Η Ελλάδα δεν πάσχει μόνο από οικονομικές στρεβλώσεις ή κυβερνητικές ανεπάρκειες. Πάσχει από κάτι βαθύτερο: από μια κοινωνία που δυσκολεύεται να συμφωνήσει στο στοιχειώδες, να εμπιστευθεί τον διπλανό της και να δώσει στα παιδιά της μια αίσθηση σταθερότητας. Όταν μιλάμε για κοινωνικά ζητήματα στην Ελλάδα, δεν περιγράφουμε μια ουδέτερη λίστα προβλημάτων. Μιλάμε για το υπόστρωμα μιας εθνικής κόπωσης που διαπερνά την οικογένεια, την παιδεία, την εργασία, τη δημογραφία, ακόμη και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την ελευθερία και την ευθύνη.
Τα κοινωνικά ζητήματα στην Ελλάδα δεν είναι μεμονωμένα
Το πρώτο λάθος είναι να τα βλέπουμε αποσπασματικά. Άλλοτε προβάλλεται η ακρίβεια, άλλοτε η βία ανηλίκων, άλλοτε το δημογραφικό, η υπογεννητικότητα, η κρίση στέγης ή η απαξίωση της δημόσιας υγείας. Όλα αυτά είναι υπαρκτά, αλλά δεν λειτουργούν σαν ξεχωριστές ειδήσεις. Είναι κόμβοι του ίδιου προβλήματος: της αποσύνθεσης των συνεκτικών δεσμών που κρατούν μια κοινωνία όρθια.
Η μεταπολιτευτική Ελλάδα έμαθε να αναγνωρίζει δικαιώματα, αλλά ξέμαθε να συζητά για υποχρεώσεις. Έμαθε να καταγγέλλει το κράτος, αλλά συνήθισε και να το χρησιμοποιεί πελατειακά. Έμαθε τη γλώσσα της προόδου, αλλά συχνά χωρίς αντίστοιχη θεσμική ωρίμανση. Το αποτέλεσμα είναι μια δημόσια σφαίρα γεμάτη συνθήματα και μια καθημερινότητα γεμάτη ανασφάλεια.
Οικογένεια, δημογραφικό και κοινωνική αντοχή
Αν υπάρχει ένα πεδίο όπου η κρίση φαίνεται με γυμνό μάτι, αυτό είναι το δημογραφικό. Μια χώρα που γερνά, που αδυνατεί να κρατήσει νέους στον τόπο της, που βλέπει τη δημιουργία οικογένειας να μετατρέπεται σε οικονομικό ρίσκο, δεν έχει απλώς πρόβλημα αριθμών. Έχει πρόβλημα προοπτικής.
Η υπογεννητικότητα δεν είναι μόνο συνέπεια της ακρίβειας. Είναι και απόρροια ενός πολιτισμικού κλίματος όπου η αναβολή γίνεται κανονικότητα. Νέοι άνθρωποι εργάζονται χωρίς σταθερότητα, νοικιάζουν σε τιμές δυσανάλογες του εισοδήματός τους και καλούνται να σχεδιάσουν ζωή σε έδαφος που αλλάζει κάθε έξι μήνες. Όποιος μιλά για δημογραφικό χωρίς να μιλά για κατοικία, μισθούς και χρόνο εργασίας, απλώς αποφεύγει την ουσία.
Την ίδια στιγμή, η οικογένεια παραμένει ο τελευταίος πραγματικός μηχανισμός κοινωνικής άμυνας. Παππούδες στηρίζουν εγγόνια, γονείς συντηρούν ενήλικα παιδιά, συγγενικά δίκτυα καλύπτουν κενά που το κράτος δεν μπορεί ή δεν θέλει να καλύψει. Αυτό δείχνει αντοχή, αλλά και αδυναμία. Μια κοινωνία που επιβιώνει μόνο χάρη στην ιδιωτική αλληλεγγύη δεν είναι κοινωνικά υγιής.
Εργασία χωρίς ασφάλεια, νέοι χωρίς ορίζοντα
Η εργασία στην Ελλάδα έχει εδώ και χρόνια χάσει το στοιχείο της αξιοπρέπειας για μεγάλα τμήματα του πληθυσμού. Δεν μιλάμε μόνο για ανεργία. Μιλάμε για υποαμειβόμενη εργασία, μερική απασχόληση που παρουσιάζεται ως ευκαιρία, εξάντληση χωρίς αντίκρισμα, επιστημονικό δυναμικό που μεταναστεύει ή βυθίζεται σε επαγγελματική στασιμότητα.
