ΑΡΧΙΜ. ΠΑΪΣΙΟΥ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ ΗΓΟΥΜΕΝΟΥ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΟΝΗΣ ΑΓΙΟΥ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΤΟΥ ΠΑΛΑΜΑ ΦΙΛΩΤΑ
Μολονότι, τον Θεό δεν τον είδε ποτέ κανείς – αυτό θα πει η φράσις του Ευαγγελίου: «Θεὸν οὐδεὶς ἑώρακε πώποτε» – ο Θεὸς δεν μας εγκατέλειψε σε πλήρη άγνοια για τον Ἑαυτό του. Στον Θεό υπάρχει κάτι που γνωρίζεται και κάποια άλλα που δεν γνωρίζονται. Απ’ αυτά που δεν γνωρίζονται το ένα είναι η φύσις του Θεού. Φύσις και ουσία είναι το ίδιο. Γι’ αυτό, είτε πούμε ότι η φύσις του Θεού δεν γνωρίζεται, είτε πούμε ότι η ουσία Του είναι άγνωστη σε εμάς επειδή υπάρχει ταυτότητα στους δύο αυτούς όρους, διατυπώνουμε ακριβώς, ένα και το αυτό. Ο Θεός, ως προς την ουσία Του δεν γνωρίζεται, διότι δεν είναι δυνατόν για τον κτιστό και πεπερασμένο άνθρωπο που δημιουργήθηκε εν χρόνω, έχοντας λάβει, δηλαδή, ορισμένη αρχή να μπορέσει να γνωρίσει τον άκτιστο και έξω από τον χρόνο Θεό. Ό,τι είναι εν χρόνω ως κτίσμα μεταβάλλεται, έχει τροπή. Ο Θεός όμως επειδή είναι άχρονος ως άκτιστος είναι και άτρεπτος, δεν μεταβάλλεται».
Ήδη έχουμε σημειώσει ότι: «ο Αριστοτέλης δέχεται την ύπαρξη μιας οντότητας, πλήρως απαλλαγμένης από κίνηση – με την έννοια της μεταβολής, αφού ότι κινείται συνάμα και μεταβάλλεται- την οποία ονομάζει άλλοτε «Θεό» και άλλοτε «κινούν ακίνητο». Την ίδια θεώρηση έχουν και οι μεγάλοι θεολόγοι, οι άγιοι Πατέρε ςτης Εκκλησίας , ως προς την κίνηση με την έννοια της τροπής , όπως ο άγιος Διονύσιος ο Αρεοπαγίτης[1], που γράφει για τον Θεό ότι: “ἐν ἀκινήτῳ ταὐτότητι μονίμως πεπηγέναι καὶ ὑπεριδρῦσθαι” καὶ ότι η κίνηση στον Θεό δεν είναι “κατὰ φορὰν ἢ ἀλλοίωσιν ἢ ἑτεροίωσιν ἢ τροπὴν ἢ τοπικὴν κίνησιν” αλλά ως προς το “προνοεῖν καὶ τὸ παρεῖναι πᾶσι τῇ πάντων ἀσχέτῳ περιοχῇ καὶ ταῖς ἐπὶ τὰ ὄντα πάντα προνοητικαῖς προόδοις καὶ ἐνεργείαις.”
Γι’ αυτό ο άνθρωπος που έχει ορισμένες μόνο δυνατότητες πέραν των οποίων δεν μπορεί να βγει και να κάνει υπέρβαση δεν μπορεί να υπησέλθει ως κτίσμα στον Κτίστη και να μελετήσει την φύση Του. Πώς θα μπορούσε ο πηλός τον άϋλο και αναφή Θεό. Και όχι μόνο να τον διερευνήσει να τον μελετήσει δεν δύναται αλλά ούτε καν μπορεί να τον δει! Υπάρχει, όμως και κάτι άλλο στον Θεό, το οποίο δεν μετέχεται από τον άνθρωπο, και αυτό είναι η υπόστασις. Σύμφωνα με την διδασκαλία της Εκκλησίας και την διατύπωση του αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτου τα κτίσματα -όπως είναι οι άγγελοι και οι άνθρωποι- δεν μπορούν να μετάσχουν τον Θεό υποστατικά. Αυτό έγινε μόνο για τον Υιό του Θεού «που έλαβε σχέση να κοινωνηθεί καθ’ υπόστασιν ο Υιός με την ανθρωπότητα»! Δηλαδή, ως προς την φύση (ουσία) αλλά και ως προς τις υποστάσεις (πρόσωπα) της τριαδικής Θεότητος), ο άνθρωπος δεν μπορεί να έρθει σε κοινωνία με τον υπαρβατικό Θεό. Έχει όμως την δυνατότητα να έρθει σε σχέση και κοινωνία με τον Θεό μετάχοντας των ακτίστων ενεργείων Του! Τί είναι αυτές οι άκτιστες ενέργειες ποτέ δεν μπόρεσαν να καταλάβουν οι δυτικοί, οι Λατίνοι. Και αυτή είναι -μετά το filioque- η μεγαλύτερη διαφορά που έχουμε μεταξύ πολλών άλλων με τους παπικούς.
