Παρά την επίσημη απόσυρση της αμφιλεγόμενης πρότασης Chat Control, το μεγαλύτερο και πιο φιλόδοξο σχέδιο ψηφιακής επιτήρησης στην ιστορία της Ευρωπαϊκής Ένωσης παραμένει ζωντανό.
Υπό την προεδρία της Δανίας στο Συμβούλιο, το σχέδιο επανέρχεται με νέο περίβλημα «εθελοντικότητας»: κυβερνήσεις ή πλατφόρμες που το επιθυμούν μπορούν να εφαρμόσουν συστήματα σάρωσης μηνυμάτων για τη «μείωση κινδύνου». Στην πράξη, ωστόσο, η «εθελοντικότητα» ανοίγει μια πίσω πόρτα για μαζική παρακολούθηση.
Το αρχικό Chat Control παρουσιάστηκε ως μέτρο για την καταπολέμηση της κακοποίησης παιδιών στο διαδίκτυο, με την πρόβλεψη ότι πλατφόρμες μηνυμάτων—WhatsApp, Telegram, Signal, Messenger—θα σαρώσουν αυτόματα όλα τα μηνύματα, εικόνες και βίντεο για παράνομο περιεχόμενο.
Η αντίδραση ήταν άμεση και σφοδρή: δικηγόροι, μηχανικοί και ευρωβουλευτές προειδοποίησαν ότι παραβιάζει θεμελιώδη δικαιώματα, όπως η ιδιωτικότητα και η αρχή της αναλογικότητας. Λόγω έλλειψης συναίνεσης, η πρόταση αποσύρθηκε επισήμως, όμως το πνεύμα της παραμένει στο νέο σχέδιο της Δανίας.
Με τον μανδύα της «εθελοντικής εφαρμογής», οι πλατφόρμες μπορούν να ενεργοποιήσουν εργαλεία σάρωσης «για την προστασία των χρηστών». Στην πράξη, όμως, αυτό σημαίνει εισαγωγή μιας τεχνικής πίσω πόρτας: τα μηνύματα σαρώνονται πριν κρυπτογραφηθούν, ακυρώνοντας την προστασία end-to-end που εγγυάται ότι μόνο ο αποστολέας και ο παραλήπτης μπορούν να τα διαβάσουν.
Το παράδοξο είναι ότι οι εγκληματίες που το μέτρο υποτίθεται ότι στοχεύει παραμένουν ανεπηρέαστοι, αφού μπορούν να παρακάμψουν τα συστήματα με VPN, TOR ή άλλες υπηρεσίες εκτός δικαιοδοσίας ΕΕ. Αντίθετα, ο μέσος πολίτης, που εμπιστεύεται τις πλατφόρμες για ιδιωτικότητα, γίνεται στόχος.
Τα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης για αυτόματη ανίχνευση περιεχομένου έχουν ποσοστά λάθους 5–30%, ειδικά σε εικόνες και βίντεο, με αποτέλεσμα εκατομμύρια νόμιμες συνομιλίες να επισημαίνονται ή να μπλοκάρονται λανθασμένα.
Το νέο σχέδιο δεν περιορίζεται στην καταπολέμηση της εγκληματικότητας. Η «εθελοντική» εφαρμογή δημιουργεί κίνητρα για ανταγωνισμό μεταξύ των πλατφορμών, που αναλαμβάνουν καθήκοντα παρακολούθησης κανονικά ανήκοντα στη Δικαιοσύνη.
Η μαζική επιτήρηση μπορεί να χρησιμοποιηθεί για πολιτικό έλεγχο, λογοκρισία ή συλλογή δεδομένων, ενώ το πρόσχημα της προστασίας των παιδιών λειτουργεί ως κάλυμμα για την επέκταση της παρακολούθησης.
Στην ουσία, το Chat Control ποτέ δεν αφορούσε την προστασία των παιδιών· αφορούσε την εξουσία. Ένα σύστημα μαζικής παρακολούθησης παρουσιάζεται ως ηθική ασπίδα, ενώ στην πραγματικότητα παρακολουθεί εκατομμύρια πολίτες.
Όπως και με τους κανόνες όπλων, οι αυστηρότεροι περιορισμοί δεν σταματούν τους αποφασισμένους παραβάτες· περιορίζουν μόνο όσους ακολουθούν τον νόμο. Στον ψηφιακό κόσμο, οι εγκληματίες συνεχίζουν ανενόχλητοι, ενώ οι πολίτες χάνουν την ιδιωτικότητα και την ελευθερία τους.
Η πραγματική πρόκληση πλέον δεν είναι αν η ΕΕ θα υιοθετήσει νόμο μαζικής επιτήρησης, αλλά πότε και με ποιο πρόσχημα, καθώς η «εθελοντικότητα» μπορεί να γίνει το μέσο για μόνιμη και αδιαφανοποίητη παρακολούθηση.
