Η Ευρώπη προετοιμάζεται για τη μεγαλύτερη ενεργειακή κρίση της ιστορίας της, και οι λύσεις που εξετάζονται θυμίζουν περισσότερο μέτρα πολέμου παρά πολιτική λιτότητας. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, βλέποντας το Στενό του Ορμούζ να παραμένει κλειστό και τις τιμές της ενέργειας να εκτοξεύονται, καταρτίζει ένα σχέδιο έκτακτης ανάγκης που περιλαμβάνει: υποχρεωτική τηλεργασία όπου είναι δυνατόν, μείωση των ορίων ταχύτητας στους αυτοκινητόδρομους, απαγόρευση κυκλοφορίας ΙΧ σε μεγάλες πόλεις, και περιορισμό αεροπορικών ταξιδιών . Η πρόεδρος της Κομισιόν, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, προειδοποίησε ότι «το λιγότερο ακριβό ενέργεια είναι αυτή που δεν χρησιμοποιείται» . Η Ευρώπη μπαίνει σε καθεστώς επισιτιστικής και ενεργειακής λιτότητας – και οι πολίτες καλούνται να πληρώσουν το τίμημα μιας κρίσης που δεν προκάλεσαν.
Ο εφιάλτης: Το Στενό του Ορμούζ παραμένει κλειστό – Οι επιπτώσεις είναι ήδη εδώ
Η κρίση στο Ορμούζ, από όπου διέρχεται το 20% του παγκόσμιου πετρελαίου και ενός σημαντικού μέρους του υγροποιημένου φυσικού αερίου, έχει ήδη προκαλέσει τεράστιο οικονομικό πλήγμα . Μόλις 44 ημέρες μετά την έναρξη της σύγκρουσης, ο λογαριασμός της ΕΕ για εισαγωγές ορυκτών καυσίμων αυξήθηκε κατά 22 δισεκατομμύρια ευρώ .
Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας (IEA) προειδοποίησε ότι η Ευρώπη έχει μόλις έξι εβδομάδες αποθέματος αεροπορικής κηροζίνης . Οι τιμές του Brent έχουν εκτοξευθεί πάνω από 100 δολάρια το βαρέλι, με σημαντικές αυξήσεις και στο φυσικό αέριο . Ο Επίτροπος Ενέργειας, Νταν Γιόργκενσεν, περιέγραψε την κατάσταση ως «πολύ σοβαρή» και ξεκαθάρισε ότι ακόμα κι αν ο πόλεμος τελείωνε αύριο, η Ευρώπη «δεν θα επιστρέψει στην κανονικότητα στο προβλέψιμο μέλλον» .
Το σχέδιο: Τηλεργασία, μείωση ταχύτητας, απαγόρευση ΙΧ
Το σχέδιο της Κομισιόν, το οποίο αναμένεται να παρουσιαστεί επισήμως στις 22 Απριλίου, περιλαμβάνει δέσμη μέτρων που στοχεύουν στη μείωση της ζήτησης – το μοναδικό εργαλείο που απομένει όταν η προσφορά έχει κοπεί.
Στον τομέα των μεταφορών (που καίει το μεγαλύτερο μέρος του πετρελαίου):
-
Μείωση ορίων ταχύτητας στους αυτοκινητόδρομους κατά τουλάχιστον 10 χλμ/ώρα .
-
Υποχρεωτική τηλεργασία για μία ημέρα την εβδομάδα, για τη μείωση των μετακινήσεων .
-
Απαγόρευση κυκλοφορίας ΙΧ σε μεγάλες πόλεις, με εναλλαγή ανά ζυγά/μονά .
-
Προώθηση του car-pooling και των μέσων μαζικής μεταφοράς, με πιθανή δραστική μείωση των εισιτηρίων .
-
Εκπαίδευση σε «οικολογική οδήγηση» (eco-driving) για εξοικονόμηση καυσίμων .
-
Αποθάρρυνση των αεροπορικών ταξιδιών όπου υπάρχει σιδηροδρομική εναλλακτική .
Στον τομέα της ενέργειας και των κτιρίων:
-
Μείωση της θερμοκρασίας σε δημόσια και εμπορικά κτίρια.
-
Αναθεώρηση των φορολογικών κινήτρων ώστε η ηλεκτρική ενέργεια να φορολογείται λιγότερο από τα ορυκτά καύσιμα .
