Γράφει ο Γεώργιος Αϊβαλιώτης
Αναλυτής γεωστρατηγικής και γεωπολιτικής ασφάλειας
Τη στιγμή που η Τουρκία βρίσκεται σε περίοδο υψηλής έντασης με το Ιράκ, παρατηρείται η προσπάθεια προσέγγισης μεταξύ Άγκυρας και Τεχεράνης. Άλλωστε δεν είναι τυχαίο ότι και οι δύο νοιώθουν τον κίνδυνο του κουρδικού παράγοντα στην επικράτειά τους. Οι δύο χώρες προφανώς διαχωρίζουν τα κοινά και τα διαφορετικά συμφέροντα που έχουν σε Συρία και Ιράκ. Άλλωστε η εν λόγω προσέγγιση είναι ιδιαίτερα ευάλωτη λόγω των απρόβλεπτων στρατιωτικών συμβάντων και άλλων παραγόντων.
Τούρκοι και Ιρανοί αξιωματούχοι πραγματοποιούν σειρά υψηλόβαθμων επισκέψεων τελευταία, γεγονός που καταδεικνύει ότι η μια προσεγγίζει την άλλη μετά από μια περίοδο σοβαρών διαφωνιών σε θέματα που αφορούν το Ιράκ και τη Συρία. Το ερώτημα που τίθεται λοιπόν είναι: Ποιος είναι ο λόγος αυτής της αναθέρμανσης και πόσο βιώσιμη δύναται να είναι;
Από το «AKP» στην «Αραβική Άνοιξη»
Οι τουρκο-ιρανικές σχέσεις αναπτύχθηκαν την τελευταία δεκαετία υπό τη διακυβέρνηση του «ΑΚΡ». Υψηλόβαθμες επισκέψεις και εμπορικές συμφωνίες πραγματοποιήθηκαν, ενώ μέχρι το 2010 οι ΗΠΑ παρότρυναν την Άγκυρα να βοηθήσει στην επίτευξη της πυρηνικής συμφωνίας με το Ιράν, που ονομάσθηκε «Tehran Agreement». Όταν η Washington θεώρησε αργότερα τη συμφωνία αυτή μη ικανοποιητική, η Τουρκία ψήφισε κατά του προωθούμενου από τις ΗΠΑ Ψηφίσματος στο Σ.Α. των Η.Ε. που αύξησε τις κυρώσεις κατά του Ιράν.
Οι σχέσεις μεταξύ Άγκυρας και Τεχεράνης άρχισαν να επιδεινώνονται με την έναρξη της «Αραβικής Άνοιξης» το 2011. Οι σχέσεις των δύο χωρών ήταν τεταμένες κυρίως εξαιτίας της συριακής κρίσης, διότι η Τουρκία στήριξε τους αντάρτες, ενώ το Ιράν το καθεστώς ASSAD. Ως εκ τούτου, η Τουρκία και το Ιράν βρέθηκαν έμμεσα εμπλεκόμενοι σε έναν πόλεμο. Η Άγκυρα, εξοπλίζοντας και προσφέροντας καταφύγιο στους αντάρτες, και η Τεχεράνη χρηματοδοτώντας τον Στρατό του ASSAD και στέλνοντας Δυνάμεις να πολεμούν στο πλευρό του, οδηγήθηκαν εκατέρωθεν στην ανταλλαγή έντονης κριτικής για τη στάση που έχουν υιοθετήσει στη Συρία.
Διαφορές μεταξύ των δύο αυτών χωρών υπάρχουν σχετικά και με το Ιράκ,όπου οι στενές σχέσεις της Τουρκίας με την Κουρδική Περιφερειακή Κυβέρνηση έχουν ενοχλήσει τη σιιτική Κυβέρνηση της Βαγδάτης και τη σύμμαχό της, Τεχεράνη. Η Βαγδάτη, με τη στήριξη της Τεχεράνης, ζήτησε από την Τουρκία να εκκενώσει τη Βάση Bashiqa κοντά στη Μοσούλη, όπου η Άγκυρα έχει αναπτύξει στρατιωτική παρουσία τα τελευταία χρόνια. Το τελευταίο αποτελεί και ένα μεγάλο αγκάθι για την προσέγγιση των δύο χωρών. Ουσιαστικά συμφωνούν ότι δεν πρέπει να δημιουργηθεί το μεγάλο Κουρδιστάν, διότι τότε θα συμπεριλαμβάνονταν εδάφη από τις επικράτειες και των δύο, ωστόσο διαφωνούν στη γενικότερη θεώρηση δημιουργίας ενός κουρδικού κράτους, με την Τουρκία να θέλει να λύσει το πρόβλημα μέσω της μετατόπισης αυτού στο Ιράκ, ενώ η Τεχεράνη επιθυμεί την εξασφάλιση των εδαφών της συμμάχου Βαγδάτης και της ενεργειακής συμμαχίας με το Ιράκ, η οποία απειλείται από τον έλεγχο των πλούσιων, σε πετρέλαιο, εδαφών της βόρειας επικράτειας από τους Peshmerga.
