Ὃταν ὁ Ὠρίων γίνεται…Ἀλετροπόδι,
οἱ Ὑάδες καί οἱ Πλειάδες…Βροχάστερα
καί ἡ Ἂρκτος…Χορός Ἑφταπάρθενος!
ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΕΣ ΜΕΤΑΦΡΑΣΕΙΣ ΠΑΛΛΗ, ΠΟΛΥΛΑ, ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ
Γράφει ὁ ΚΩΣΤΑΣ ΔΟΥΚΑΣ
2ον
Γιά νά καταλάβη κανείς τό ἒγκλημα πού ἒγινε σέ βάρος τῆς ἑλληνικῆς
γλώσσας μέσω τῶν μεταφράσεων τοῦ Ὁμήρου ἀπό τά <ἱερά τέρατα> τῆς
ποιήσεως, τῆς λογοτεχνίας καί τῆς φιλολογίας, πρέπει νά ἐπικεντρώση τό
ἐνδιαφέρον του σέ περικοπές τῶν ἐπῶν. Ἀλλοιῶς, μένει μέ τήν πλάνη ὃτι
τά <ἱερά τέρατα> ἒχουν δίκιο, οἱ μεταφράσεις τους εἶναι ἀποδεκτές καί
μέγιστο κατόρθωμα, καί παρέχουν ἐκπαίδευση καί μόρφωση στήν νεολαία,
καθώς καί ὃτι ἡ λογοτεχνική τους ἀξία εἶναι ἀναμφισβήτητη.
Δέν ἒχουν ὃμως ἒτσι τά πράγματα καθώς θά δῆτε. Συντελέσθηκε στήν
πραγματικότητα μέγα ἒγκλημα, πρῶτα σέ βάρος τοῦ Ὁμήρου, τοῦ μεγάλου
νομοθέτη τῆς γλώσσας μας, πού ἂλλα ἒλεγε καί ἂλλα τόν ἒβαζαν νά λέη,
καί δεύτερον στίς γενεές πού ἦλθαν τῆς σπουδάζουσας νεολαίας. Ἡ
σπουδάζουσα νεολαία μεγάλωσε, πῆρε θέσεις στήν κοινωνία, ἓνα μεγάλο
μέρος αὐτῆς ἒγιναν ἐκπαιδευτικοί καί δίδαξαν στά ἑπόμενα παιδιά, στίς
ἑπόμενες γενιές, μεταλλαγμένες λέξεις τοῦ Ὁμήρου, καθώς συμβαίνει
σήμερα μέ τά τρόφιμα καί τίς ἀσθένειες, προσθέτοντας δικά τους λεκτικά
κατασκευάσματα, ἀκατανόητα πολλές φορές ἂν καί ἑλληνοφανῆ, στρεβλωτικά
τῆς γλώσσας μας μέ βίαιο τρόπο.
Καί γιά νά μή λέμε πολλά, θά παραθέσωμε μία μόνο περικοπή τῆς Ἰλιάδος
σάν παράδειγμα τοῦ συντελεσθέντος ἐγκλήματος, καθώς εἶναι ἀδύνατον νά
παραθέσωμε ὁλόκληρο τό ἒπος, τουτέστιν ἀλλαγή λέξεων τοῦ Ὁμήρου κατά
τό δοκοῦν τῶν <ἱερῶν τεράτων>.
Φυσικά αὐτό ἰσχύει γιά ὃλες τίς ραψωδίες καί τῶν δύο ἐπῶν, ἀλλά
περιοριζόμαστε σέ μία μόνο περικοπή γιά νά γίνη ἀντιληπτή ἡ
συντελεσθεῖσα καταστροφή.
Στήν ραψωδία Σ τῆς Ἰλιάδος, ὁ Ἣφαιστος, κατά παραγγελία τῆς Θέτιδος,
κατασκευάζει νέα ὃπλα γιά τόν Ἀχιλλέα, καί κοσμεῖ τήν ἀσπίδα του μέ
διάφορες παραστάσεις.
