Σύνταξη-επιμέλεια: Στέλιος Βασιλούδης
Η Ουκρανία είναι μια γεωργική υπερδύναμη και ο πόλεμος στέλνει κύματα σοκ στις παγκόσμιες αγορές.
Μαντέψτε από πού εξασφάλισε το Παγκόσμιο Επισιτιστικό Πρόγραμμα του ΟΗΕ περισσότερες από τις μισές προμήθειες για τους πεινασμένους σε όλο τον κόσμο το έτος 2021; Όταν αυτός ο «σιτοβολώνας της Ευρώπης» αποσυρθεί από τις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού και τα δίκτυα βοήθειας, ο κόσμος θα το νιώσει. Ο πόλεμος μεταξύ της Ρωσίας και της Ουκρανίας – και οι δύο μεγάλες εστίες παραγωγής τροφίμων – έχει ήδη εκτοξεύσει τις τιμές των δημητριακών, όπως το σιτάρι, στα ύψη και έχει αναγκάσει τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις να δίνουν συνεχή μάχη για να σταθεροποιήσουν τις αγορές.
Η Ευρώπη μπορεί πιθανώς να καταφέρει να αντιμετωπίσει τα άμεσα αποτελέσματα της καταιγίδας. Οι αγρότες της προετοιμάζονται για ακόμη υψηλότερο κόστος βασικών εισροών, όπως τα λιπάσματα και οι ζωοτροφές, αλλά οι καταναλωτές είναι απίθανο να δουν άδεια ράφια στα σούπερ μάρκετ τους. Το κόστος θα αυξηθεί – ιδιαίτερα για βασικά αγαθά όπως το ηλιέλαιο – αλλά οι πλούσιες δυτικές οικονομίες μπορούν να αντέξουν οικονομικά την διαφοροποίηση.
Η εικόνα είναι πιο ανησυχητική για τον αναπτυσσόμενο κόσμο, όπου χώρες – ειδικά στη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική – που έχουν ήδη πληγεί από ξηρασία θα μπορούσαν να χτυπηθούν από πολύ υψηλότερες τιμές για βασικά τρόφιμα όπως το ψωμί. Αν οι πολίτες αυτών των χωρών πεινάσουν ή δεν μπορούν να θρέψουν τις οικογένειές τους, πιθανότατα θα ακολουθήσει πολιτική αστάθεια.
Ακολουθούν οι πέντε κορυφαίες επιπτώσεις που θα προκαλέσει η κρίση στο παγκόσμιο σύστημα τροφίμων.
1. Αύξηση των τιμών των τροφίμων
Η Ουκρανία είναι ένας γιγαντιαίος εξαγωγέας αγαθών όπως το σιτάρι, το καλαμπόκι και το ηλιέλαιο, αλλά η εισβολή της Ρωσίας σημαίνει ότι το εμπόριο έχει σταματήσει – επειδή τα πλοία δεν μπορούν να εγκαταλείψουν τα λιμάνια της Μαύρης Θάλασσας. Αυτό έχει ήδη σημαντικό αντίκτυπο, στην τιμή των σιτηρών και των σπορελαίων, που αυξήθηκε σε επίπεδα ρεκόρ καθώς οι έμποροι ανησυχούν για το πόσο θα διαρκέσει αυτή η διαταραχή. «Στο χειρότερο σενάριο, δεν θα υπάρξει καμία εξαγωγή από αυτήν την περιοχή για μερικά χρόνια», λέει ο Oleg Nivievskyi, επίκουρος καθηγητής στη Σχολή Οικονομικών Επιστημών του Κιέβου.
Οι πολιτικοί φρόντισαν να δηλώσουν ότι δεν ανησυχούν για επικείμενες ελλείψεις τροφίμων στην Ευρώπη. Η Ουκρανία είναι, ωστόσο, ο τέταρτος μεγαλύτερος εξωτερικός προμηθευτής τροφίμων της ΕΕ. Πάνω από τις μισές εισαγωγές καλαμποκιού, περίπου το ένα πέμπτο των εισαγωγών μαλακού σιταριού και σχεδόν το ένα τέταρτο των εισαγωγών φυτικών ελαίων της ΕΕ προέρχονται από την Ουκρανία.