Αποκλιμάκωση της έντασης
Τις τελευταίες εβδομάδες, η Άγκυρα και η Τεχεράνη φέρεται ότι προσπαθούν να αποκλιμακώσουν την ένταση στις σχέσεις τους. Ο Τούρκος ΥΠΕΞ, Μ. CAVUSOGLU, μετέβη, στις 18/08/16, στην Τεχεράνη μετά την επίσκεψη, στις 12/08/16, του Ιρανού ομολόγου του, Μ. ZARIF. O κύριος λόγος για την αναθέρμανση φαίνεται να είναι η Συρία.
Η τουρκική εισβολή της 24ης Αυγούστου στη Συρία, η οποία πραγματοποιήθηκε με την ευλογία της Ρωσίας και την περιορισμένη αλλά άμεση αμερικανική στρατιωτική στήριξη, είναι απτή απόδειξη της σχέσης αυτής. Τα ανωτέρω αποδεικνύουν ότι ο πόλεμος εξελίσσεται σε πολλές μικρές συγκρούσεις, στις οποίες οι αντίπαλοι σε ένα μέτωπο (Τουρκία εναντίον Ρωσίας στην Aleppo) μπορούν να συνεργασθούν σε ένα άλλο (Jarabulus).
Επίσης, αποδεικνύεται ότι οι εμπλεκόμενοι στην κρίση προετοιμάζονται για τη μετα-«IS» εποχή και αλλάζουν τις προτεραιότητες τους ανάλογα. Π.χ., η Τουρκία δεν φαίνεται να θέτει πλέον προτεραιότητά της την απομάκρυνση του ASSAD από την εξουσία, αλλά συνάπτοντας σιωπηρά ειρήνη με τη Ρωσία και ανεπιφύλακτα με την Τεχεράνη, η Άγκυρα προληπτικά προσπαθεί να καταλάβει περιοχές που θα καταλάμβανε το «PYD», το οποίο έχει υπό τον έλεγχό του μεγάλο τμήμα της Βόρειας Συρίας και είναι ένας από τους κύριους αντίπαλους της Τουρκίας στη μετα-«IS» Συρία. Ο Τούρκος Πρόεδρος, R. T. ERDOGAN, και οι ανώτατοι αξιωματούχοι του ΥΠΕΞ της Χώρας συνεχίζουν τις δηλώσεις για την εκδίωξη του ASSAD και μετά την εισβολή, γεγονός που εγείρει ερωτήματα για το αν η Τουρκία μπορεί πραγματικά να παραιτηθεί της πολιτικής της γραμμής που προβλέπει την απομάκρυνση του τελευταίου από την εξουσία. Ωστόσο, η Άγκυρα είναι ενήμερη ότι το νυν καθεστώς και ίσως και ο ίδιος ο ASSAD είναι πιθανό να επιβιώσουν για κάποιο διάστημα, γι’ αυτό ζητεί από όσους στηρίζει στη Συρία να εστιάσουν περισσότερο στον τερματισμό της προώθησης των Δυνάμεων του «ΡΥD».
Εν ολίγοις, η αναθέρμανση στις σχέσεις με το Ιράν δεν φαίνεται να είναι στρατηγικής σημασίας αλλαγή, ούτε θα πρέπει να ερμηνευθεί ως ένδειξη ότι η Τουρκία σκοπεύει να αφήσει το ΝΑΤΟ. Η Άγκυρα θα εξακολουθήσει να διαφωνεί με τους κύριους στόχους του Ιράν στη Συρία.