Στήν περικοπή Ἰλ. Σ 485-490, ὁ ποιητής λέει ὃτι ὁ Ἣφαιστος ἒφτιασε
πάνω στήν ἀσπίδα γῆ, οὐρανό καί θάλασσα, τόν <ἀκάμαντον> ἣλιο, τήν
<πλήθουσαν> σελήνη, δηλαδή τήν πανσέληνο, καί ἀκολούθως λέει:
<ἐν δέ τά τείρεα πάντα, τά τ᾽ οὐρανός ἐστεφάνωτε,>
Τί εἶναι τά τείρεα, τήν μόνη λέξη πού δέν γνωρίζουμε σ᾽ αὐτόν τόν στίχο;
Τά τείρεα (μόνο στόν πληθυντικό) εἶναι τά ἀστέρια, καθώς ἡ λέξη
κατάγεται ἀπό τό τέρας, ἀπό ὃπου καί ἡ λέξη ἀστέρας. Καί τό τέρας
εἶναι τό σημάδι τοῦ οὐρανοῦ, πληθ. τά τέραα, μέ τά ὁποῖα ὁδηγοῦνται οἱ
ναυτιλλόμενοι καί οἱ γεωργοί.
Μεταφράζει ὁ Ἀλ. Πάλλης:
<κι όλα τά ζούδια τ᾽ ουρανού πούχει στεφάνι γύρω>
Δηλαδή ὁ ἀστέρας, τό ἂστρο, ἒγινε ζῶο.
Πιό σωστός ὁ Καζαντζάκης, μεταφράζει τόν στίχο ὡς ἑξῆς:
< κι όλα τ᾽ αστέρια, ως στεφανώνουνε τον ουρανό τρογύρα>
Τό <τρογύρα> εἶναι δική του λέξη. Δέν τήν ἒχει ὁ Ὃμηρος.
Μεταφράζει ὁ Ἰακ. Πολυλάς, ἀκόμη πιό σωστά, στό πολυτονικό:
<τ᾽ ἀστέρια ὁπού τόν οὐρανόν ὁλοῦθε στεφανώνουν>.
Τό <ὁλοῦθε> εἶναι δική του λέξη. Δέν τήν λέει ὁ Ὃμηρος.
Ἀκολούθως λέει ὁ ἀρχαῖος ποιητής:
<Πληϊάδας θ᾽ Ὑάδας τε τό τε σθένος Ὠρίωνος>
Μεταφράζει ὁ Πάλλης:
<Βροχάστερο και Κυνηγό λαμπρόφεγγο και Πούλια>
Αὐθαίρετα ὁ Πάλλης μεταφράζει τόν ἀστερισμό τῶν Πλειάδων, τῶν Ὑάδων
καί τόν Ὠρίωνα, παγκοσμίως γνωστές λέξεις στήν ἀστρονομία, σέ
<Βροχάστερα> καί <Κυνηγό>. Ξέρουμε ἀπό τήν μυθολογία ὃτι ὁ Ὠρίων ἦταν
κυνηγός. Ἀλλά λεγόταν Ὠρίων, διεθνῶς Orion. Μέ ποιό δικαίωμα ὁ Πάλλης
τοῦ ἀφαιρεῖ τό ὂνομα;
Μεταφράζει ὁ Καζαντζάκης τόν ἲδιο στίχο:
<τό Αλετροπόδι, τα Βροχάστερα, της ώριας Πούλιας βάζει>
Ἐδῶ ὁ Καζαντζάκης δανείζεται τίς λέξεις τοῦ Πάλλη <Βροχάστερα> καί
<Πούλια>, ἐνῶ προσθέτει τό ἀκατανόητο <Αλετροπόδι>. Τί εἶναι τό
<Αλετροπόδι;> Ὁ Ὠρίων μήπως;
Μεταφράζει ὁ Πολυλάς πολύ σωστά καί ποιητικά:
<τήν δύναμιν τοῦ Ὡρίωνος, Ὑιάδες, Πληιάδες>
Διατήρησε τό <σθένος> τοῦ Ὁμήρου μέ τήν λέξη <δύναμιν>. Οἱ ἂλλοι
ἀγνόησαν τήν λέξη.