Αυτά τα προβλήματα εφοδιασμού από την Ουκρανία και τη Ρωσία είναι ένας τεράστιος πονοκέφαλος για όλους τους εμπλεκόμενους στην διατροφική αλυσίδα στην ΕΕ, που ήδη ένιωθαν την πίεση των αυξήσεων των τιμών της ενέργειας και του πληθωρισμού της εποχής μετά την πανδημία. Καθώς οι τιμές των προϊόντων διατροφής εκτινάσσονται στα ύψη, οι μεταποιητές τροφίμων της ΕΕ θα πρέπει να πληρώσουν περισσότερα για να αποκτήσουν τις πρώτες ύλες, ενώ οι ευρωπαίοι αγρότες θα κληθούν να πληρώσουν ακόμη υψηλότερες τιμές για λιπάσματα που χρειάζονται προκειμένου να διατηρήσουν τις αποδόσεις. Η τιμή των λιπασμάτων – των οποίων το 30% των εισαγωγών της ΕΕ προέρχεται από τη Ρωσία – έχει ήδη εκτοξευθεί κατά 142 % σε σύγκριση με την ίδια περίοδο πέρυσι.
Όλα αυτά ακούγονται πολύ ειρωνικά, αν ληφθεί υπόψη ότι οι αγρότες της ΕΕ παραπονιούνται εδώ και χρόνια πως οι εξαγωγές της Ουκρανίας είναι επιτυχημένες, υπέρ του δεόντως. Συνήθως, αντιμετώπιζαν την Ουκρανία ως μια χώρα, ικανή να τους υπονομεύσει – πλημμυρίζοντας την αγορά της ΕΕ με φτηνά παραγόμενα τρόφιμα. Μόλις πριν λίγους μήνες, ο υπουργός Γεωργίας της Γαλλίας Julien Denormandie έλεγξε επώνυμα την Ουκρανία, όταν καθιέρωσε έναν νέο εθνικό κανόνα επισήμανσης τροφίμων που θα βοηθήσει τους πελάτες εστιατορίων να διαπιστώνουν εάν το κοτόπουλο στο πιάτο τους προέρχεται από τη Γαλλία ή απο κάπου αλλού.
2.Φόβοι λιμού
Με τη σειρά τους, οι αυξανόμενες τιμές των σιτηρών πυροδοτούν ευρύτερους φόβους ότι εκατομμύρια από τους φτωχότερους ανθρώπους του πλανήτη θα δυσκολευτούν να εξασφαλίσουν τροφή.
Στη ζώνη άμεσης κρίσης βρίσκονται χώρες που εξαρτώνται, σε μεγάλο βαθμό, από την Ουκρανία και τη Ρωσία, όπως η Αίγυπτος, η Τυνησία, η Αλγερία, το Μαρόκο, ο Λίβανος και η Τουρκία. Ένα εκπληκτικό 48% των εισαγωγών σιταριού της Αλγερίας προέρχεται από την Ουκρανία, σύμφωνα με έρευνα της Gallup. Αυτές οι χώρες θα πρέπει να στραφούν σε άλλες χώρες-εξαγωγείς για να αγοράσουν σιτηρά, ωθώντας περαιτέρω τις παγκόσμιες τιμές.
Οι δύο αντιμαχόμενες χώρες υπάγονται στην κατηγορία βαρέων – βαρών δημητριακών, αντιπροσωπεύοντας το 29% των παγκόσμιων εξαγωγών σιταριού και το ψωμί είναι βασική τροφή σε πολλές από τις φτωχές χώρες που εισάγουν τρόφιμα. Όσο για τη Ρωσία, κανείς δεν γνωρίζει αν η Μόσχα θα θέλει να συνεχίσει να εξάγει τόσα τρόφιμα όσο πριν ή θα περιορίσει τις ροές – ειδικά όταν ο πληθυσμός της αντιμετωπίζει οικονομικές κυρώσεις.
Όμως, δεν είναι μόνο οι χώρες που εξαρτώνται άμεσα από την Ουκρανία ή τη Ρωσία που έχουν λόγους να ανησυχούν. Η αύξηση των τιμών των τροφίμων παγκοσμίως θα επηρεάσει όλες τις φτωχότερες και τις λιγότερο ασφαλείς για τρόφιμα χώρες, από το Μπαγκλαντές και τη Μαδαγασκάρη μέχρι την Υεμένη. Οι τιμές των σιτηρών αυξήθηκαν κατά 50% τις δύο πρώτες εβδομάδες της σύγκρουσης, σύμφωνα με τον Matin Qaim, καθηγητή γεωργικών οικονομικών στο Πανεπιστήμιο της Βόννης. Εξηγεί ότι καθώς οι έμποροι προσπαθούν να αντικαταστήσουν σοδειές όπως των σιτήρων με άλλες, όπως το ρύζι ή το κριθάρι, οι παγκόσμιες τιμές των εμπορευμάτων αυξάνονται γενικά.