Από την πλευρά της, η Τεχεράνη αντιμετωπίζει αυτή την αναθέρμανση ως μια ευκαιρία να κερδίσει την εύνοια της Άγκυρας και να περιορίσει τις τουρκικές αντιρρήσεις αναφορικά με την επιβίωση του καθεστώτος ASSAD. Οι Ιρανοί ηγέτες μπορεί να ζήτησαν από τον ASSAD να δώσει εντολή για τον πρόσφατο βομβαρδισμό των θέσεων του «ΡΥD» στην Επαρχία Hasaka, προκειμένου «να κερδίσουν» την εύνοια της Άγκυρας.
Το οικονομικό μέτωπο
Πριν από την πρόσφατη στρατιωτική και διπλωματική συνεργασία, η πίεση αντιμετώπισης δύο ισχυρών αντιπάλων στη Συρία οδήγησε την Τουρκία «να προσφέρει κλάδο ελαίας» στην Τεχεράνη στον οικονομικό τομέα. Αυτό βοήθησε το Ιράν να απόσυμφορηθεί από τις διεθνείς κυρώσεις και η Τεχεράνη ανταπέδωσε προσκαλώντας Τούρκους επιχειρηματίες στο Ιράν.
Οι βελτιωμένες οικονομικές σχέσεις με το Ιράν μπορεί επίσης να παρουσιάσουν ευκαιρίες και σε σχέση με τη Βαγδάτη. Η Τουρκία έχει εμπλακεί βαθιά με την ολοένα και πιο εξαρτημένη Κουρδική Περιφερειακή Κυβέρνηση. Όμως μια στενότερη σχέση με την κεντρική Κυβέρνηση, και τις εξαγωγές που η τελευταία πραγματοποιεί και ανέρχονται σε περισσότερα από 3 εκατ. Βαρέλια ημερησίως, μπορεί να αποφέρει διπλωματικά, ενεργειακά και εμπορικά οφέλη.
Μελλοντικός διαχωρισμός συμφερόντων και πιθανές επιπτώσεις
Δεδομένων των κοινών αλλά και των διαφορετικών συμφερόντων, η Τουρκία και το Ιράν είναι πιθανό να αποφασίσουν να διαχωρίσουν τις θέσεις τους ανάλογα με την περίπτωση και τον τομέα. Π.χ., ενώ και οι δύο χώρες θα εξακολουθήσουν να διαφωνούν σε κάποιες πλευρές της συριακής πολιτικής, όπως το μέλλον του ASSAD και η μάχη για την Aleppo, θα αντιτίθενται αμφότερες σε οιοδήποτε σενάριο προβλέπει την αυτονομία ή ανεξαρτησία των Σύριων Κούρδων. Όσον αφορά τον οικονομικό τομέα, οι σχέσεις θα συνεχίζουν να αναπτύσσονται. Και σε ό,τι αφορά το Ιράκ οι δύο χώρες είναι πιθανό να καταλήξουν σε πολιτική συμφωνία για τους Κούρδους, με την Άγκυρα να ασκεί επιρροή στο ιρακινό κουρδικό κόμμα «KDP» και την Τεχεράνη στο «PUK». Άλλωστε τα εν λόγω κόμματα είναι τα κύρια κόμματα της Κουρδικής Περιφερειακής Κυβέρνησης.
Ωστόσο, η πορεία των ρωσο-τουρκικών σχέσεων έχει δείξει ότι οιαδήποτε προσπάθεια διαχωρισμού των συμφερόντων τους κρύβει πολλές παγίδες. Μέχρι πέρυσι, η Άγκυρα και η Μόσχα κατόρθωσαν να αναπτύξουν σημαντικές εμπορικές και ενεργειακές σχέσεις, παρ’ όλο που διαφωνούσαν σχετικά με τη συριακή κρίση. Η περίπτωση της κατάρριψης του ρωσικού μαχητικού έδειξε ότι τίποτα δε μπορεί να θεωρηθεί δεδομένο. Παρόμοια προβλήματα μπορεί να προκύψουν με το Ιράν αν οι Δυνάμεις Άγκυρας και Τεχεράνης ή οι προσκείμενες σε αυτές συγκρουσθούν τυχαία στη Συρία.