Η λογική: «Η λιγότερη ακριβή ενέργεια είναι αυτή που δεν χρησιμοποιείται»
Η φον ντερ Λάιεν ήταν ξεκάθαρη: μπροστά στην κρίση, η μείωση της ζήτησης είναι η μόνη άμεση λύση . Το σκεπτικό είναι ότι κάθε λίτρο βενζίνης ή ντίζελ που δεν καίγεται είναι μια μικρή ανακούφιση για το σύστημα.
Το πρόβλημα, όμως, είναι ότι αυτά τα μέτρα δεν είναι εθελοντικά. Η Επιτροπή πιέζει τις κυβερνήσεις να τα επιβάλουν, μετατρέποντας συστάσεις σε υποχρεωτικές πολιτικές. Και όπως αποδείχθηκε και στην πανδημία, τα «lockdown» τείνουν να γίνονται μόνιμα, ακόμα και όταν η αρχική αιτία εκλείψει.
Οι αντιδράσεις: Οικονομολόγοι και βιομηχανία προειδοποιούν
Οι αντιδράσεις στο σχέδιο είναι ανάμεικτες. Οικονομολόγοι προειδοποιούν ότι τα μέτρα μπορεί να είναι αναποτελεσματικά ή και αντιπαραγωγικά. Ο Μάρσελ Φράτσερ, πρόεδρος του Γερμανικού Ινστιτούτου Οικονομικών Ερευνών, χαρακτήρισε τις προσωρινές περικοπές φόρων καυσίμων «μη ικανοποιητικές» και σε ορισμένες περιπτώσεις «αντιπαραγωγικές», καθώς τα οφέλη καταλήγουν στις εταιρείες πετρελαίου .
Ο Στέφαν Κόοτς, του Ινστιτούτου Παγκόσμιας Οικονομίας του Κιέλου, προειδοποίησε ότι η προσδοκία ότι η κρατική παρέμβαση θα προστατεύσει τα νοικοκυριά είναι «ψευδαίσθηση» . Οι υψηλότερες τιμές της ενέργειας θα διαβρώσουν την αγοραστική δύναμη, ανεξάρτητα από τις φορολογικές ελαφρύνσεις.
Οι βιομηχανίες, ιδιαίτερα οι αεροπορικές, είναι σε απόγνωση. Η Lufthansa προειδοποίησε ότι μπορεί να αναγκαστεί να καθηλώσει αεροσκάφη, ενώ η Ryanair εξετάζει μείωση 10% των πτήσεων. Οι ελλείψεις σε καύσιμα θα χτυπήσουν πρώτα τον τουρισμό και τις μεταφορές, με τεράστιο οικονομικό κόστος.
Η ειρωνεία: Πράσινη πολιτική μέσω λιτότητας
Η μεγάλη ειρωνεία είναι ότι η ενεργειακή κρίση χρησιμοποιείται ως πρόσχημα για την επιτάχυνση της πράσινης μετάβασης. Η φον ντερ Λάιεν δήλωσε ότι η κρίση επιβεβαιώνει την ανάγκη για «εγχώρια, προσιτή, αξιόπιστη ενέργεια» (δηλαδή ανανεώσιμες πηγές και πυρηνική) . Το σχέδιο περιλαμβάνει φορολογικά κίνητρα για την ηλεκτρική ενέργεια και την απολιγνιτοποίηση .
Αυτό που παρουσιάζεται ως «ανάγκη», όμως, είναι μια πολιτική επιλογή. Η Ευρώπη θα μπορούσε να στραφεί ξανά σε φθηνότερες πηγές (π.χ. διάλογο με Ρωσία), αλλά επιλέγει την επώδυνη μετάβαση – και βάζει τους πολίτες να πληρώσουν το κόστος.
Συμπέρασμα: Μια νέα εποχή λιτότητας, με πρόσχημα την «πράσινη» μετάβαση
Η Ευρώπη μπαίνει σε μια νέα, παρατεταμένη περίοδο λιτότητας. Τα μέτρα που εξετάζονται – τηλεργασία, απαγόρευση ΙΧ, μείωση ταχυτήτων – δεν είναι προσωρινά. Είναι η αρχή μιας νέας κανονικότητας, όπου η ελευθερία μετακίνησης και η κατανάλωση ενέργειας θα περιορίζονται δραστικά.
Η κρίση στο Ορμούζ είναι η αφορμή. Η πολιτική βούληση για μια πράσινη, ελεγχόμενη, ψηφιακή κοινωνία είναι η αιτία. Και οι Ευρωπαίοι πολίτες καλούνται να προσαρμοστούν – είτε το θέλουν είτε όχι.
Το ερώτημα δεν είναι αν θα εφαρμοστούν αυτά τα μέτρα, αλλά πόσο γρήγορα και πόσο αυστηρά.
