Συζητώντας με μια φίλη εχθές, άρχισε να μου ξεδιπλώνει τις σκέψεις της για το σύνδρομο του καθρέφτη, για μια κοινωνία που εχθρεύεται το ήθος, για την αποθέωση της λαμογιάς και το φόβο της αρετής.
Αναρωτήθηκε γιατί πολεμάμε αυτούς που μας θυμίζουν την ηθική μας χρεοκοπία;
Και συνέχισε…
Παρακολουθώντας κανείς τον δημόσιο διάλογο, τις ατέρμονες τηλεοπτικές αντιπαραθέσεις και την καθημερινή τριβή στην Ελληνική πραγματικότητα, καταλήγει συχνά σε ένα πνιγηρό ερώτημα.
«Πώς θα αλλάξει επιτέλους αυτή η κατάσταση στη χώρα;»
Η ειλικρινής απάντηση, όσο σκληρή κι αν ακούγεται, είναι πως ίσως να μην μπορεί να αλλάξει, τουλάχιστον όχι με τον τρόπο που ελπίζουμε.
Και ο λόγος είναι απλός.
Το πρόβλημά μας δεν ήταν ποτέ μόνο θέμα προσώπων.
Είναι εύκολο να δείχνουμε με το δάχτυλο τους πολιτικούς, τους θεσμούς ή τους «άλλους».
Όμως, η αλήθεια είναι πως μιλάμε για μια βαθιά ριζωμένη νοοτροπία που έχει πλέον ποτίσει ολόκληρη την κοινωνία μας. Μια νοοτροπία που λειτουργεί σαν αόρατος ιστός, εγκλωβίζοντας κάθε προσπάθεια για πραγματική πρόοδο.
Το πιο τρομακτικό σύμπτωμα αυτής της παρακμής είναι η πλήρης αλλοίωση της ηθικής σε ένα τεράστιο μέρος του πληθυσμού.
Έχουμε φτάσει στο σημείο όχι απλώς να ανεχόμαστε, αλλά να επικροτούμε, να θαυμάζουμε και να αναπαράγουμε τη «λαμογιά». Ο πονηρός, ο καταφερτζής, αυτός που παρακάμπτει τους κανόνες εις βάρος του συνόλου, έχει αναχθεί σε κοινωνικό πρότυπο.
Αντίθετα, ο νομοταγής, ο εργατικός και ο έντιμος αντιμετωπίζεται συχνά ως ο «αφελής» της παρέας.
Έχουμε φτιάξει μια κοινωνία όπου το σωστό θεωρείται γραφικό και το λάθος θεωρείται μαγκιά.
Τι συμβαίνει, όμως, όταν μέσα σε αυτό το τοξικό περιβάλλον εμφανίζεται κάτι πραγματικά ηθικό, αγνό ή ανιδιοτελές;
Η αντίδραση της πλειοψηφίας είναι σοκαριστική.
Αντί το ηθικό να αποτελέσει φάρο ή παράδειγμα προς μίμηση, κρίνεται μέσα από τα παραμορφωτικά γυαλιά της κοινωνικής καχυποψίας.
«Κάτι κρύβει»,
«για κάποιο συμφέρον το κάνει»,
«δεν μπορεί να είναι τόσο καλή», είναι οι πρώτες σκέψεις.
Πολύ γρήγορα, αυτή η καχυποψία μετατρέπεται σε ανοιχτή επίθεση.
Η κοινωνία χτυπάει το ηθικό σαν να είναι ο μεγαλύτερος εχθρός της.
Προσπαθεί να το αποδομήσει, να το λερώσει, να το σύρει στον βούρκο όπου έχει συνηθίσει να κολυμπάει η ίδια.
Η ψυχολογική εξήγηση πίσω από αυτή την ανθρωποφαγία είναι ίσως η πιο θλιβερή από όλες.
Ο ηθικός άνθρωπος, η ανιδιοτελής πράξη, λειτουργούν σαν ένας πεντακάθαρος καθρέφτης.
Όταν οι άνθρωποι που έχουν συμβιβαστεί με την ανηθικότητα κοιτάζουν αυτόν τον καθρέφτη, βλέπουν ξεκάθαρα τη δική τους σαπίλα.
Το φως του άλλου ξεμπροστιάζει τα δικά τους σκοτάδια.
Εκθέτει τις μικρές ή μεγάλες καθημερινές τους εκπτώσεις.
Για να μην αντιμετωπίσουν, λοιπόν, τις ίδιες τους τις τύψεις, για να μην αναγκαστούν να αναμετρηθούν με το τέρας της συνείδησής τους, επιλέγουν τον εύκολο δρόμο.
Σπάνε τον καθρέφτη.
Λιθοβολούν τον ηθικό άνθρωπο, προσπαθώντας να πείσουν τους εαυτούς τους ότι «όλοι ίδιοι είμαστε, κανείς δεν είναι καθαρός».
”Όλοι μαζί τα φάγαμε”.
Αν αποδείξουν ότι και ο καλός είναι σκάρτος, τότε η δική τους σκαρταδούρα νομιμοποιείται.
Η αλλαγή σε αυτή τη χώρα δεν θα έρθει με καμία κυβερνητική αλλαγή και κανέναν νέο νόμο, αν πρώτα δεν υπάρξει μια βαθιά, επώδυνη, ατομική και συλλογική αυτοκριτική.
Πρέπει να σταματήσουμε να πολεμάμε αυτό που φοβόμαστε να γίνουμε.
Πρέπει να αντέξουμε να κοιτάξουμε τον καθρέφτη, όσο άσχημο κι αν είναι αυτό που θα δούμε, και να αποφασίσουμε επιτέλους να καθαρίσουμε πρώτα τη δική μας αυλή.
Μόνο τότε το ήθος θα πάψει να είναι ο εχθρός, και θα γίνει ξανά η πυξίδα μας.
Την κοίταξα και συνειδητοποίησα πόσο δίκιο είχε.
Είναι τελικά τόσο απλό και ταυτόχρονα τόσο δύσκολο.
Εμείς οι ίδιοι, αντέχουμε να κοιτάξουμε τον δικό μας καθρέφτη;
Ή σπάμε τον καθρέφτη για να μην δούμε το πρόσωπό μας;
Έχουμε συνηθίσει τόσο πολύ το σκοτάδι που μας τυφλώνει το φως, ή υπάρχει ακόμα ελπίδα να αλλάξει αυτή η νοοτροπία;
Η συζήτηση αυτή με έκανε να θυμηθώ μια κουβέντα του Μίκη Θεοδωράκη που μου την επαναλάμβανε συχνά.
”Δεν έχει νόημα να περιμένουμε «σωτήρες».
Η μοναδική επανάσταση σήμερα είναι να επιλέγεις τον δύσκολο δρόμο του ήθους, ακόμα κι αν η κοινωνία προσπαθήσει να σε πείσει ότι είσαι ο γραφικός της υπόθεσης.”
Και ίσως, λέω εγώ, αν μαζευτούμε πολλοί «γραφικοί», ο καθρέφτης να αρχίσει να δείχνει κάτι πιο όμορφο.
Μιχαήλ Πατσίκας