[1] «τὸ μένειν αὐτὸν ἐν ἑαυτῷ τὸν θεὸν καὶ ἐν ἀκινήτῳ ταὐτότητι μονίμως πεπηγέναι καὶ ὑπεριδρῦσθαι καὶ τὸ κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ περὶ τὸ αὐτὸ καὶ ὡσαύτως ἐνεργεῖν καὶ κατὰ τὸ ἀμετάστατον αὐτὸν ἐξ ἑαυτοῦ πάντως ὑπάρχειν καὶ κατὰ τὸ ἀμετακίνητον αὐτὸ καὶ ὁλικῶς ἀκίνητον καὶ ταῦτα ὑπερουσίως. Αὐτὸς γάρ ἐστιν ὁ τῆς πάντων στάσεως καὶ ἕδρας αἴτιος, ὁ ὑπὲρ πᾶσαν ἕδραν καὶ στάσιν καὶ ἐν αὐτῷ πάντα συνέστηκεν ἐκ τῆς τῶν οἰκείων ἀγαθῶν στάσεως ἀσάλευτα διαφυλαττόμενα.
9. Τί δέ, καὶ ὅταν αὖθις οἱ θεολόγοι καὶ ἐπὶ πάντα προιόντα καὶ κινούμενόν φασι τὸν ἀκίνητον; Οὐ θεοπρεπῶς καὶ τοῦτο νοητέον; Κινεῖσθαι γὰρ αὐτὸν εὐσεβῶς οἰητέον οὐ κατὰ φορὰν ἢ ἀλλοίωσιν ἢ ἑτεροίωσιν ἢ τροπὴν ἢ τοπικὴν κίνησιν, οὐ τὴν εὐθεῖαν, οὐ τὴν κυκλοφορικήν, οὐ τὴν ἐξ ἀμφοῖν, οὐ τὴν νοητήν, οὐ τὴν ψυχικήν, οὐ τὴν φυσικήν, ἀλλὰ τὸ εἰς οὐσίαν ἄγειν τὸν θεὸν καὶ συνέχειν τὰ πάντα καὶ παντοίως πάντων προνοεῖν καὶ τὸ παρεῖναι πᾶσι τῇ πάντων ἀσχέτῳ περιοχῇ καὶ ταῖς ἐπὶ τὰ ὄντα πάντα προνοητικαῖς προόδοις καὶ ἐνεργείαις. Ἀλλὰ καὶ κινήσεις θεοῦ τοῦ ἀκινήτου θεοπρεπῶς τῷ λόγῳ συγχωρητέον ὑμνῆσαι. Καὶ τὸ μὲν εὐθὺ τὸ ἀκλινὲς νοητέον καὶ τὴν ἀπαρέγκλιτον πρόοδον τῶν ἐνεργειῶν καὶ τὴν ἐξ αὐτοῦ τῶν ὅλων γένεσιν, τὸ δὲ ἑλικοειδὲς τὴν σταθερὰν πρόοδον καὶ τὴν γόνιμον στάσιν, τὸ δὲ κατὰ κύκλον τὸ ταὐτὸν καὶ τὸ τὰ μέσα καὶ ἄκρα, περιέχοντα καὶ περιεχόμενα συνέχειν καὶ τὴν εἰς αὐτὸν τῶν ἀπ᾿ αὐτοῦ προεληλυθότων ἐπιστροφήν».
