Ομίδ Σουρεσραφίλ Mbbs Phd Fhrs
Σε μια εποχή επιβράδυνσης της οικονομικής ανάπτυξης, εξωφρενικά υψηλού κόστους ενέργειας και κλεισίματος των εργοστασίων που σαρώνουν την ήπειρο, η Ευρώπη βρίσκεται σε ένα επικίνδυνο σταυροδρόμι. Η βιομηχανική καρδιά της Γερμανίας χάνει θέσεις εργασίας με ταχείς ρυθμούς. Χημικά εργοστάσια που κάποτε τροφοδοτούσαν το βιομηχανικό θαύμα της ΕΕ τώρα παραμένουν αδρανή υπό το βάρος των τριπλασιασμένων λογαριασμών ενέργειας. Η Γαλλία και η Ιταλία παλεύουν με τη στασιμότητα της παραγωγής, ενώ η Ανατολική Ευρώπη παρακολουθεί τις εξαγωγικές της αγορές να καταρρέουν. Οι παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού που κάποτε συνέδεαν τον κόσμο με αμοιβαία ευημερία διαλύονται σε ανταγωνιστικά μπλοκ. Και στο επίκεντρο αυτής της καταιγίδας, ο οικονομολόγος Τζέφρι Σακς εξέδωσε μία από τις πιο ξεκάθαρες προειδοποιήσεις μέχρι σήμερα: Η παγκόσμια οικονομία δεν επιβραδύνεται απλώς — υφίσταται μια διαρθρωτική κατάρρευση που οφείλεται στη γεωπολιτική υπερβολή, στις διαλυμένες εμπορικές σχέσεις και σε μια επικίνδυνη στροφή από την οικονομία της συνεργασίας προς την πολιτική της αντιπαλότητας.
Ο Σακς, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Κολούμπια με δεκαετίες εμπειρίας ως σύμβουλος κυβερνήσεων και διεθνών οργανισμών σε θέματα ανάπτυξης και διαχείρισης κρίσεων, υποστηρίζει εδώ και καιρό ρεαλιστικές πολιτικές βασισμένες σε στοιχεία. Από το πρώιμο έργο του σχετικά με τις μεταβάσεις της αγοράς στα μετασοβιετικά κράτη έως τις μεταγενέστερες κριτικές του για τη νεοφιλελεύθερη ορθοδοξία και τους ατελείωτους πολέμους, έχει επισημάνει με συνέπεια ότι η βιώσιμη ευημερία απαιτεί να πάρουμε υπόψη μας την γεωγραφία, το αμοιβαίο όφελος και τον ρεαλισμό —όχι η ιδεοληψία ή τον ηγεμονισμό.
Στην πρόσφατη ανάλυσή του, ο Σακς σκιαγραφεί μια απογοητευτική εικόνα: η προσπάθεια των Ηνωμένων Πολιτειών να διατηρήσουν μονοπολική κυριαρχία μέσω κυρώσεων, δασμών και στρατιωτικής αντιπαράθεσης κατακερματίζει την παγκόσμια οικονομία. Η Ευρώπη, βρίσκεται παγιδευμένη στα διασταυρούμενα πυρά των δικών της πολιτικών επιλογών, και επομένως, κινδυνεύει να γίνει ο μεγαλύτερος ηττημένος. Εν τω μεταξύ, η Ασία και ο Παγκόσμιος Νότος προχωρούν αθόρυβα προς την περιφερειοποίηση και την πρόοδο. Οι παλιοί κανόνες του αόρατου χεριού του Άνταμ Σμιθ — το εμπόριο ως παιχνίδι θετικού αθροίσματος — έχουν αντικατασταθεί από μια νοοτροπία που δίνει προτεραιότητα στην ασφάλεια και στον έλεγχο έναντι της αποτελεσματικότητας. Οι συνέπειες είναι ήδη ορατές στη μείωση του βιοτικού επιπέδου των Ευρωπαίων πολιτών, στην αύξηση της δημόσιας δυσαρέσκειας και στην πολύ πραγματική απειλή περαιτέρω κλιμάκωσης αυτής της άσχημης κατάστασης.