Οι φιλανθρωπικές και άλλες οργανώσεις βοήθειας πιθανότατα θα δουν τα χρήματα που συγκεντρώνουν να μην επαρκούν. «Σχεδιάζουμε τις προμήθειες μας μήνες πριν, επομένως προβλέπουμε τις άμεσες επιπτώσεις στις άλλες δραστηριότητες μας, αλλά τις αυξήσεις τιμών τις αισθανόμαστε αμέσως. Το κόστος μεταφοράς επίσης», αναφέρει ο Jordan Cox, επικεφαλής επικοινωνίας για το Παγκόσμιο Επισιτιστικό Πρόγραμμα του ΟΗΕ, που χαρακτήρισε το 2022 «έτος καταστροφικής πείνας».
Η πολιτική αναταραχή ακολουθεί κατά κανόνα τις ελλείψεις τροφίμων και πολλοί αναλυτές έχουν επισημάνει τον ρόλο των ελλείψεων τροφίμων ως παράγοντα στις επαναστάσεις της Αραβικής Άνοιξης πριν από μια δεκαετία. «Όταν πρόκειται για πολιτικά προβλήματα», λέει ο Qaim: «Η πιθανότητα να συμβεί αυτό είναι πολύ υψηλή και έχει ήδη ξεκινήσει».
Ο Ευρωπαίος Επίτροπος για τη Γεωργία Janusz Wojciechowski προειδοποίησε ότι μια επισιτιστική κρίση πιο μακράς διαρκείας θα μπορούσε να «αυξήσει τη μεταναστευτική πίεση στην Ευρώπη».
Η επόμενη μεγάλη δοκιμασία για την επισιτιστική ασφάλεια του κόσμου θα έρθει το καλοκαίρι, όταν, όπως και στην υπόλοιπη Ευρώπη, οι Ουκρανοί αγρότες θα μαζέψουν τις σοδειές τους. Αν εξακολουθούν να μάχονται στην πρώτη γραμμή ή χάσουν την γη τους, οι προοπτικές είναι πραγματικά δυσμενείς. Είναι πολύ νωρίς για να πούμε εάν αυτές οι καλλιέργειες μπορούν καν να σπαρούν αυτή την άνοιξη: «Λόγω αυτού του πολέμου και αυτής της κατάστασης, κανείς δεν ξέρει τι πρόκειται να συμβεί», δηλώνει ο Nivievskyi από τη Σχολή Οικονομικών Επιστημών του Κιέβου.
3. Αυξανόμενος προστατευτισμός
Τι συμβαίνει όταν είσαι πολιτικός και αρχίζεις να ανησυχείς ότι δεν θα μπορέσεις να ταΐσεις τον πληθυσμό σου; Κλείνεις τα σύνορα, αποθηκεύεις τρόφιμα και εμποδίζεις οποιονδήποτε να εξάγει. Οι φόβοι για αποθήκευση και εμπορικές αναταραχές αυξάνονται. Οι υπουργοί της G7 συναντήθηκαν την περασμένη εβδομάδα για να στείλουν ένα επείγον μήνυμα σχετικά με τη σημασία της μη επιβολής εμπορικών φραγμών, σε μια εποχή σοβαρών αναταράξεων στην αγορά.
Όμως δεν συμφωνούν όλοι. Η Ουγγαρία έχει επιβάλλει πρόσθετους ελέγχους στις εξαγωγές σιτηρών. Ενώ ισχυρίζεται ότι η κίνηση δεν είναι μια πλήρης απαγόρευση εξαγωγών, δέχτηκε ωστόσο, την αυστηρή καταδίκη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Εν τω μεταξύ, η Τουρκία, η Αργεντινή και η Σερβία – συν η ίδια η Ουκρανία και η Ρωσία – έχουν επίσης επιβάλει, ή απείλησαν να επιβάλουν, απαγορεύσεις εξαγωγών.