Υπάρχουν και άλλες λανθάνουσες προκλήσεις στις εν εξελίξει διαπραγματεύσεις για την ειρηνική επίλυση της συριακής κρίσης. Αν υπάρξει συμφωνία που θα προβλέπει τη διατήρηση του καθεστώτος ASSAD, η Τουρκία μακροχρόνια δεν θα την τηρήσει πλήρως. Η Άγκυρα ενδέχεται να στηρίξει δημόσια τη συμφωνία αυτή, αλλά ταυτόχρονα θα εξακολουθήσει να εξοπλίζει τους αντάρτες, κάτι που θα εξοργίσει Τεχεράνη και Μόσχα. O ERDOGAN θα δυσκολευτεί να διακόψει πλήρως τη στήριξη που παρέχει στους παραστρατιωτικούς στη Συρία, που δεν ανήκουν στην «IS», ενώ την ίδια στιγμή βοηθά τις ΗΠΑ στον αγώνα κατά της τρομοκρατίας, δεδομένου ότι τόσο ο ίδιος όσο και το «ΑΚΡ» ισχυρίζονται ότι είναι πολιτικοί Ισλαμιστές και θεωρούν ότι η στήριξη των ισλαμιστών ανταρτών είναι σωστή πράξη.
Αν η Washington δεν πείσει τη Σαουδική Αραβία και το Κατάρ να σταματήσουν τη χρηματοδότηση οργανώσεων της συριακής Αντιπολίτευσης και να αποδεχθούν πλήρως την ειρηνευτική συμφωνία, η Τουρκία είναι πιθανό να συνεχίσει να διοχετεύει όπλα και χρήματα σε παραστρατιωτικές οργανώσεις, συμπεριλαμβανομένων κάποιων εξτρεμιστικών φατριών. Η Σαουδική Αραβία θα αποδοκιμάσει την αμερικανο-ρωσική συμφωνία στη Συρία και θα την αντιμετωπίσει σαν μια ασυμφωνία παράδοσης της χώρας στην ιρανική/σιιτική σφαίρα επιρροής. Ακόμα και αν το Riyadh θα συναινούσε σε μια τέτοια συμφωνία, κάποια μέλη της σαουδαραβικής ελίτ πιθανότατα θα την απέρριπταν και θα εξακολουθούσαν να βοηθούν τους παραστρατιωτικούς κυρίως μέσω Τουρκίας. Μακροπρόθεσμα, αυτό φαίνεται να είναι η μεγαλύτερη απειλή στις ιρανο-τουρκικές σχέσεις.
Το μέλλον του ιρανοτουρκικού «αρραβώνα»
Εκ των ανωτέρω φαίνεται πως η Τουρκία είναι επιφυλακτική με το Ιράν και τα σχέδιά του για την ευρύτερη περιοχή, αλλά επιθυμεί να αποκτήσει μια ρεαλιστική σχέση λόγω της ανάγκης για οικονομική συνεργασία κυρίως στον τομέα της ενέργειας.
Στην πρόσφατη ομιλία του στη Γενική Συνέλευση των Η.Ε., ο ERDOGAN αναφέρθηκε σε μια ασφαλή ζώνη στη Βόρεια Συρία 5.000 τ.χλμ., που είναι πολύ μεγαλύτερη από τα 1.000 τ.χλμ. στα σύνορα που ελέγχει η Τουρκία και οι προσκείμενες σε αυτήν παραστρατιωτικές οργανώσεις. Το Ιράν και η Ρωσία είναι απίθανο να αποδεχθούν τη ζώνη αυτή, ενώ την ίδια στιγμή η δέσμευση του ASSAD για ανακατάληψη όλης της συριακής επικράτειας συγκρούεται με τις τουρκικές δηλώσεις ως προς την υλοποίησή της.
Πολύ σύντομα, η βιωσιμότητα της αναθέρμανσης των σχέσεων της Τουρκίας και του Ιράν θα εξαρτηθεί, αφενός από τον βαθμό στον οποίο μπορούν να αποτρέψουν ένα παρόμοιο σενάριο, με αυτό του περασμένου Νοεμβρίου με τη Ρωσία (την τουρκική κατάρριψη ρωσικού μαχητικού α/φους) και αφετέρου από το αν η Άγκυρα μπορεί να αντέξει την πίεση της Σαουδικής Αραβίας για την ενίσχυση των τζιχαντιστών που πολεμούν τον ASSAD.
geopolitics.com.gr