Αυτή η εκτίμηση δεν υπερβολική. Οι προβλέψεις για την αύξηση του ΑΕΠ της Ευρώπης το 2026 κυμαίνονται γύρω στο +1% ή και χαμηλότερα στις μεγάλες οικονομίες, με τη Γερμανία να προβλέπεται μόλις στο +0,6–0,8% εν μέσω των συνεχιζόμενων ενεργειακών κρίσεων. Η βιομηχανική παραγωγή έχει συρρικνωθεί απότομα από τις αρχές της δεκαετίας του 2020, με εκτιμήσεις να υποδηλώνουν εκατομμύρια πιθανές απώλειες θέσεων εργασίας που συνδέονται με το υψηλότερο κόστος ενέργειας και τις διαταραχές του εφοδιασμού. Η αποβιομηχάνιση δεν αποτελεί πλέον θεωρητικό κίνδυνο· είναι μία μετρήσιμη πραγματικότητα. Ωστόσο, ο Σακς υποστηρίζει ότι η ζημιά είναι βαθύτερη από τις κυκλικές υφέσεις. Πηγάζει από τις μόνιμες ρήξεις στις ίδιες τις σχέσεις που τροφοδότησαν την παγκοσμιοποίηση μετά τον Ψυχρό Πόλεμο. Η κατανόηση αυτών των ρήξεων — και του ρόλου της Ευρώπης σε αυτές — είναι απαραίτητη όχι μόνο για τους υπεύθυνους χάραξης της πολιτικής, αλλά και για όποιον έχει επενδύσει σε ένα σταθερό, ευημερούν μέλλον.
Το Τέλος της Εποχής της Παγκοσμιοποίησης: Σπασμένοι Δεσμοί που Κάποτε Ένωναν τον Κόσμο
Για δεκαετίες μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, η παγκοσμιοποίηση απέφερε πρωτοφανή οφέλη. Η φθηνή ενέργεια από τη Ρωσία, η τεράστια παραγωγική ικανότητα της Κίνας και οι ανοιχτές αγορές σε όλες τις ηπείρους έβγαλαν δισεκατομμύρια ανθρώπους από τη φτώχεια και ενίσχυσαν την κατανάλωση στη Δύση. Οι αλυσίδες εφοδιασμού, βελτιστοποιημένες για αποδοτικότητα, δημιούργησαν πολύπλοκες αλληλεξαρτήσεις που έκαναν τις συγκρούσεις δαπανηρές και τη συνεργασία κερδοφόρα. Ο Τζέφρι Σακς έχει επανειλημμένα επισημάνει πώς αυτό το σύστημα, αν και ατελές, βασιζόταν σε μια θεμελιώδη αρχή: Την οικονομική ανταλλαγή ως εργαλείο για κοινή ευημερία και όχι ως γεωπολιτική μόχλευση, ως μέσο πίεσης, κάτι που γίνεται σήμερα.
Σήμερα, αυτή η εποχή έχει τελειώσει. Οι εμπορικές σχέσεις ΗΠΑ-Κίνας, που κάποτε αποτελούσαν τον κινητήρα της παγκόσμιας ανάπτυξης, έχουν ουσιαστικά διακοπεί. Δεκαετίες ενοποίησης — η ένταξη της Κίνας στον ΠΟΕ (Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου), οι μαζικές ροές επενδύσεων και η συμβιωτική βιομηχανική παραγωγή — έχουν δώσει τη θέση τους σε δασμούς, ελέγχους εξαγωγών, απαγορεύσεις τεχνολογίας και επενδυτικούς περιορισμούς.
Ο Σακς σημειώνει ότι η οικονομική ανάκαμψη είναι απίθανη στο άμεσο μέλλον. Η ζημιά είναι έχει γίνει πλέον διαρθρωτική. Οι εφοδιαστικές αλυσίδες επανατοποθετούνται βίαια στην πατρίδα ή σε «φιλικές χώρες» με τεράστιο κόστος. Εκτιμήσεις από τις ομάδες προβληματισμού (τα think tanks) και τα εμπορικά δεδομένα δείχνουν μια επίμονη αποσύνδεση της παγκόσμιας αγοράς. Οι Αμερικανικές εξαγωγές γεωργικών προϊόντων προς την Κίνα έχουν μειωθεί ως ποσοστό του συνολικού εμπορίου, ενώ ταυτόχρονα και η Κίνα έχει διαφοροποιήσει επιθετικά τις πηγές προμήθειάς της.