Όλα είναι συνδεδεμένα. «Αν οι μεγάλοι εξαγωγείς το κάνουν, τότε οι τιμές στις διεθνείς αγορές θα αυξηθούν πολύ περισσότερο και αυτό θα πλήξει τις χώρες που εξαρτώνται από τις εισαγωγές τροφίμων», λεει ο Qaim του Πανεπιστημίου της Βόννης. Ορισμένοι Αμερικανοί αξιωματούχοι ανησυχούν ότι η Κίνα αποθηκεύει στρατηγικά τρόφιμα προκειμένου να έχει μεγαλύτερη πολιτική μόχλευση στις χώρες που εξαρτώνται από τις εισαγωγές τροφίμων – όπως π χ στην Αφρική.
Εν τω μεταξύ, η Γαλλία άρπαξε την ευκαιρία για να υποστηρίξει την ατζέντα της «διατροφικής κυριαρχίας» βάσει της όποιας η Ευρωπαϊκή Ένωση διατηρεί την ικανότητα να τρέφεται χρησιμοποιώντας εσωτερικούς πόρους, αντί να βασίζεται σε ζωοτροφές από την Ουκρανία, τη βραζιλιάνικη σόγια και τα ρωσικά αζωτούχα λιπάσματα. Ο υπουργός Οικονομίας Bruno Le Maire δήλωσε αυτή την εβδομάδα: «Όλες οι γαλλικές στρατηγικές διαισθήσεις σχετικά με την ενεργειακή και την επισιτιστική ανεξαρτησία της ΕΕ, επαληθεύονται από τις συνέπειες του πολέμου».
Στο κείμενο της δήλωσης που υπέγραψαν οι ηγέτες της ΕΕ σε μια συνάντηση στις Βερσαλλίες την περασμένη εβδομάδα, δεσμεύτηκαν να ενισχύσουν την παραγωγή φυτικών πρωτεϊνών από το μπλοκ – ένα παραδοσιακά αδύναμο σημείο του βαριά επιδοτούμενου γεωργικού συστήματος της ΕΕ.
4. Τα πράσινα όνειρα κατέρρευσαν
Ο πόλεμος στην Ουκρανία θα μπορούσε να σημάνει την παύση των μεγάλων φιλοδοξιών της Ευρώπης να καθαρίσει τη γεωργία από τον αντίκτυπό της στο κλίμα και το περιβάλλον.
Λιγότερο καλαμπόκι από την Ουκρανία σημαίνει λιγότερες ζωοτροφές για τα ζώα της Ευρώπης φέτος και υψηλότερες τιμές ζωοτροφών για τους ευρωπαίους αγρότες, οι οποίοι ήδη δυσκολεύονται να τα βγάλουν πέρα. Πολλές από αυτές τις ουκρανικές ζωοτροφές παραδοσιακά προέρχονται από λιμάνια της Μαύρης Θάλασσας – που είναι πλέον αποκλεισμένα.
Οι φόβοι για επικείμενες ελλείψεις ζωοτροφών έχουν τροφοδοτήσει εκκλήσεις για καθυστέρηση ή ακόμη και πλήρη επανεξέταση των ιστορικών σχεδίων βιωσιμότητας της ΕΕ για τον γεωργικό τομέα. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξετάζει την πρόταση της πλειοψηφίας των υπουργών γεωργίας της ΕΕ να καταργήσει προσωρινά την απαίτηση να μένει ένα κομμάτι γεωργικής γης εκτός παραγωγής προκειμένου να ενισχυθεί η προστασία της φύσης και αντ’ αυτού να χρησιμοποιηθεί για την καλλιέργεια ζωοτροφών.
Αυτό έχει προκαλέσει έντονες επιθέσεις από τους Πράσινους, οι οποίοι υποστηρίζουν ότι αυτή είναι μια ιδανική ευκαιρία για να μειωθεί ο όγκος των πόρων που παρέχονται στις βιομηχανίες κρέατος και γαλακτοκομικών προϊόντων. Τα δηλωμένα σχέδια της Επιτροπής να σκεφτεί να στηρίξει τον (όχι και τόσο πράσινο) τομέα των χοίρων – μια από τις μεγαλύτερες βιομηχανίες που συμπιέζεται από την αύξηση της τιμής των σιτηρών – προκάλεσε επίσης αντιδράσεις, μεταξύ άλλων από τις πιο φιλελεύθερες οικονομικά σκανδιναβικές χώρες.