Επισημάνθηκε ότι στον Θεό υπάρχουν τα εξής: α. Φύσις (ουσία), β. Υποστάσεις ( τα πρόσωπα της τριαδικής Θεότητος) και γ. Ενέργειες. Εξηγήσαμε ότι η ουσία του Θεού αλλά και οι υποστάσεις είναι αμέθεκτα από τα κτίσματα. Μένει να εκθέσουμε τα σχετικά με τις ενέργειες του Θεού. Γνωρίζουμε ότι ο Θεός δεν κοινωνεί με τον κτιστό κόσμο μέσω της ουσίας του, αλλά μόνο μέσω των ενεργειών του. Αυτό που γράφει ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός στο δογματικό του έργο: “έκδοσις ακριβής της Ορθοδόξου Πίστεως” για τον Θεό, « Ἄρρητον οὖν τὸ θεῖον καὶ ἀκατάληπτον», δεν αφορά μόνο την ουσία και τις υποστάσεις που αποτελούν το κεφάλαιο της Θεολογίας αλλά και την Θεία Οικονομία που είναι η σχέση του Θεού δια των ακτίστων ενεργειών Του με τον κόσμο και, βέβαια, με τον άνθρωπο. Γι αυτό λέγει: «Χρὴ οὖν τὸν περὶ Θεοῦ λέγειν ἢ ἀκούειν βουλόμενον σαφῶς εἰδέναι, (Αυτός που θέλει να ομιλεί ή ν’ ακούει για το Θεό πρέπει με σαφήνεια να γνωρίζει) ὡς οὐδὲ πάντα ἄρρητα οὐδὲ πάντα ῥητά, τά τε τῆς θεολογίας τά τε τῆς οἰκονομίας· (ότι όσα αναφέρονται στο Θεό καθ’ Εαυτόν και όσα στο έργο της Οικονομίας Του, ούτε όλα αποσιωπώνται ούτε όλα λέγονται)· οὔτε μὴν πάντα ἄγνωστα, οὔτε πάντα γνωστά· (ούτε όλα είναι άγνωστα ούτε όλα γνωστά). ἕτερον δέ ἐστι τὸ γνωστὸν καὶ ἕτερον τὸ ῥητόν, ὥσπερ ἄλλο τὸ λαλεῖν καὶ ἄλλο τὸ γινώσκειν (Και άλλο είναι αυτό που μπορεί να γίνει γνωστό και άλλο αυτό που μπορεί να λεχθεί, όπως άλλο είναι το να ομιλεί κανείς και άλλο το να γνωρίζει κάτι). Πολλὰ τοίνυν τῶν περὶ Θεοῦ ἀμυδρῶς νοουμένων οὐ καιρίως ἐκφρασθῆναι δύναται, ἀλλὰ τὰ καθ᾿ ἡμᾶς ἀναγκαζόμεθα ἐπὶ τῶν ὑπὲρ ἡμᾶς λέγειν· (Πολλά, λοιπόν, που αντιλαμβανόμαστε ατελώς με το νου για το Θεό επειδή δεν μπορούμε να τα διατυπώσουμε κατάλληλα αναγκαζόμαστε να τα λέμε με δικές εκφράσεις, αυτά που είναι πάνω από εμάς).
Μολονότι, λοιπόν, οι ενέργειες είναι μεθεκτές από τον άνθρωπο, και δι’ αυτών μόνο γνωρίζεται ο Θεός, και πάλι όμως, τα σχετικά με αυτές ούτε όλα είναι γνωστά, ούτε όλα είναι δυνατόν να λεχθούν απ’ όσα είναι γίνονται γνωστά, και πόσοι τελικά, είναι δεκτικοί της Χάριτος, και σε σε ποιό βαθμό ο καθένας, ώστε να μπορούν να μας τα καταστήσουν γνωστά με σαφήνεια. Και ενώ, λοιπόν, δεν είναι όλα γνωστά και «διατυπώσιμα», ωστόσο είναι πολύ απλό δυνητικά να γνωρίσουμε τις άκτιστες ενέργειες όταν υπάρχουν οι προϋποθέσεις. Γιατί άραγε; Διότι, Ο Θεός ενήργησε με απλότητα και προνόησε απλά για να γνωρίζεται μέσα από την εμπειρία με αίσθηση ψυχής που είτε την πούμε νοερά αίσθηση είτε καρδιακή αίσθηση δεν σφάλουμε. Όπως στην αισθητή κτίση τα έμβια όντα, κυρίως τα φυτά και τα ζώα, όχι όμως μόνο αυτά, απολαμβάνουν τις ευεργετικές ιδιότητες της ηλιακής ακτινοβολίας φωτιζόμενα, θερμαινόμενα και ζωογονούμενα, έτσι και ο άνθρωπος εκτός από την δημιουργική και προνοητική ενέργεια του Θεού γίνεται μέτοχος της καθαρτικής, της φωτιστικής και της θεοποιούς -κατά Χάριν- ενεργείας, έλλογα όμως, αυτοπροαίετα και εκουσίως, εφ’ όσον αποδέχεται το απολυτρωτικό έργο του Θεανθρώπου. Αυτό γίνεται δια της Πίστεως και ως προς το περιεχόμενο της δογματικής διδασκαλίας της εξ αποκαλύψεως αυτής Πίστεως, δια της μετοχής του στα άγια Μυστήρια που εκφράζουν το έργο της Θείας Οικονομίας αλλά και δια της εν Χριστώ ζωής, που ο Κύριος με τις εντολές του Ευαγγελίου Του γίνεται ο κανόνας και το μέτρο για το πως πρέπει να ζούμε!