Τα χρονοδιαγράμματα των δασμών υπό τις πρόσφατες Αμερικανικές κυβερνήσεις καταδεικνύουν την κλιμάκωση: Οι συντελεστές των δασμών στα Κινεζικά προϊόντα έχουν αυξηθεί δραματικά, φτάνοντας σε επίπεδα που δεν έχουν παρατηρηθεί εδώ και δεκαετίες μέχρι το 2025–2026. Αυτό που ξεκίνησε ως στοχευμένα μέτρα κατά συγκεκριμένων τομέων (χάλυβας, αυτοκίνητα, ημιαγωγοί) έχουν επεκταθούν σε μια ολοκληρωμένη στρατηγική οικονομικού περιορισμού. Το αποτέλεσμα; Υψηλότερο κόστος για τους καταναλωτές παντού, διακοπή της καινοτομίας στον τομέα της τεχνολογίας και της πράσινης ενέργειας, καθώς και επιβράδυνση της παγκόσμιας αύξησης της παραγωγικότητας.
Η Ευρώπη αντιμετωπίζει επιπλέον μια ακόμη πιο οξεία ρήξη με τη Ρωσία. Πριν από το 2022, η Ρωσία προμήθευε περίπου το 40% του φυσικού αερίου της ΕΕ μέσω αποδοτικών αγωγών. Αυτή η φθηνή, αξιόπιστη ενέργεια στήριζε το βιομηχανικό μοντέλο της Γερμανίας — τη μετάβαση στην Ενεργειακή Κίνηση (Energiewende), τους χημικούς γίγαντες όπως είναι η BASF και την αυτοκινητοβιομηχανία. Οι κυρώσεις και η καταστροφή της υποδομής του αγωγού φυσικού αερίου Nord Stream διέκοψαν αυτούς τους δεσμούς σχεδόν εν μία νυκτί. Η Ευρώπη στράφηκε στο ακριβό υγροποιημένο φυσικό αέριο (LNG) των ΗΠΑ και του Κατάρ, αλλά με υψηλό κόστος. Ιστορικά, το αέριο μέσω αγωγών κόστιζε ένα κλάσμα του LNG. Η διαφορά τιμών παραμένει, ενσωματώνοντας μόνιμα υψηλότερα κόστη εισροών στην ευρωπαϊκή βιομηχανία. Ο Σακς αποκαλεί αυτό το φαινόμενο «θανατηφόρο λάθος» της Ευρώπης. Το αποκαλεί θυσία της γεωγραφικής και οικονομικής λογικής για χάρη της ευθυγράμμισης της Ευρώπης με την Ουάσιγκτον.
Οι αριθμοί αφηγούνται την ιστορία. Το μερίδιο της μεταποίησης στο ΑΕΠ της ΕΕ έχει παραμείνει στάσιμο ή έχει μειωθεί σε βασικές οικονομίες. Μόνο η Γερμανία έχασε εκατοντάδες χιλιάδες θέσεις εργασίας στον βιομηχανικό τομέα από τότε που εντάθηκε ο ενεργειακός κλονισμός, με τομείς όπως η αυτοκινητοβιομηχανία και η χημική βιομηχανία να πλήττονται περισσότερο.
Ένα διάγραμμα για την περίοδο 2024–2025 των τάσεων της ευρωπαϊκής εκβιομηχάνισης δείχνει μια σαφή πτωτική πορεία της προστιθέμενης αξίας μετά την κορύφωσή της στα μέσα της δεκαετίας του 2010.