5. Διακοπή παραγωγής ηλιέλαιου
Η ΕΕ εισάγει το ήμισυ της παραγωγής ηλιέλαιου της Ουκρανίας, το οποίο μπορεί να βρεθεί σε όλα τα τρόφιμα, από ψημένα, κονσερβοποιημένα και προπαρασκευασμένα, μέχρι και λιπαρά για επάλειψη, σάλτσες και σούπες. Επίσης, χρησιμοποιείται ευρέως σε προϊόντα ζαχαροπλαστικής και είναι ένα συστατικό – που δύσκολα μπορεί να αντικατασταθεί – των παιδικών τροφών.
«Θα προκαλέσει προφανώς αναταράξεις στον εφοδιασμό, επειδή εξαρτόμαστε από τακτικές προμήθειες ουκρανικού ηλιέλαιου στην Ευρώπη», λέει η Nathalie Lecocq, γενική διευθύντρια της FEDIOL, της ένωσης ομπρέλα για τα διυλιστήρια φυτικών ελαίων της ΕΕ που προμηθεύουν τη βιομηχανία τροφίμων. «Σε αυτό το σημείο, ανησυχούμε πραγματικά για τη διαθεσιμότητα», προσθέτει.
Ο Rubén Moreno, επικεφαλής του ισπανικού ομίλου βιομηχανίας ζαχαροπλαστικής Produlce, ανησυχεί πως τα αποθέματά τους κινδυνεύουν να εξαντληθούν σε μόλις δύο έως τρεις εβδομάδες και προειδοποιεί ότι η «εξαιρετική σημασία» της Ουκρανίας ως παγκόσμιου προμηθευτή ηλιέλαιου σημαίνει ότι οι επιπτώσεις θα επεκταθούν πολύ πέρα από τον ισπανικό τομέα γλυκών και αρτοποιίας.
«Βρισκόμαστε σε μια κατάσταση όπου ολόκληρη η ευρωπαϊκή και η παγκόσμια βιομηχανία τροφίμων παλεύουν για τα αποθέματα ηλιέλαιου που έχουν μείνει», αναφέρει, προσθέτοντας ότι αν και η αναζήτηση εναλλακτικών ελαίων βρίσκεται σε εξέλιξη, «δεν θα αρκούσε για να αντισταθμιστεί η απώλεια του ουκρανικού ηλιέλαιου».
Οι βιομηχανίες εστίασης και υπηρεσιών τροφίμων βρίσκονται επίσης στην πρώτη γραμμή, καθώς βασίζονται στο ηλιέλαιο για να μαγειρεύουν και να τηγανίζουν τα γεύματά τους. Ο Arnaud Dufour, επικεφαλής του Serving Europe, το οποίο αντιπροσωπεύει αλυσίδες fast food όπως τα McDonald’s, Starbucks και Burger King, πιστεύει ότι η έλλειψη του ηλιέλαιου θα είναι εκεί που τα περισσότερα εστιατόρια θα αισθανθούν το πρώτο χτύπημα – με το κρέας πουλερικών να είναι πιθανό να ακολουθήσει, λόγω της αύξησης των τιμών των ζωοτροφών.
Καθώς ο κλάδος προσπαθεί να βρει εναλλακτικές λύσεις για να διατηρήσει τα ράφια των σούπερ μάρκετ γεμάτα, το κόστος της αναμόρφωσης του προϊόντος και της αναπροσαρμογής των ετικετών των συστατικών είναι πιθανό να μετακυληθεί στους καταναλωτές. Όμως, με τον πληθωρισμό ρεκόρ των τιμών τροφίμων να συμπιέζει ήδη τους προϋπολογισμούς των νοικοκυριών, οι ομάδες υπεράσπισης των καταναλωτών προειδοποιούν τους λιανοπωλητές να μην τροφοδοτούν τους φόβους για ελλείψεις και να μην αυξάνουν τεχνητά τις τιμές.
«Πιστεύουμε ότι δεν υπάρχει λόγος να αυξηθεί η τιμή των ελαίων που βρίσκεται ήδη στα ράφια, δεδομένου ότι αγοράστηκαν σε σταθερή τιμή», λέει η Ileana Izverniceanu από το ισπανικό λόμπι καταναλωτών OCU. «Ο πόλεμος στην Ουκρανία δεν πρέπει να είναι δικαιολογία για να αυξηθούν οι τιμές ή να πυροδοτήσει φόβους για ελλείψεις και να προκαλέσει συγκέντρωση αποθεμάτων», προσθέτει.
Πηγή: POLITICO
