Γερμανική δύναμη από 7.000 άνδρες, με την υποστήριξη πυροβολικού και αεροπορίας, καταλαμβάνει τα Ανώγεια της Κρήτης. Η κωμόπολη καταστρέφεται ολοκληρωτικά εκτός από τις εκκλησίες. Οι απώλειες των Ανωγειανών σε νεκρούς και τραυματίες είναι σημαντικές.
Τα Ανώγεια
Τον Ιούλιο του 1945, ένα σχεδόν χρόνο μετά την καταστροφή των Ανωγείων από τους Γερμανούς Ναζιστές, ο Νίκος Καζαντζάκης θα επισκεφθεί τα Ανώγεια ως υπεύθυνος της Κεντρικής Επιτροπής για τη διαπίστωση των Γερμανικών ωμοτήτων κατά τη διάρκεια του πολέμου στην Κρήτη. Στις σελίδες που θα αφιερώσει για τα Ανώγεια διαβάζουμε: Σήμερον από τας 940 οικίας των Ανωγείων δεν έχει απομείνει ούτε μία. Το νεόδμητον σχολείον ανετινάχθη, αι τρεις εκκλησίαι τας οποίας οι Γερμανοί είχον μεταβάλει εις στάβλους έχουν υποστεί ζημίας εκ των πέριξ ανατινάξεων ….
Γιατί όμως τόσο μίσος των Γερμανών εναντίων των ανωγειανών; Γιατί αυτή η μανία καταστροφής; Αξίζει το κόπο να κάνουμε μια μικρή ιστορική αναδρομή.
Η καταβολή του φόρου αίματος αρχίζει για τους ανωγειανούς από την πρώτη μέρα που οι Γερμανοί επιχειρούν να καταλάβουν το νησί και θα συνεχιστεί καθ” όλη τη διάρκεια της κατοχής. Μετά την κατάληψη της Κρήτης, οι ανωγειανοί θα φιλοξενήσουν και θα βοηθήσουν με κάθε τρόπο τους Βρετανούς, Αυστραλούς και Νεοζηλανδούς υπερασπιστές του νησιού να φτάσουν στα Νότια παράλια και από εκεί στη Μέση Ανατολή. Ορισμένοι δε από αυτούς θα τους συνοδεύσουν στο ταξίδι τους ξαναγυρίζοντας όμως σύντομα για την οργάνωση σαμποτάζ.
Από το 1941 ήδη θα συστήσουν ένοπλες ομάδες που θα στελεχωθούν με ανωγειανούς και ανωγειανές κάθε κοινωνικής τάξης και ηλικίας με σκοπό την απώθηση του κατακτητή. Οι οργανώσεις αυτές ήταν η Εθνική Απελευθερωτική Οργάνωση (ΕΑΟ) «Ο Ψηλορείτης» και το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. Σε όλη τη διάρκεια της κατοχής οι οργανώσεις αυτές θα δραστηριοποιηθούν στον ορεινό όγκο του Ψηλορείτη και στη περιοχή του Ηρακλείου.
Τον Φλεβάρη του 1944 οι γερμανοί θα κυκλώσουν αιφνιδιαστικά τα Ανώγεια και θα συλλάβουν τον αρχηγό της Ομάδας Ψηλορείτης Γιάννη Δραμουντάνη, χαρισματική φυσιογνωμία της τοπικής κοινωνίας που βρέθηκε μέσα στον κλοιό. Θα εκτελεστεί με συνοπτικές διαδικασίες, παρουσία της οικογένειάς του και ολόκληρου του χωριού. Στην αρχηγία θα τον διαδεχθεί με επιτυχία ο Μιχάλης Ξυλούρης, ήρωας των βαλκανικών και του Μικρασιατικού πολέμου.
Στις 27 Απριλίου του 1944 οι Βρετανοί αξιωματικοί συνεπικουρούμενοι από Κρητικούς αγωνιστές θα απαγάγουν λίγο έξω από το Ηράκλειο τον Στρατηγό Φον Κράιπε, επιτυχία που άφησε άναυδη τη γερμανοκρατούμενη Ευρώπη. Οι απαγωγείς θα μεταφέρουν τον Στρατηγό στα Ανώγεια όπου θα περάσουν τη νύχτα. Ξημερώματα θα φυγαδευτούνε από ντόπιους οδηγούς στον Ψηλορείτη και από εκεί στα Νότια παράλια για να πάνε με υποβρύχιο στη Μ. Ανατολή.
Στις 7 Αυγούστου 1944, ο Γερμανός λοχίας των SS Γιόζεφ Ολενχάουερ, γνωστός σαν Σήφης συνοδευόμενος από ομάδα γερμανών και ιταλών στρατιωτών, θα έρθει στα Ανώγεια από το γειτονικό χωριό Γενί-Γκαβέ που είχε την έδρα του και θα συλλάβει 96 γυναικόπαιδα με σκοπό να τα μεταφέρει στο Ρέθυμνο και από εκεί στα στρατόπεδα συγκέντρωσης της Γερμανίας. Η εννεαμελής ομάδα του ΕΛΑΣ Ανωγείων που παρακολουθεί από τους γύρω λόφους θα αιφνιδιάσει με την τόλμη της τον περιβόητο Σήφη και την ομάδα του και θα ελευθερώσουν από τα χέρια τους τα γυναικόπαιδα. Οι γερμανοϊταλοί σκοτώνονται ή αιχμαλωτίζονται.