Η περιφερειοποίηση επιταχύνεται και αλλού. Η Ασία και η Αφρική ενισχύουν το ενδοηπειρωτικό εμπόριο. Οι χώρες των BRICS και οι αναδυόμενες αγορές δημιουργούν νέους διαδρόμους που παρακάμπτουν τους παραδοσιακούς δυτικούς κόμβους. Μια ανάλυση της BCG (μια Αμερικάνικη κορυφαία παγκόσμια εταιρεία συμβούλων επιχειρήσεων) σχετικά με τις μεταβολές στο αφρικανικό εμπόριο υπογραμμίζει τον τρόπο με τον οποίο οι αναδυόμενες οικονομίες ανακατευθύνουν τις εμπορικές ροές η μία προς την άλλη, ενώ η προβλεπόμενη ανάπτυξη των ενδοπεριφερειακών δεσμών ξεπερνά κατά πολύ τους στάσιμους εμπορικούς δεσμούς της Ευρώπης.
Η Ευρώπη, μη έχοντας την κλίμακα ή τους πόρους για να ανταγωνιστεί σε αυτό το νέο τοπίο, βρίσκεται ακυβέρνητη — γεωγραφικά τοποθετημένη για ευρασιατική ολοκλήρωση, αλλά πολιτικά δεσμευμένη στην απομόνωση του Ατλαντισμού.
Η Αυτοπροκαλούμενη Πληγή της Ευρώπης: Αποβιομηχάνιση και Εξάρτηση
Καμία άλλη περιοχή δεν νιώθει τον οικονομικό πόνο πιο έντονα από την Ευρώπη. Ο Σακς υποστηρίζει ότι οι ηγέτες της Ευρωπαϊκής ηπείρου έκαναν μια καταστροφική επιλογή. Έδωσαν προτεραιότητα στη γεωπολιτική αφοσίωση έναντι του οικονομικού συμφέροντος. Υποστηρίζοντας την επέκταση του ΝΑΤΟ προς τα ανατολικά και υιοθετώντας ολοκληρωτικές κυρώσεις κατά της Ρωσίας, η Ευρώπη αποκόπηκε από τον πιο φυσικό ενεργειακό εταίρο της.
Οι πόροι της Ρωσίας — πετρέλαιο, φυσικό αέριο, μέταλλα, λιπάσματα — δεν ήταν απλώς φθηνοί. Ήταν συμπληρωματικοί στην υψηλή τεχνολογικά βιομηχανική βάση της Ευρώπης.
Το αποτέλεσμα ήταν προβλέψιμο και άμεσο. Οι τιμές της ενέργειας εκτοξεύτηκαν. Τα νοικοκυριά αντιμετώπισαν διψήφιο πληθωρισμό στις επιχειρήσεις κοινής ωφέλειας. Βιομηχανίες που καταναλώνουν τεράστιες ποσότητες ενέργειας — χάλυβας, λιπάσματα, γυαλί, χημικά — αντιμετώπισαν υπαρξιακές απειλές. Η κυβέρνηση του Γερμανού καγκελάριου Ολάφ Σολτς παρακολουθούσε απαθής καθώς η BASF και άλλοι βιομηχανικοί κολοσσοί ανακοίνωναν περικοπές ή μετεγκαταστάσεις παραγωγής. Η Volkswagen και άλλοι κατασκευαστές αυτοκινήτων επικαλέστηκαν το κόστος της ενέργειας και τα προβλήματα στην εφοδιαστική αλυσίδα στα σχέδια αναδιάρθρωσής τους. Σε ολόκληρη την ΕΕ, οι εκτιμήσεις για τις βραχυπρόθεσμες απώλειες θέσεων εργασίας λόγω των διακυμάνσεων στις τιμές της ενέργειας έφτασαν τα εκατομμύρια, όταν συνυπολογίζονται οι έμμεσες επιπτώσεις (αλυσιδωτές αντιδράσεις στην εφοδιαστική αλυσίδα).
Τα τρέχοντα δεδομένα ενισχύουν την απαισιοδοξία. Η έκθεση της Eurostat για την ενέργεια του 2026 δείχνει ότι η ΕΕ εξακολουθεί να εισάγει πάνω από το 50% της ενέργειας της, με τις τιμές ηλεκτρικού ρεύματος για τα νοικοκυριά να παρουσιάζουν μεγάλες διακυμάνσεις, αλλά να παραμένουν υψηλές στη Δυτική Ευρώπη (Γερμανία στα 38 ευρώ ανά 100 kWh σύμφωνα με στοιχεία των Γερμανικών αρχών του 2025). Οι μη οικιακές βιομηχανικές τιμές αφηγούνται μια ακόμη πιο σκληρή ιστορία ανταγωνιστικού μειονεκτήματος.