Αυτό παράγει κάτι πιο επικίνδυνο από την οικονομική δυσκολία: παράγει κυνισμό. Ο νέος που αισθάνεται ότι όσο κι αν προσπαθήσει δεν θα οικοδομήσει βίο με αξιοπρέπεια, είτε αποσύρεται είτε οργίζεται. Και οι δύο αντιδράσεις είναι κοινωνικά εκρηκτικές. Η πρώτη αδειάζει τη χώρα από δημιουργική ενέργεια. Η δεύτερη τροφοδοτεί βία, μηδενισμό και πλήρη απαξίωση των θεσμών.
Εδώ χρειάζεται ειλικρίνεια. Δεν αρκεί να μιλάμε για επενδύσεις και ανάπτυξη με όρους επικοινωνίας. Αν η ανάπτυξη δεν βελτιώνει ουσιαστικά την καθημερινότητα των πολλών, αν δεν αποκαθιστά την αίσθηση δικαιοσύνης στην αγορά εργασίας, τότε λειτουργεί ως στατιστικό αφήγημα και όχι ως κοινωνική πραγματικότητα.
Παιδεία και βία: το σύμπτωμα μιας βαθύτερης ρήξης
Η συζήτηση για τη βία ανηλίκων, τον σχολικό εκφοβισμό και την αποσάθρωση της σχολικής πειθαρχίας γίνεται συχνά με τρόπο είτε ηθικολογικό είτε επιφανειακό. Η αλήθεια είναι πιο σκληρή. Το σχολείο δεν λειτουργεί σε κενό αέρος. Αντανακλά μια κοινωνία που έχει αποδυναμώσει κάθε σταθερό πλαίσιο ορίων.
Παιδιά μεγαλώνουν μέσα σε ψηφιακό θόρυβο, οικογένειες πιεσμένες, εκπαιδευτικούς εξαντλημένους και δημόσιο λόγο γεμάτο επιθετικότητα. Όταν η προσβολή θεωρείται εξυπνάδα, όταν η χλεύη εμφανίζεται ως αυτοέκφραση και όταν κάθε μορφή αυθεντίας αντιμετωπίζεται συλλήβδην ως καταπίεση, το σχολείο μένει χωρίς εργαλεία. Δεν χρειάζεται επιστροφή σε αυταρχικά μοντέλα. Χρειάζεται όμως αποκατάσταση της έννοιας του ορίου, της ευθύνης και της πειθαρχίας ως προϋποθέσεων ελευθερίας.
Η παιδεία στην Ελλάδα υποφέρει και από μια άλλη ασθένεια: την αποσύνδεση από την κοινωνική αποστολή της. Αντί να διαμορφώνει πολίτες με ιστορική συνείδηση, γλωσσική επάρκεια και κριτική ικανότητα, συχνά εγκλωβίζεται είτε σε εξεταστικό άγχος είτε σε ιδεολογικές μόδες που αλλάζουν χωρίς να αφήνουν βάθος.
Μετανάστευση, ένταξη και η αδυναμία σοβαρής κουβέντας
Ένα από τα πιο φορτισμένα κοινωνικά ζητήματα στην Ελλάδα είναι η μετανάστευση. Και εδώ το πρόβλημα δεν είναι μόνο το ίδιο το φαινόμενο, αλλά και η ποιότητα της δημόσιας συζήτησης γύρω από αυτό. Από τη μία πλευρά, υπάρχει ένας συναισθηματικός ηθικισμός που βαφτίζει κάθε ανησυχία «ακροδεξιά». Από την άλλη, υπάρχει μια ξενοφοβική υπεραπλούστευση που βλέπει κάθε μετανάστη ως απειλή.
Καμία από τις δύο στάσεις δεν βοηθά. Μια σοβαρή κοινωνία οφείλει να μπορεί να υπερασπίζεται τα σύνορά της, να απαιτεί νομιμότητα, αλλά και να οργανώνει πολιτικές ένταξης για όσους βρίσκονται νόμιμα στο έδαφός της. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν το ελληνικό κράτος διαθέτει βούληση, διοικητική σοβαρότητα και πολιτισμική αυτοπεποίθηση για να το κάνει. Συχνά η απάντηση είναι όχι.
Η ένταξη δεν επιτυγχάνεται με ευχολόγια ούτε με απλή συνύπαρξη. Χρειάζεται σαφές πλαίσιο κανόνων, γνώση της γλώσσας, σεβασμό στις θεμελιώδεις αρχές της κοινωνίας υποδοχής και αποφυγή γκετοποίησης. Όποιος αποσιωπά αυτά τα δεδομένα, υπηρετεί την επόμενη κοινωνική σύγκρουση.