Την επόμενη μέρα στις 8 Αυγούστου Ανωγειανοί αντάρτες, συνεπικουρούμενοι από Ρώσους κομάντος και υπό την αρχηγία του Βρετανού λοχαγού Στάνλευ Μοςς θα πραγματοποιήσουν το Σαμποτάζ της Δαμάστας όπως ονομάστηκε, επειδή πραγματοποιήθηκε πλησίον του ομώνυμου χωριού. Με πρωτοφανή τόλμη θα εξουδετερώσουν τρία γερμανικά αυτοκίνητα καθώς και ένα τεθωρακισμένο που μετέφερε την αλληλογραφία του Γερμανικού Στρατηγείου Ηρακλείου στην Διοίκηση του Φρουρίου Κρήτης στα Χανιά. Ελάχιστοι γερμανοί γλίτωσαν. Μετά και από αυτό οι γερμανοί αποφασίζουν να χαλάσουν την ανταρτική φωλιά που λέγεται Ανώγεια. Ο φρούραρχος Κρήτης σπεύδει θα εκδώσει την παρακάτω διαταγή.
Επειδή η πόλις των Ανωγείων είναι κέντρο της αγγλικής κατασκοπείας εν Κρήτη και επειδή οι ανωγειανοί εξετέλεσαν τον φόνο του λοχίου φρουράρχου Γενί-Γκαβέ και της υπ” αυτών φρουράς και επειδή οι Ανωγειανοί εξετέλεσαν το σαμποτάζ της Δαμάστας, επειδή εις Ανώγεια ευρίσκουν άσυλον και προστασίαν οι αντάρται των διαφόρων ομάδων αντιστάσεως και επειδή εκ των Ανωγείων διήλθον και οι απαγωγείς με τον Στρατηγόν Φον Κράιπερ χρησιμοποιήσαντες ως σταθμόν διαμετακομιδής τα Ανώγεια, διατάσσωμεν την ΙΣΟΠΕΔΩΣΙΝ τούτων και την εκτέλεσιν παντός άρρενος Ανωγειανού όστις ήθελεν ευρεθεί εντός του χωρίου και πέριξ αυτού εις απόστασιν ενός χιλιομέτρου.
Χανιά 13 Αυγούστου 1944
Ο Στρατηγός Διοικητής Φρουρίου Κρήτης
Χάινριχ ΜΙΛΛΕΡ
Ποτέ τόσες λίγες γραμμές, γραμμένες μάλιστα από τον κατακτητή, δεν απέδωσαν καλύτερα την ιστορία των Ανωγείων κατά την περίοδο 41-44. Ξημερώματα της 13ης Αυγούστου 1944, εκατοντάδες Γερμανοί στρατιώτες θα κυκλώσουν αιφνιδιαστικά τα Ανώγεια. Με την υποστήριξη του πυροβολικού τους, θα αρχίσουν το καταστροφικό τους έργο. Όσοι ανωγειανοί – κυρίως γέροντες – βρέθηκαν εντός του κλοιού θα εκτελεστούν μαζί τις γυναίκες που δεν θέλησαν να εγκαταλείψουν τις πατρογονικές εστίες. Για 23 μέρες θα ανατινάζουν ένα-ένα τα 940 σπίτια του χωριού. Πριν επιδοθούν στο άθλιο έργο τους, θα λεηλατήσουν τις περιουσίες των ανωγειανών. Για τρίτη φορά στην ιστορία τους οι Ανωγειανοί θα πάρουν το δρόμο της προσφυγιάς. Το 1822 ο Σερίφ Πασσάς και το 1867 ο Ρεσίτ Πασσάς θα πυρπολήσουν το χωριό αφανίζοντας ανθρώπους και περιουσίες, ζητώντας έτσι να τιμωρήσουν τους κατοίκους του για το αδούλωτο φρόνημά τους, παρόντες πάντα στα εθνικά προσκλητήρια.
Αργότερα, όταν οι ανωγειανοί θα επιστρέψουν από το Ηράκλειο και τα χωριά του Μυλοποτάμου που είχαν καταφύγει, δεν θα συναντήσουν παρά μόνο χαλάσματα. Η Ειρήνη Αναγνωστάκη στο μοιρολόγι της θα πει πολύ παραστατικά.
Ήρθαν τσ” Αιγύπτου τα πουλιά για να παραθερίσουν,
στ” Ανώγεια δεν εβρήκανε τοίχους, φωλιά να χτίσουν.
Μετά την απελευθέρωση το ελληνικό κράτος, σε ένδειξη ευγνωμοσύνης θα απονείμει στα Ανώγεια τον Πολεμικό Σταυρό Πρώτης Τάξεως – ο οποίος αποτελεί και τη μεγαλύτερη διάκριση – και συγχρόνως θα ανακηρύξει την κοινότητα σε Δήμο … δια τας καταστροφάς ας υπέστη κατά την περίοδο της Γερμανοϊταλικής κατοχής, των κατοίκων επιδειξάντων αξιοθαύμαστον διαγωγή, αντοχήν απαράμιλον, και ηρωισμό μέχρις αυτοθυσίας.
Συνολικά οι νεκροί Ανωγειανοί του Αλβανικού Πολέμου και της κατοχής θα φτάσουν τους 171. Στην συλλογική ιστορική μνήμη του λαού μας τα Ανώγεια θα πάρουν τη θέση που τους αξίζει δίπλα στο Μεσσολόγι, τα Καλάβρυτα, το Αρκάδι, τη Κάνδανο και τόσους άλλους μαρτυρικούς τόπους.
Γιώργης Αεράκης Πρόεδρος Συλλόγου Κρητών Λουξεμβούργου
Πηγή: Hellasforce