Ο Σακς είναι κατηγορηματικός όσον αφορά την ηγεσία. Προσωπικότητες όπως η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, η Κάγια Κάλας και άλλοι στις Βρυξέλλες έχουν διπλασιάσει τις αντιπαραθέσεις αντί για προσανατολιστούν στον πραγματισμό. Παραμένουν προσκολλημένοι σε μια αφήγηση «τάξης που βασίζεται σε κανόνες» που αγνοεί βολικά την επιλεκτική εφαρμογή των κανόνων. Η δημόσια δυσαρέσκεια αυξάνεται — διαμαρτυρίες στη Γαλλία για το κόστος ζωής, εξεγέρσεις αγροτών σε ολόκληρη την ήπειρο και λαϊκιστικές αναταράξεις στις εθνικές εκλογές. Η πτώση του βιοτικού επιπέδου δεν είναι κάτι αφηρημένο. Εκδηλώνεται με καθυστερήσεις στη συνταξιοδότηση, με οικονομική συρίκνωση της μεσαίας τάξης και με μετανάστευση των σπουδαγμένων νέων.
Η επανασύνδεση με τη Ρωσία δεν είναι πολιτικά αποδεκτή σήμερα, αναγνωρίζει ο Σακς, αλλά η γεωγραφία δεν πρόκειται να αλλάξει. Το πεπρωμένο της Ευρώπης βρίσκεται στην Ευρασία. Χωρίς φθηνή ενέργεια και σταθερές συνεργασίες με την Ανατολή, η ήπειρος κινδυνεύει να γίνει ένας αποβιομηχανοποιημένος υποτελής — αγοράζοντας υπερτιμημένο αμερικανικό LNG ενώ τα εργοστάσιά της κλείνουν όλο και περισσότερο.
Η Οπλοποίηση του Εμπορίου και του Δολαρίου: Από το Αμοιβαίο Όφελος στον Εξαναγκασμό
Στο επίκεντρο της κριτικής του Σακς βρίσκεται μια φιλοσοφική στροφή. Η κλασική οικονομική θεωρία — από τον Άνταμ Σμιθ και μετά — θεωρούσε το εμπόριο αμοιβαία επωφελές. Τα έθνη εξειδικεύονται, ανταλλάσσουν και αναπτύσσονται από κοινού. Σήμερα, οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν υποτάξει την οικονομία στην ασφάλεια και την ηγεμονία. Οι κυρώσεις, οι δευτερογενείς κυρώσεις, το πάγωμα των περιουσιακών στοιχείων, οι έλεγχοι των εξαγωγών τεχνολογίας διπλής χρήσης, ακόμη και οι ναυτικοί αποκλεισμοί έχουν γίνει πλέον συνηθισμένα εργαλεία.
Η Ρωσία αντιμετώπισε εκτεταμένες οικονομικές κυρώσεις μετά το 2022. Η Κίνα αντιμετωπίζει απαγορεύσεις εξαγωγών τεχνολογίας και περιορισμούς στις επενδύσεις. Το Ιράν, η Βενεζουέλα και άλλες χώρες υφίστανται παρόμοια μεταχείριση. Ο Σακς επισημαίνει ότι αυτά τα μέτρα κατακερματίζουν τις παγκόσμιες αγορές, αυξάνουν το κόστος των συναλλαγών και υπονομεύουν την εμπιστοσύνη στους δυτικούς θεσμούς. Η κυριαρχία του δολαρίου, που κάποτε αποτελούσε αδιαμφισβήτητο πλεονέκτημα, αποτελεί πλέον μειονέκτημα: Οι χώρες αναζητούν ενεργά εναλλακτικές λύσεις μέσω των συστημάτων πληρωμών των BRICS, του εμπορίου σε γιουάν και των αποθεματικών που υποστηρίζονται από χρυσό.
