόρου ἐλημοσύνης ὑλικῶν καί πνευματικῶν ἀγαθῶν. 

Καί β) Ἐμεῖς οἱ ἀπόγονοι τῶν πνευματικῶν του παιδιῶν – τρίτη γεννιᾶ – σέ τί μποροῦμε νά μιμηθοῦμε τόν ἅγιο τῆς ἀγάπης καί τῆς ἐλεημοσύνης; Ὁ ὑμνογράφος στήν ἀσματική Ἀκο-λουθία τοῦ ἁγίου σημειώνει τά ἑξῆς: «’Εσκόρπισας, ἔδωκας τοῖς δεομένοις τόν ἄρτον σου, θεοφόρε Γρηγόριε, ἔλεον μιμούμενος τοῦ συμπαθεστάτου, ὅσιε Δεσπότου·»73 καί στήν Λιτή τά ἑξῆς: «Τόν τῆς εὐποιΐας ἐραστήν, καί τῆς ἐλεημοσύνης φερώνυμον, δεῦτε πιστοί Γρηγό-ριον, ἀξίως εὐφημήσωμεν. Οὗτος ποιῶν ἐλεημοσύνας, Θεῶ τῶ ἀγαθῶν εὐηρέστησεν, ἐν ἀγαθοεργίαις καί οἰκτιρμοῖςωπενήτων, καί νῦν ἐλεηθείας, μακαρισμοῦ ἠξιώθης». Ἡ ἀσκη-τική παράδοσή μας, διά τοῦ Ἀββᾶ Δωροθέου, μᾶς δείχνει τόν δρόμο: 

Κανένας δέν μπορεῖ πεῖ: «Εἶμαι φτωχός καί δέν ἔχω νά ἐλεήσω». Γιατί, καί ἄν ἀκόμα δέν μπορεῖς νά δώσεις, ὅπως ἐκεῖνοι οἱ πλούσιοι πού ἔβαζαν τά δῶρα τους στό γαζοφυλά-κιο, δῶσε δυό λεπτά (Μάρκ.12,41 – Λουκ. 21,3), ἡ φτωχειά ἐκείνη χήρα. Καί τά δέχεται ὁ Θεός ἀπό μέρους σου καλύτερα κι ἀπό τά δῶρα τῶν πλουσίων. Οὔτε αὐτά δέν ἔχεις; Ἔχεις ὅμως δύναμη σωματική καί δέν μπορεῖς μέ τή διακονία σου νά ἐλεήσεις τόν ἄρρωστο. Δέν μπορεῖς οὔτε αὐτό; Μπορεῖς μέ τόν καλό σου λόγο νά παρηγορήσεις τόν ἀδελφό σου. Ἐλέησέ τον λοιπόν μέ τόν καλό σου λόγο καί ἄκουσε αὐτόν πού λέει: «Εἶναι προτιμότερος ὁ καλός λόγος ἀπό τά ὑλικά δῶρα» (Σοφ. Σειρ. 18, 16). Ἄς ὑποθέσουμε ὅτι οὔτε μέ τό λόγο δεν μπορεῖς νά ἐλεήσεις. Μπορεῖς ὅμως, ἄν ὀργιστεῖ μαζί σου ὁ ἀδελφός σου, νά τόν ἐλεή-σεις καί νά τόν ὑπομείνεις τήν ὥρα τῆς ταραχῆς του, ἀφοῦ τήν βλέπεις νά ἐπηρεάζεται ἀπό τόν κοινό ἐχθρό (διάβολο). Καί ἀντί νά τοῦ πεῖς ἕνα λόγο καί νά τόν ταράξεις περισσότερο, νά σιωπήσεις καί νά ἐλεήσεις τήν ψυχή του, παίρνοντάς την ἀπό τά χέρια τοῦ ἐχθροῦ. Ἄν ἁμαρτήσει εἰς βάρος σου ὁ ἀδελφός σου, νά τόν ἐλεήσεις καί νά τοῦ συγχωρέσεις τήν ἁμαρτία, γιά να πάρεις καί σύ ἀπό τό Θεό ἄφεση…Δέν ἔχεις τή δυνατότητα νά ἐλεήσεις τό σῶμα τοῦ ἀδελφοῦ σου, ἐλεεῖς ὅμως τήν ψυχή του. Καί ποιά μεγαλύτερη ἐλεημοσύνη ὑπάρχει ἀπό ἐκείνη πού προσφέρεται στή ψυχή74;…κανένας δέν μπορεῖ νά πεῖ: «Δέν μπορῶ νά κάνω ἐλεημοσύνη». Ὁ καθένας μπορεῖ, κατά τή δύναμή του»75. 