Όπως, λοιπόν, επιδρά ο φυσικός ήλιος στην πλάση, έτσι απλά. Έτσι απλά και φυσικά ενεργεί και ο νοητός Ήλιος της Δικαιοσύνης, ο ενενθρωπήσας Υιός και Λόγος του Θεού, ακτινοβολώντας την κοινή ενεργεία των Θείων Υποστάσεων και όσοι έχουν ευθεία καρδία ευεργετούνται με τις άκτιστες δωρεές. Διότι, δεν υπάρχει στα Πρόσωπα της Θεότητος μόνο ταυτότητα ουσίας αλλά υπάρχει και ταυτότητα θελήσεως, καθώς, και ενεργείας. Η ενέργεια αυτή είναι άκτιστη, διότι πηγάζει από την άκτιστη ουσία του Θεού. Δεν είναι κάτι ενδιάμεσο ή ενδιάμεσα κτίσματα αλλά δι’ αυτής έγιναν όλα τα ορατά και τα αόρατα, αφού είναι μεταξύ άλλων και δημιουργική αυτή η ενέργεια. Στον άνθρωπο, βέβαια, που είναι πλασμένος κατ’ εικόνα και ομοίωσιν Θεού, επειδή ακριβώς είναι πλασμένος κατά το αρχέτυπο του, την Αγία Τριάδα, τον Πατέρα-Νου, τον Υιό-Λόγο και το Άγιο Πνεύμα, έχοντας νου, λόγο και πνεύμα είναι εκ φύσεως δεκτικός της Χάριτος εφ’ όσον θέλει, διότι είναι ελεύθερος. Κάνω λόγο για Χάριν, διότι η Χάρις είναι η ενέργεια του Θεού. Είτε Χάρις πούμε, είτε ενέργεια το ίδιο σημαίνει. Η Χάρις, σαφώς, δεν είναι το Πρόσωπο του Αγίου Πνεύματος. Η Χάρις πηγάζει απ’ αυτό, όπως και από τον Πατέρα και τον Υιό, χωρίς να είναι Αυτό το Πρόσωπο αλλά η κοινή ενέργεια Τους. Είμαστε, λοιπόν, δεκτικοί εκ φύσεως, αφού συγγενεύουμε κατά το ανώτερο μέρος της ψυχής μας, που διαφέρει απ’ αυτή των αλόγων ζώων, και επειδή λειτουργούμε ως δέκτης απέναντι από τον πομπό είναι τόσο απλό να γνωρίσουμε τον Θεό που σκανδαλίζει όσους ψάχνουν ανθρώπινη πολύπλοκη φιλοσοφία, διότι ο Θεός γνωρίζεται με την ψυχή, συγκεκριμένα με την καρδιακή της αίσθηση, την νοερά θεωρία της και το έλλογο άνοιγμά της και όχι με τους περίπλοκους συλλογισμούς και τις φαντασίες που έχουν την αμφιβολία αφού δεν πείθεται η καρδία χωρίς την αίσθηση ψυχής.