Οι αξιώσεις για πειρατεία και οι διαμάχες σχετικά με την ελευθερία της ναυσιπλοΐας σε κρίσιμα στενά (Ερυθρά Θάλασσα, Στενό του Ορμούζ) προσθέτουν αστάθεια. Οι αποκλεισμοί, είτε επίσημοι είτε de facto, διαταράσσουν τις διαδρομές μεταφοράς πετρελαίου και ναυτιλίας. Ο Σακς εκτιμά ότι υπάρχει περίπου 50% πιθανότητα άμεσης εμπλοκής των ΗΠΑ σε σύγκρουση με το Ιράν, κάτι που θα οδηγήσει στην εκτόξευση των τιμών της ενέργειας και θα καταστρέψει τους ήδη εύθραυστους ευρωπαϊκούς προϋπολογισμούς.
Αυτό το πλαίσιο «νικητών και ηττημένων» προκαλεί αντίδραση. Η στρατιωτική υπεροχή των ΗΠΑ υποχωρεί, ειδικά στην Ασία, όπου η οικονομική ολοκλήρωση της Κίνας με τις γειτονικές χώρες δημιουργεί ανθεκτικότητα. Τα ψηφιακά εργαλεία — που κάποτε προαναγγέλθηκαν ως χωρίς σύνορα — χρησιμοποιούνται πλέον ως όπλα μέσω απαγορεύσεων εξαγωγών και περιορισμών στις πλατφόρμες, διαιρώντας περαιτέρω τον κόσμο σε παράλληλες τεχνολογικές σφαίρες.
Η Άνοδος της Ασίας και η Πολυπολική Πραγματικότητα
Ενώ η Ευρώπη παρακμάζει, η Ασία ενοποιείται. Η πρωτοβουλία «Μια Ζώνη, Ένας Δρόμος» της Κίνας, αν και έχει υποστεί αναπροσαρμογές, συνεχίζει να συνδέει τις υποδομές σε ολόκληρη την Ασιατική ήπειρο. Η ASEAN και η Ινδία εμβαθύνουν τους δεσμούς τους. Τα έθνη του Παγκόσμιου Νότου βλέπουν ευκαιρίες σε διαφοροποιημένες συνεργασίες και όχι στην ευθυγράμμιση με κάποια μεμονωμένη υπερδύναμη.
Ο Σακς υποστηρίζει εδώ και καιρό ότι η δυτική ηγεμονία — που αντιπροσωπεύει περίπου το 12–15% του παγκόσμιου πληθυσμού — δεν μπορεί να επιβάλλει επ’ αόριστον τους όρους της στο υπόλοιπο 85%. Ο πολυπολικός κόσμος είναι εδώ. Η επέκταση των BRICS, οι πρωτοβουλίες της Ευρασιατικής Οικονομικής Ένωσης και η ελεύθερη εμπορία στην αφρικανική ήπειρο υποδηλώνουν ότι οι περιφερειακοί συνασπισμοί βελτιστοποιούνται σε τοπικό επίπεδο και όχι σε παγκόσμιο, σύμφωνα με τους κανόνες της Ουάσιγκτον.
Για την Ευρώπη, αυτό σημαίνει απώλεια αγορών και υψηλότερο κόστος. Για τις ΗΠΑ, σημαίνει υπερβολική επέκταση. Η προσπάθεια να ασκούν έλεγχο & αστυνόμευση ταυτόχρονα στην Αμερική, στην Ευρώπη, στη Μέση Ανατολή και στον Ειρηνικό, εγχώριες υποδομές καταρρέουν και η πολιτική πόλωση βαθαίνει.
Επικείμενες Καταστροφές και ο Δρόμος προς τα Εμπρός
Οι κίνδυνοι συσσωρεύονται & επιδεινώνονται. Μια αντιπαράθεση μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν θα μπορούσε να προκαλέσει μια ενεργειακή κρίση που θα επισκίαζε τα σοκ της δεκαετίας του 1970. Τα κλιμακούμενα ναυτικά περιστατικά απειλούν τις παγκόσμιες ασφαλιστικές καλύψεις και τους ναύλους μεταφοράς. Η Ευρώπη, η οποία είναι ήδη ενεργειακά ευάλωτη, θα υποφέρει περισσότερο απ’ όλους τους άλλους.