Κλείνοντας αὐτή τήν μικρή ἐργασία πού εἶναι ἀφιερωμένη στόν ἅγιο Γρηγόριο, παρα-θέτουμε ἕνα μικρό ἀπόσπασμα τοῦ συνωνύμου του μεγάλου ἁγίου τοῦ Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ: «Ἄς ρυθμίσωμε τή διαγωγή μας, ὅπως ἀρέσει στό Θεό·ἄς ἀφήσωμε γιά νά ἀφεθοῦμε, ἄς ἐλεήσωμε γιά νά ἐλεηθοῦμε πολλαπλασίως διότι αὐτός γιά χάρι μας ἐπτώ-χευσε τελευταία, ἀναδεχόμενος στόν ἑαυτό του τήν ἐλεημοσύνη, ἀπό μεγαλοδωρία πολλα-πλασιάζει τήν ἀμοιβή·πρέπει λοι-πόν κανείς ἤ νά εἶναι κατά τό παράδειγμά του πτωχός, καί θά ζήση μαζί μ’ ἐκεῖνον, ἤ νά ἔχη τά ἀγαθά κοινά μέ τούς γιά ἐκεῖνον πτωχούς, καί δι’ αὐτῶν θά σωθῆ. 

73 Στιχηρό τοῦ Ἑσπερινοῦ, Ἀντώνιος Ἰ. Πατρικίου,….. ὅ.π.π. 94, 97 74 Στήν Ἀκολουθίαν Ἑορτάσιμον τοῦ ἐν Ἁγίοις Πατρός ἡμῶν Βησσαρίωνος Λαρίσης, σελ. 53-54, Ἀθῆναι 1938. Ἀναφέροντα τά ἔργα τῆς πνευματικῆς ἐλεημοσύνης: «α) Τό νά παρακινῆ πάντοτε τούς ἁμαρτωλούς διά μέσου τοῦ λόγου καί τῆς διδασκαλίας του εἰς τό ἀφήσουν μέν τήν ἁμαρτίαν καί τά ἔργα τοῦ διαβόλου, νά μετανοή-σουν δέ, καί νά ἐπιστραφῶσι πρός τόν Θεόν. β) Τό νά διδάσκη τούς ἀνοήτους καί ἀμαθεῖς περί Θεοῦ καί τῆς Ὀρθοδόξου πίστως. γ) Τό νά συμβουλεύη ὀρθῶς καί ἐπωφελῶς ἐκείνους ὁποῦ ἐχρειάζοντο συμβουλήν περί ἀρετῆς καί τῶν θεαρέστων πράξεων, ὁποῦ χρεωστοῦνται εἰς τούς χριστιανούς. δ) Τό νά παρακαλῆ τόν Θεόν πάντοτε διά τήν σωτηρίαν ὅλου τοῦ κόσμου, ἐξαιρέτως μάλιστα διά τό ἐμπιστευθέν αὐτῶ ποίμνιον, γινόμενος μεσίτης μεταξύ Θεοῦ καί ἀνθρώπων διά μέσου τῶν φρικτῶν καί ἀναιμάκτων ἱερουργιῶν, ἐξιλασκόμενος τόν ἅγιον Σαββαώθ εἰς τάς ἁμαρτίας καί τά ἀγνοήματα τοῦ λαοῦ. ε) Τό νά παρηγορῆ ὅλους τούς τεθλιμμένους καί ἀπηλπισμένους μέ λόγια παρηγορητικά, διά νά μή βυθίζωνται εἰς ὑπέρμετρον λύπην, ἀλλά νά ἔχουν θάῤῥος καί ἐλπίδα εἰς τόν Θεόν. στ) Τό νά ὑπομένη ἀγογγύστως ὅλας τάς θλίψεις καί δυστυχίας ὁποῦ ἀκολουθοῦν εἴτε ἐξ ἀνθρώπων, εἴτε ἐκ δαιμόνων, εἴτε ἐκ φύσεως. ζ) Τό νά συγχωρῆ ἀπό καρδίας καί ψυχῆς τά σφάλματα ἐκεῖ-να ὁπού ἤθελον τοῦ κάμη τινές, φυλάττοντας τήν Δεσποτικήν ἐκείνην παραγγελίαν τήν λέγουσαν: «ἐάν ἀφῆτε τοῖς ἀνθρώποις τά παραπτώματα αὐτῶν, ἀφήσει καί ὑμῖν ὁ πατήρ ἡμῶν ὁ οὐράνιος» ( Ματθ. στ, 14). 75 ΙΔ΄ Διδασκαλία.