Εξηγούμε, πώς έρχεται σε κοινωνία ο άκτιστος και υπερβατικός Θεός με τον κτιστό και πεπερασμένο άνθρωπο, διότι το θέμα των ακτίστων ενεργειών, αυτό που λέγεται Χάρις, είναι από τα λιγότερο συζητημένα μεταξύ των Χριστιανών, αφού συνήθως οι ποιμένες, αν και εξομολογούν, λίγοι είναι εκείνοι που κατηχούν σε βάθος τους πιστούς. Έτσι, δεν υπάρχει στοχευμένη στρατηγική πνευματικού αγώνα αλλά και καλλιεργείται ένα μοντέλο πνευματικής ζωής που δεν είναι τελικά αμιγώς ορθόδοξο. Το ότι δεν υπάρχει όμως στοχευμένη στρατηγική αγώνα, στην πράξη σημαίνει άγνοια για τον Χριστιανό να διαχειριστεί τις καταστάσεις στην πνευματική του ζωή. Πώς, όμως θα φτάσει κανείς στον πνευματικό του προορισμό όταν δεν έχει καν στόχο και δεν έχει την γνώση για να συνειδητοποιεί κατά την πορεία του τα σημεία από τα οποία θα περάσει για να αναγνωρίζει τα στάδια της πνευματικής ζωής απ’ τα οπία διέρχεται; Είναι, λοιπόν, ζήτημα πνευματικής γνώσης, η οποία όταν λείπει οδηγεί στην λήθη και την πνευματική αναισθησία. Και γεννάται το εύλογο ερώτημα: Ζούμε με τόσο όρεξη και ζήλο την πνευματική μας ζωή, ώστε, αν ποτέ νιώσουμε μέσα μας ένα νυγμό μετανοίας και ξεκινήσουμε την πορεία μας στην εν Χριστώ ζωή καταφεύγοντας στον πνευματικό, αφού ήδη είμαστε βαπτισμένοι, τελικά να χάσουμε τον δρόμο στα μέσα της πορείας επειδή δεν αγωνισθήκαμε με επίγνωση; Θα βρούμε, έπειτα ξανά, την δύναμη και την όρεξη να κάνουμε την εκκίνηση από την αρχή; Εδώ, έχουν ευθύνη οι πνευματικοί, όχι μόνο διότι θα πρέπει να διαθέτουν χρόνο στους πιστούς που αγωνίζονται με φιλότιμο, αλλά και διότι οι ίδιοι θα πρέπει βιώνοντας την Χάριν να είναι σε θέση να εξηγήσουν στα μέλη της Εκκλησίας τον τρόπο που χρειάζεται να ασκηθούν οι πιστοί στον ορθόξο φιλοκαλικό αγώνα. Συνήθως, αν δεν υπάρχει άγνοια υπάρχει μια προχειρότητα στην πνευματική ζωή και σέρνεται ο πιστός, αφού ο εξομολόγος δεν έχει εμπειρία να του πει συγκεκριμένα πράγματα, και με γενικότητες και ωραία λόγια προσπαθεί να τον βοηθήσει, αν δεν βιάζεται να ξεφορτωθεί τον εξομολογούμενο και να τον παρηγορήσει. Δεν είναι όμως έτσι τα πράγματα στην εν Χριστώ ζωή! Γι ‘ αυτό φτάσαμε στην αίρεση του Οικουμενισμού, “όταν δεν γνωρίζω, ότι με την Χάρι, δηλαδή, τις άκτιστες ενέργειες γνωρίζεται ο Θεός, όταν δεν έχω εμπειρία, τί σημαίνει να βρω την Χάρι και να βιώσω τις άκτιστες αυτές ενέργειες, γιατί να διασφαλίσω τον τρόπο; Αφού, δεν γνωρίζω ότι όλα τα άλλα, αν λείψει αυτό η μετοχή μας στην Χάρι είναι καλλωπιστικά στοιχεία γιατί να βγω στον αγώνα κάνοντας αποτείχιση; Λοιπόν, τους βόλευε τους Οικουμενιστές να μην μάθει ποτέ το ποίμνιο την ορθόδοξη πνευματικότητα, διότι έτσι θα μπορούσαν να κάνουν ανενόχλητα την δουλειά τους. Θα πείτε: “μήπως γνώρισαν οι ίδιοι την ορθόδοξη φιλοκαλική ζωή; Αν την είχαν γνωρίσει δεν θα έκαναν αυτά που κάνουν”. Αυτό είναι αλήθεια! Ας προσέξουμε όμως κάτι, το τί κάνουν στην προσωπική τους ζωή δεν μας απασχολεί. Το θέμα είναι ότι έχοντας εμείς κοινωνία μαζί τους πηγαίνοντας στις λειτουργίες -και οι κληρικοί μνημονεύοντάς τους- κοινωνούμε στην περίπτωση αυτή που δεν κάναμε αποτείχιση με την κακοδοξία τους ως προς την πίστη. Τί σημαίνει όμως αυτό; Κλείνει πλέον οριστικά με την αίρεση η κοινωνία μας με την Χάρι. Και έτσι, επειδή πλέον δεν θα μετέχουμε των ακτίστων ενεργειών, δεν έχουμε στο εξής την μοναδική δυνατότητα κοινωνίας με τον Θεό. Άρα, σε αυτή την περίπτωση, επειδή δεν ενεργεί η Χάρις, δεν υπάρχει και δυνατότητα σωτηρίας πολύ περισσότερο θέωσης, τα χάνουμε όλα! Γι’ αυτό ξεχωρίζουμε την θέση μας από τους αιρετικούς Οικουμενιστές αλλά και από τους μη αντιδρώντες με αποτείχιση κληρικούς που παρασύρουν τον ανυποψίαστο λαό, διότι το θέμα είναι σοβαρό, και αφορά την σωτηρία μας!