Η συνταγή που προτείνει ο Σακς για την Ευρώπη είναι ρεαλιστική. Μια νέα Ευρωπαϊκή ηγεσία που αναγνωρίζει τη γεωγραφική πραγματικότητα, δίνει προτεραιότητα στην ενεργειακή ασφάλεια μέσω διαφοροποιημένων πηγών (συμπεριλαμβανομένων των ρωσικών) και διαπραγματεύεται την ειρήνη αντί για ατέρμονες συγκρούσεις δι’ αντιπροσώπων. Η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης με την Ανατολή δεν αποτελεί πολιτική κατευνασμού· Είναι ζήτημα οικονομικής επιβίωσης. Η ήπειρος διαθέτει το εξειδικευμένο εργατικό δυναμικό, την τεχνολογία και το μέγεθος της αγοράς για να ευημερήσει — αλλά αυτό θα συμβεί μόνο αν σταματήσει να ενεργεί η Ευρώπη ενάντια στα ίδια της τα συμφέροντα.
Και η Αμερική αντιμετωπίζει την ώρα της κρίσης. Η παραληρητική επιδίωξη της παγκόσμιας κυριαρχίας, που συχνά ενισχύεται από εξωτερικά λόμπι, κινδυνεύει να προκαλέσει εσωτερική ρήξη εντός της Αμερικής. Η δημόσια δυσαρέσκεια για το βιοτικό επίπεδο είναι πλέον αισθητή και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού.
Συμπέρασμα: Ρεαλισμός ή Καταστροφή
Η παγκόσμια οικονομική κατάρρευση δεν είναι το αναπόφευκτο πεπρωμένο, αλλά το προβλέψιμο αποτέλεσμα των κακών επιλογών. Η αλληλεξάρτηση που χρησιμοποιείται ως όπλο, η αγνόηση της γεωγραφικής θέσης και η άρνηση της πολυπολικότητας. Η Ευρώπη κινδυνεύει να χάσει τα περισσότερα — τη βιομηχανική της βάση, το βιοτικό της επίπεδο και τη στρατηγική της αυτονομία — εκτός αν επαναπροσανατολιστεί προς μια ρεαλιστική συνεργασία.
Η εναλλακτική λύση είναι η συνεχιζόμενη παρακμή. Τα όλο και περισσότερα κλειστά εργοστάσια, η ενεργειακή ένδεια και η γεωπολιτική ασημαντότητα. Οι πολίτες σε όλη τη Δύση αισθάνονται την δυσάρεστη κατάσταση. Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν μια φθίνουσα εμπιστοσύνη στους θεσμούς. Ο καιρός για ιδεολογικές στάσεις έχει τελειώσει. Η βιώσιμη ευημερία απαιτεί την επιστροφή στην οικονομία ως αμοιβαίο όφελος, όχι ως εργαλείο επικυριαρχίας.
Οι ηγέτες της Ευρώπης πρέπει να επιλέξουν: είτε να προσκολληθούν στην εξασθενημένη ηγεμονία των ΗΠΑ και να παρακολουθήσουν την Ευρώπη να συρρικνώνεται, είτε να υιοθετήσουν έναν νέο ρεαλισμό που αξιοποιεί τη μοναδική της θέση στο σταυροδρόμι της Ευρασίας. Ο κόσμος περιφερειοποιείται, είτε τους αρέσει είτε όχι. Το ερώτημα είναι αν η Ευρώπη θα είναι συμμετέχουσα ή θύμα.
Η ιστορία ευνοεί όσους προσαρμόζονται στις πραγματικότητες της εξουσίας αντί να τις αρνούνται πεισματικά. Τα επόμενα χρόνια θα δείξουν κατά πόσον η Ευρώπη – και η ευρύτερη Δύση γενικότερα– αν θα μπορούν να ανταποκριθούν σε αυτή την πρόκληση.