Λέει παρακάτω ὁ Ὃμηρος:
<Ἂρκτον θ᾽, ἣν καί Ἃμαξαν ἐπίκλησιν καλέουσιν>
Μεταφράζει ὁ Πάλλης:
<κι Αρκούδα που πολλοί θνητοί κι Αμάξι τήνε κράζουν>
Μεταφράζει ὁ Καζαντζάκης:
<και το Χορό τον Εφταπάρθενο, που τονε λέν κι Αμάξι>
Δηλαδή ἡ Ἂρκτος, λέξη διεθνής Urse, γίνεται <Χορός Εφταπάρθενος>. Ἀπό
ποῦ κι ὡς ποῦ; Ἐπειδή ὁ ἀστερισμός τῆς Μεγάλης Ἂρκτου ἒχει ἑπτά
ἀστέρια; Μά δέν ἒχει ἑπτά. Ἒχει ὀκτώ, διότι ἓνας ἀστέρας εἶναι διπλός
καί φαίνεται ἀκόμη καί διά γυμνοῦ όφθαλμοῦ. Καί ἀπό ποῦ κι ὡς ποῦ
<Παρθένος>; Ποιός τοῦ ἒδωσε τό δικαίωμα νά τό κάνη; Γιατί θά πρέπει
ἂραγε οἱ σπουδάζοντες νά μάθουν τήν Ἂρκτο ὡς <Χορό Εφταπάρθενο>; Ὃταν
ὃλος ὁ κόσμος λέει τήν Ἀρκτική Arctic καί τήν Ἀνταρκτική Antarctic;
Καί φυσικά ὁ Καζαντζάκης παίρνει καί τήν λέξη <Αμάξι> τοῦ Πάλλη,
ἐπειδή εἶναι πιό…ποιητική ἀπό τήν Ἃμαξα τοῦ Ὁμήρου.
Μεταφράζει τόν ἲδιο στίχο ὁ Ἰάκωβος Πολυλάς, σεβόμενος τόν Ὃμηρο, ὡς ἑξῆς;
<τήν Ἂρκτο ἀκόμη ἒβαλε πού καί Ἃμαξα καλοῦν>
Λέει ὁ Ὃμηρος στόν ἑπόμενο στίχο:
<ἣ τ᾽ αὐτοῦ στρέφεται καί τ᾽ Ὠρίωνα δοκεύει.>
Μεταφράζει ὁ Πάλλης:
<που πάντα αυτού κλωθογυρνάει τον Κυνηγό θωρώντας>.
Στόν Πάλλη ὡς δημοτικιστή ἀρέσει τό <αὐτοῦ>(=ἐκεῖ, ἐδῶ) τοῦ Ὁμήρου καί
χρησιμοποιεῖ τήν λέξη. Τήν ἒσωσε ὁ λαός στούς αἰῶνες λέγοντας <κάθισε
αὐτοῦ> ἢ <μεῖνε αὐτοῦ>. Τό <στρέφεται> δέν τοῦ ἀρέσει. Προτιμᾶ τό
<κλωθογυρνάει>. Ἒστω. Ὁ Ὠρίων ἀγνοεῖται καί πάλι καί γίνεται
<Κυνηγός>. Ἒ! Καλά, τό ξέρουμε. Ἀλλά λέγεται Ὠρίων, καί τό ἂστρο καί ὁ
ἀστερισμός. Κι αὐτό τό ἢξερε καί ὁ Ὃμηρος. Ἢ καλύτερα, ἒτσι ὀνομάτισε
ἀστερισμό καί ἀστέρα, γιά νά τόν λέη ἒτσι ὃλη οἰκουμένη.
Μεταφράζει ὁ Πολυλάς:
<πάντοτε, τόν Ὠρίωνα ἀσάλευτα τηρῶντας>.
Ἐδῶ φεύγει τό <αὐτοῦ>, καθώς ἡ λέξη φαίνεται λίγο…λαϊκή στόν Πολυλᾶ,
καί τό <δοκεύει>. Τό ρῆμα <δοκεύω> γίνεται <ἀσάλευτα τηρῶντας>. Γιατί
ὃμως; Δέν ὑπάρχουν οἱ σύγχρονες ἐκ τοῦ Ὁμήρου λέξεις <καραδοκῶ>,
<δόκανο>; <Δοκεύω> ἀκόμη.
Μεταφράζει ὁ Καζαντζάκης:
<κι αυτού γυρνάει παραμονεύοντας το Αλετροπόδι πάντα>
Τό <αὐτοῦ> σώζεται, μιάς καί τό λέει ακόμη ὁ λαός. Τό <στρέφεται>
γίνεται γυρνάει. Μά ἂλλο εἶναι τό <στρέφομαι> τοῦ Ὁμήρου καί ἂλλο τό
<τορνόω>=γυρίζω κυκλικά, ἐξ οὗ ὁ τόρνος σήμερα, ἡ τουρνέ, ὁ τουρισμός
κ.ἂ. Μικρό πάντως ἐδῶ τό κακό. Ἀλλά αὐτό τό…Αλετροπόδι; Τί τό θέλει ὁ
βάρδος;
Καί καταλήγει ὁ Ὃμηρος;
<οἲη τ᾽ ἂμμορός ἐστι λοετρῶν Ὠκεανοῖο>.