Ἄς ἀποκτήσωμε εὐσπλαγχνία ἄς δώσωμε αὐτοβούλως δεῖγμα τῆς πρός τόν ἀδελφό ἀγά-πης καί τῆς πρός τόν κοινό Πατέρα καί δεσπότη ἀφοσιώσεως…, θά συνευφρανθῆ μέ τήν ἀνάστασι τοῦ Χριστοῦ καί θά ἐπιτύχη τήν αἰώνια ἀπολύτρωσι. 

Αὐτήν εἴθε ὅλοι ἐμεῖς νά ἐπιτύχωμε ἐν Χριστῶ τῶ Θεῶ ἡμῶν στόν ὁποῖο πρέπει κάθε δόξα, τιμή καί προσκύνησις μαζί μέ τόν ἄναρχο Πατέρα του καί τό πανάγιο καί ἀγαθό καί ζωο-ποιό Πνεῦμα, τώρα καί πάντοτε καί στούς αἰῶνες τῶν αἰώνων. Γένοιτο»76 

Τό ἅγιο παράδειγμα τοῦ ἁγίου Γρηγορίου νά μᾶς ἐμπνέει καί νά μᾶς καθοδηγεῖ.  

Ἄς ἔχουμε ὅλοι μας τήν εὐχή καί τίς πρεσβείαις του. 

 

Βοηθήματα 

 

  1. Ἀντώνιος Ἰ. Πατρικίου, Ὁ ἅγιος Γρηγόριος (Καλλίδης)Μητροπολίτης Ἡρακλείας καί Ραιδεστοῦ, βίος – Ἀκολουθία, Παρακλητικός κανόνας, ἐκδ. «Τέρτιος», 2004, σ.101,
  2. « Γρηγόριος ὁ Παλαμᾶς» Μηναῖον Ἐκκλησιαστικόν Περιοδικόν,πανηγυρικόν τεῦχος τῆς 50ετηρίδος Σεβ. Μητρ. Ἡρακλείας Γρηγορίου Καλλίδου, 1925.
  3. Ἀθ. Καραθανάση, Ὁ Μητροπολίτης Ἡρακλείας Γρηγόριος καί ἡ Ῥαιδεστός τό 1907, 

Περιοδικόν «Χριστιανική Καταφυγή», Ἱερᾶς Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης, 11 – 2 – 1999. 

  1. Γ. Γάγαρη, «Δωδώνη», εἰκονογραφημένον Ἠπειρωτικόν Ἡμερολόγιον, ἔτος πρῶτον, 1896,σελ. 70 κ.ἑξ.
  2. Ἠθική καί Θρησκευτική Ἐγκυκλοπαιδεία, τόμος 4ος
  3. Θρησκευτική και Χριστιανική Ἐγκυκλοπαιδεία, τόμ. Β΄ Ἀθῆναι 1937, σελ 1098
  4. Ἐφημερίδα: «Ἡ Φωνή τῆς Ἠπείρου, ἐτῶν 1889 – 1902
Loading...

Συμπληρώστε το e-mail σας για να λαμβάνετε τα νέα από το Triklopodia πρώτοι!:

Στείλε μας το άρθρο σου

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ triklopodia@hotmail.gr

Loading…