Ψυχική υγεία, μοναξιά και η σιωπηλή κρίση
Υπάρχει και μια λιγότερο θεαματική πλευρά της κοινωνικής κρίσης: η ψυχική εξάντληση. Άγχος, κατάθλιψη, αίσθημα ματαιότητας, κοινωνική απομόνωση, ειδικά σε νέους και ηλικιωμένους. Η Ελλάδα καλλιέργησε επί χρόνια την εικόνα της εξωστρεφούς κοινωνίας με ισχυρούς δεσμούς. Στην πράξη, όμως, ολοένα περισσότεροι άνθρωποι ζουν μόνοι, πιεσμένοι, χωρίς πραγματική κοινότητα.
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης επιδείνωσαν το πρόβλημα. Δημιούργησαν την ψευδαίσθηση διαρκούς σύνδεσης, ενώ στην πραγματικότητα ενίσχυσαν τη σύγκριση, τη διάσπαση προσοχής και τη συναισθηματική κόπωση. Η ψυχική υγεία δεν είναι πολυτέλεια ούτε ιδιωτική υπόθεση μόνο. Είναι κοινωνικός δείκτης. Μια κοινωνία εξουθενωμένη ψυχικά δεν αντιδρά δημιουργικά. Αντιδρά σπασμωδικά.
Η κρίση εμπιστοσύνης στους θεσμούς
Πίσω από όλα βρίσκεται η πιο υποτιμημένη διάσταση: η κατάρρευση εμπιστοσύνης. Οι πολίτες δυσπιστούν απέναντι στην πολιτική, στη δικαιοσύνη, στα μέσα ενημέρωσης, ακόμη και σε θεσμούς που παλαιότερα λειτουργούσαν ως σημεία αναφοράς. Αυτή η δυσπιστία δεν είναι πάντα αδικαιολόγητη. Συχνά γεννήθηκε από πραγματικές διαψεύσεις, από ατιμωρησία, από κενές υποσχέσεις και από μια ελίτ που μιλά διαφορετικά απ’ ό,τι ζει.
Όμως η γενικευμένη απαξίωση έχει και κόστος. Όταν όλα θεωρούνται σάπια, παύει να υπάρχει κίνητρο διόρθωσης. Τότε η κοινωνία περνά από τη διαμαρτυρία στην παραίτηση. Και η παραίτηση είναι το πιο βολικό καθεστώς για κάθε σύστημα εξουσίας.
Γι’ αυτό η συζήτηση για τα κοινωνικά ζητήματα στην Ελλάδα δεν μπορεί να περιορίζεται σε τεχνικές λύσεις. Χρειάζεται πολιτικό και πολιτισμικό επαναπροσδιορισμό. Χρειάζεται να ξανατεθούν βασικά ερωτήματα: τι σημαίνει κοινό καλό, ποια είναι η σχέση δικαιωμάτων και ευθυνών, ποιος είναι ο ρόλος της παιδείας, της οικογένειας, της εθνικής αυτοσυνειδησίας, της τοπικής κοινότητας.
Τι απαιτεί η στιγμή
Η χώρα δεν χρειάζεται άλλη μια βιομηχανία διαπιστώσεων. Χρειάζεται βούληση να ειπωθούν αλήθειες που ενοχλούν. Ότι δεν γίνεται να υπάρχει κοινωνική συνοχή χωρίς παραγωγική βάση. Ότι δεν υπάρχει ελευθερία χωρίς όρια. Ότι δεν υπάρχει πρόοδος όταν η συλλογική μνήμη θεωρείται βάρος και όχι πυξίδα. Ότι το κράτος δεν μπορεί να υποκαταστήσει τα πάντα, αλλά ούτε και να εγκαταλείπει τα πάντα στην αγορά ή στην καλή πρόθεση των οικογενειών.
Αν κάτι οφείλει να κάνει σήμερα ένας σοβαρός δημόσιος λόγος, είναι να σπάσει την ευκολία των έτοιμων στρατοπέδων. Ούτε ο ωραιοποιημένος εκσυγχρονισμός ούτε η στείρα νοσταλγία αρκούν. Η Ελλάδα χρειάζεται κοινωνική ανασυγκρότηση με ρίζες, κανόνες, αυτογνωσία και πολιτική γενναιότητα.
Η αληθινή δοκιμασία δεν είναι αν αναγνωρίζουμε τα προβλήματα. Είναι αν έχουμε ακόμη την ηθική ενέργεια να τα αντιμετωπίσουμε χωρίς ψέματα, χωρίς φόβο και χωρίς την άνεση της μόνιμης μετάθεσης ευθυνών.