Μεταφράζει ὁ Πάλλης:
<και μόνη αφτή μες στ᾽ Ωκιανού δε λούζεται το κύμα>.
Ἐδῶ ὁ Πάλλης εἶναι πιό σωστός. Ἡ <Αρκούδα> του δέν λούζεται <μες στ᾽
Ωκιανού το κύμα>, ἂν καί ἡ σωστή ἀπόδοση εἶναι ὃτι δέν παίρνει μέρος
(ἂμμορος) στά λουτρά τοῦ Ὠκεανοῦ. Ἡ λέξη <λοετρόν>, δηλαδή λουτρό,
χάνεται. Καί βέβαια δέν πέρασε ποτέ ἀπό τό μυαλό τοῦ Πάλλη, πώς μέ τή
ἀκατανόητη φράση <δέν λούζεται αὐτή μόνη στά λουτρά τοῦ Ὠκεανοῦ>
ἐννοοῦσε ὃτι οἱ ἀστέρες τῆς Μεγάλης Ἂρκτου εἶναι ἀειφανεῖς καί δέν
δύουν ποτέ, ὣστε νά προσαρμόση ἀνάλογα τήν ποιητική του ἒκφραση, χωρίς
νά βάλη καί τήν λέξη <κύμα>, πού δέν ὑπάρχει στό ἀρχαῖο κείμενο.
Μεταφράζει ὁ Καζαντζάκης:
<και μον᾽ αυτός λουτρό δεν χαίρεται στον Ωκεανό ποτέ του>.
Ποιός <αυτός>; Ὁ Ὃμηρος λέει οἲη, δηλαδή μόνη ἐκείνη. Ποιά; Μά ἡ
Ἂρκτος πού καλεῖται καί Ἃμαξα, Αμάξι κατά τόν Καζαντζάκη. Ἐδῶ
μπλέχτηκαν καί τά τρία γένη, ἀρσενικό, θυλικό και οὐδέτερο.
Ὁ Εφταπάρθενος Χορός δέν χαίρεται ποτέ τόν Ὠκεανό; Καί γιατί αὐτός ὁ
Χορός πρέπει νά πέση στόν Ὠκεανό γιά νά λουσθῆ;
Ἡ Ἂρκτος ὃμως, λευκή καί φαιά, μπαίνει στό νερό, βουτᾶ στόν Ὠκεανό ἡ
λευκή ἂρκτος γιά νά πιάση θηράματα καί νά ζήση. Καί ἡ φαιά ἂρκτος
βουτάει στά ποτάμια καί στίς λίμνες γιά νά πιάση ψάρια καί ἂλλα ζῶα
πού πίνουν νερό. Ὁ Εφταπάρθενος Χορός γιατί νά χαρῆ τόν Ὠκεανό; Καί τά
λουτρά ποῦ πῆγαν;
Μεταφράζει ὁ Πολυλάς, πιό σωστός αὐτός πάντα:
<Ἡ μόνη πού τ᾽ Ὠκεανοῦ τό λοῦσμα δέν γνωρίζει>
Αὐτό τό μικρό παράδειγμα τῶν πέντε στίχων τό ἒφερα γιά νά διαπιστώσετε
πόσο ἒχουν ἀσχημονήσει πάνω στίς λέξεις τοῦ Ὁμήρου, πάνω στήν γλῶσσα
μας, οἱ βάρδοι τῆς λογοτεχνίας μας καί τῆς ποιήσεώς μας.
Ἀς δοῦμε λοιπόν πῶς ἀκούγονται συνολικά οἱ πέντε αὐτοί στίχοι (μέ τόν
ἲδιο τρόπο εἶναι μεταφρασμένη ὃλη ἡ Ἰλιάδα καί ὃλη ἡ Ὀδύσσεια), ἀπό
τόν κάθε ποιητή μας.
ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΠΑΛΛΗΣ
κι όλα τα ζούδια τ᾽ ουρανού πούχει στεφάνι γύρω
Βροχάστερα καί Κυνηγό λαμπρόφεγγο και Πούλια
Κι Αρκούδα που πολλοί θνητοί κι Αμάξι τηνε κράζουν
που πάντα αυτού κλωθογυρνάει τον Κυνηγό θωρώντας
και μόνη αφτή μες στ᾽ Ωκιανού δε λούζεται το κύμα.
ΙΑΚΩΒΟΣ ΠΟΛΥΛΑΣ
Τήν δύναμιν τοῦ Ὠρίωνος, Ὑιάδες, Πληιάδες,
τήν Ἂρκτον, πού καί Ἃμαξα καλοῦν, κι αὐτοῦ γυρίζει
πάντοτε, τόν Ὠρίωνα ἀσάλευτα τηρῶντας.
Ἡ μόνη πού τ᾽ Ὠκεανοῦ τό λοῦσμα δέν γνωρίζει.
Ν. ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ-ΚΑΚΡΙΔΗΣ
κι όλα τ᾽ ἀστέρια, ως στεφανώνουνε τον ουρανό τρογύρα,
το Αλετροπόδι, τα Βροχάστερα, την ώρια Πούλια βάζει
και το Χορό τον Εφταπάρθενο, που τονε λεν κι Αμάξι
κι αυτού γυρνάει παραμονεύοντας το Αλετροπόδι πάντα,
και μον᾽ αυτός λουτρό δεν χαίρεται στόν Ωκεανό ποτέ του.
ΚΩΣΤΑΣ ΔΟΥΚΑΣ
τ᾽ ἀστέρια πού ὁ οὐρανός μέ ὃλα στεφανώνεται
καί τίς Πλειάδες καί τίς Ὑάδες, τόν σθεναρό Ὠρίωνα,
τήν Ἂρκτο ἀκόμη ἒβαλε πού κι Ἃμαξα καλοῦν,
πού μόνη στρέφεται αὐτοῦ κι Ὠρίωνα δοκεύει
καί στά λουτρά τοῦ Ὠκεανοῦ ἐκείνη εἶναι ἂμοιρη.
Καί ἰδοῦ τό ὡραῖο ἀρχαῖο κείμενο τοῦ Ὁμήρου:
ἐν δέ τά τείρεα πάντα, τά τ᾽ οὐρανός ἐστεφάνωται,
Πληϊάδας θ᾽ Ὑάδας τε τό τε σθένος Ὠρίωνος,
Ἂρκτον θ᾽ ἣν καί Ἃμαξαν ἐπίκλησιν καλέουσιν,
ἣ τ᾽ αὐτοῦ στρέφεται καί τ᾽ Ὠρίωνα δοκεύει,
οἲη δ᾽ ἂμμορός ἐστι λοετρῶν Ὠκεανοῖο.
Ὃπως καταλαβαίνετε, ὃσο λιγώτερες λογοτεχνικές παρεμβάσεις καί
λεκτικές ὑπερβολές γίνονται, καί ὃσο πλησιέστερα μένει κανείς στίς
λέξεις τοῦ Ὁμήρου, τόσο λοτεχνικώτερη καί ποιό κατανοητή εἶναι ἡ
νεωτέρα ἀπόδοση τῶν ἐπῶν.
Χωρίς ἀκρότητες, ὁ Ὃμηρος γίνεται πιό κατανοητός, ἀκόμη κι ἂν τόν
διαβάση κανείς ἀπό τό ἀρχαῖο κείμενο. Ἡ γλῶσσα μας εἶναι ἐνιαία καί
ἀδιάσπαστη ἐδῶ καί πέντε χιλιάδες χρόνια τουλάχιστον.
Κι ὃταν μεταγλωττίζη κανείς τέτοια ἱερά κείμενα, πρέπει νά σέβεται τίς
λέξεις καί τό πνεῦμα τοῦ μεγαλυτέρου ποιητῆ ὃλων τῶν ἐποχῶν καί ὂχι
τίς ντοπιολαλιές καί τό πνεῦμα τῶν συγχρόνων βάρδων πού καταπιάστηκαν
μέ τόν Ὃμηρο. Τίς ἰδέες τους καί τίς ἐκφραστικές τους γλωσσικές
ἀκρότητες ἀς τίς κρατήσουν γιά τά δικά τους δημιουργήματα, πού κι αὐτά
θά τά κρίνη ὁ χρόνος καί οἱ κοινωνίες.