Η Von der Leyen δημιουργεί «υπουργείο… αλήθειας» για τον έλεγχο πληροφοριών και ειδήσεων
Οι Ευρωπαίοι πολίτες, ήδη επιβαρυμένοι από πολυάριθμα προβλήματα, βλέπουν να ζωντανεύει μπροστά τους μια ακόμη δυστοπία, όπως την είχε περιγράψει ο George Orwell στο προφητικό του μυθιστόρημα 1984.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση ετοιμάζεται να δημιουργήσει έναν οργανισμό που θυμίζει το «Υπουργείο της Αλήθειας» του Όργουελ: ένα Κέντρο Δημοκρατικής Ανθεκτικότητας, με στόχο την καταπολέμηση της «παραπληροφόρησης» που προέρχεται κυρίως από τη Ρωσία και άλλα αυταρχικά καθεστώτα. Η κίνηση αυτή, σύμφωνα με διέρρευσαν έγγραφα που παρουσίασε η Guardian, προκαλεί έντονες συζητήσεις για το όριο ανάμεσα στην προστασία της δημοκρατίας και τη λογοκρισία.
Το σχέδιο, το οποίο θα δημοσιοποιηθεί επίσημα στις 12 Νοεμβρίου, προβλέπει ότι στο Κέντρο θα συμμετάσχουν εθελοντικά κράτη-μέλη της ΕΕ αλλά και «ομοϊδεάτες» εκτός της Ένωσης, όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, και χώρες που θέλουν να ενταχθούν στο μπλοκ.
Η Ursula von der Leyen, πρόεδρος της Επιτροπής, παρουσιάζει την πρωτοβουλία ως «ασπίδα της δημοκρατίας», ειδικά ενόψει των ευρωεκλογών του 2024. Όμως, για πολλούς ειδικούς και ακτιβιστές, η πραγματική απειλή είναι η θεσμοθέτηση ενός καθεστώτος λογοκρισίας, που περιορίζει τις ατομικές ελευθερίες και τον δημόσιο διάλογο.
Η απειλή, σύμφωνα με το έγγραφο, προέρχεται κυρίως από τη Ρωσία και την Κίνα. Η Ρωσία κατηγορείται για υβριδικές επιθέσεις και παραπληροφόρηση, ενώ η Κίνα χρησιμοποιεί εταιρείες δημοσίων σχέσεων και influencers για να επηρεάσει την κοινή γνώμη σε ευρωπαϊκό έδαφος, προωθώντας πολιτικά συμφέροντά της.
Οι ευρωπαϊκές υπηρεσίες έχουν εντοπίσει δεκάδες περιπτώσεις ψεύτικων ειδησεογραφικών ιστοσελίδων που προσποιούνται ότι είναι γνωστά μέσα ενημέρωσης, όπως το Die Welt ή η Le Point, και αναπαράγουν ψευδείς ειδήσεις για να αποσταθεροποιήσουν δημοκρατικές διαδικασίες. Η Κίνα, σύμφωνα με το Citizen Lab, λειτουργεί παγκόσμιο δίκτυο ιστοσελίδων που προωθούν την προπαγάνδα της σε Ευρώπη, Ασία και Λατινική Αμερική.
Ωστόσο, το κέντρο της ΕΕ δεν θα περιοριστεί στην παρακολούθηση εξωτερικών απειλών. Αναμένεται να συνεργάζεται με «ανεξάρτητους» ελεγκτές γεγονότων, αλλά και με influencers για την προώθηση περιεχομένου που συμφωνεί με τις πολιτικές της Ένωσης.
Η κριτική εστιάζει στην έλλειψη διαφάνειας και στο γεγονός ότι η «προστασία» της πληροφορίας μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε έλεγχο και λογοκρισία, περιορίζοντας τον δημόσιο διάλογο και την ελευθερία της έκφρασης.
Η αντίδραση από την Αμερική ήταν άμεση. Το Υπουργείο Εξωτερικών χαρακτήρισε τις πρωτοβουλίες «οργουελιανές», προειδοποιώντας ότι η λογοκρισία δεν είναι ελευθερία και ότι τέτοια μέτρα συχνά προστατεύουν τους ηγέτες της ΕΕ από τον ίδιο τους τον λαό.
Ο αντιπρόεδρος J.D. Vance δήλωσε χαρακτηριστικά ότι «αν η δημοκρατία σας μπορεί να καταστραφεί με μερικές εκατοντάδες χιλιάδες δολάρια ψηφιακής διαφήμισης από μια ξένη χώρα, τότε δεν ήταν ποτέ πολύ ισχυρή εξαρχής».
Για τους Ευρωπαίους πολίτες, η δημιουργία του Κέντρου Δημοκρατικής Ανθεκτικότητας φαντάζει ως ένα νέο εργαλείο ελέγχου, που κινδυνεύει να μετατρέψει την καθημερινή ψηφιακή ζωή σε ένα περιβάλλον όπου η πληροφορία φιλτράρεται, παρακολουθείται και καθοδηγείται.
Όπως και στο 1984, η «αλήθεια» δεν είναι πλέον συλλογική εμπειρία, αλλά προϊόν ενός θεσμού που αποφασίζει τι είναι σωστό να βλέπουν και να πιστεύουν οι πολίτες.
