Ο μυστηριώδης θάνατος μιας 28χρονης εργαζόμενης σε ρωσικό ερευνητικό ινστιτούτο πανώλης προκαλεί διεθνή αναταραχή. Ενώ οι ρωσικές αρχές μιλούν για «πνευμονία άγνωστης αιτίας», κυκλοφορούν αναφορές για ένα πιθανό εργαστηριακό ατύχημα με Yersinia pestis — το βακτήριο που προκαλεί την πανώλη.
Ο Βρετανός επιστήμονας υγείας και επί μακρόν λέκτορας John Campbell ασχολήθηκε τώρα διεξοδικά με την υπόθεση. Το βασικό του μήνυμα ωστόσο είναι λιγότερο δραματικό απ’ ό,τι υπονοούν ορισμένοι τίτλοι:
Μια νέα πανδημία πανώλης τη θεωρεί ο Campbell αυτή τη στιγμή εξαιρετικά απίθανη. Το περιστατικό είναι μάλλον μια προειδοποίηση για την παγκόσμια έρευνα με δυνητικά εξαιρετικά επικίνδυνα παθογόνα.
Μια νέα ερευνήτρια πεθαίνει μέσα σε λίγες ημέρες
Στο επίκεντρο βρίσκεται η Darya Shipilova, 28 ετών, εργαζόμενη στο Anti-Plague Research Institute of Siberia and the Far East κοντά στο Ιρκούτσκ.
Σύμφωνα με αναφορές ανεξάρτητων ρωσικών μέσων, στις 25 Σεπτεμβρίου συνέβη ένα περιστατικό. Μια ιδιαίτερα ευαίσθητη εκδοχή λέει ότι η Shipilova έσπασε στο εργαστήριο ένα σωληνάριο με βακτήρια πανώλης. Γι’ αυτό όμως δεν υπάρχει μέχρι στιγμής επίσημη επιβεβαίωση.
Βέβαιο είναι: Η Shipilova αρρώστησε σοβαρά, εισήχθη στο νοσοκομείο στις 29 Σεπτεμβρίου και πέθανε στις αρχές Οκτωβρίου. Το Reuters επιβεβαιώνει τον θάνατο μιας εργαζόμενης του ερευνητικού ινστιτούτου πανώλης και αναφέρει εκτεταμένα μέτρα απομόνωσης. Οι ρωσικές αρχές αντίθετα δηλώνουν ότι δεν υπήρξε καταγεγραμμένο ατύχημα με επικίνδυνα παθογόνα.
Ο Campbell θεωρεί ωστόσο πιθανή μια λοίμωξη από πανώλη. Στο βίντεο λέει ρητά ότι δεν μπορεί κανείς να ισχυριστεί με βεβαιότητα ότι ήταν πανώλη. Η σύνδεση με ένα ερευνητικό ινστιτούτο πανώλης και η ταχεία εξέλιξη τού φαίνονται ωστόσο ύποπτες.
Περίπου 200 άτομα επαφής υπό παρακολούθηση
Η αντίδραση των αρχών δείχνει τουλάχιστον ότι η υπόθεση λήφθηκε σοβαρά.
Σύμφωνα με αναφορές, περίπου 189 έως 200 άτομα επαφής τέθηκαν υπό ιατρική παρακολούθηση ή απομόνωση. Εργαζόμενοι του ινστιτούτου κρατήθηκαν προσωρινά μέσα στο κτίριο, αρκετά νοσοκομεία εφάρμοσαν μέτρα καραντίνας, και η Ρωσίδα ανώτατη υγειονομική λειτουργός Anna Popova ταξίδεψε αυτοπροσώπως στην περιοχή.
Το RFE/RL αναφέρει περισσότερους από 60 απομονωμένους εργαζόμενους του ινστιτούτου και περίπου 200 άτομα επαφής υπό παρακολούθηση. Μέχρι στιγμής ωστόσο δεν υπάρχει δημόσια επιβεβαιωμένη απόδειξη μετάδοσης σε άλλους ανθρώπους. Η ρωσική υγειονομική αρχή Rospotrebnadzor δηλώνει ότι η Shipilova αρρώστησε από «πνευμονία άγνωστης αιτιολογίας». Στα δείγματά της δεν βρέθηκαν μικροοργανισμοί που να σχετίζονται με την επαγγελματική της δραστηριότητα.
Ο Campbell εμφανίζεται σκεπτικιστής — αλλά το χαρακτηρίζει ρητά ως προσωπική του εκτίμηση. Παραδέχεται ταυτόχρονα ότι λείπουν καθοριστικές πληροφορίες: μια σαφής διάγνωση, ευρήματα νεκροψίας, μικροβιολογικά αποτελέσματα και η ακριβής πιθανή οδός έκθεσης.
Αυτό ακριβώς είναι το κρίσιμο σημείο: Δεν γνωρίζουμε αυτή τη στιγμή από τι πέθανε πραγματικά η Shipilova.
Rubio: Όχι πανικός — αλλά στενή παρακολούθηση
Στο μεταξύ, η υπόθεση απασχολεί και την Ουάσινγκτον.
Ο Αμερικανός Υπουργός Εξωτερικών Marco Rubio δήλωσε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες παρακολουθούν στενά την κατάσταση. Δεν υπάρχει λόγος πανικού, αλλά υπάρχει κάθε λόγος να ληφθεί σοβαρά η υπόθεση. Στις 6 Οκτωβρίου ο Rubio ζήτησε επίσης από τη Ρωσία να δημοσιοποιήσει περισσότερες πληροφορίες.
Και ο ΠΟΥ παρακολουθεί την εξέλιξη. Η τρέχουσα εκτίμηση κινδύνου του είναι ωστόσο καθησυχαστική: Ο κίνδυνος για το Ιρκούτσκ εκτιμάται ως μέτριος έως χαμηλός, για τη Ρωσία συνολικά ως χαμηλός, και για την ευρωπαϊκή περιφέρεια του ΠΟΥ ως πολύ χαμηλός.
Γιατί η πνευμονική πανώλη είναι τόσο επικίνδυνη
Το Yersinia pestis μπορεί να προκαλέσει διαφορετικές μορφές της νόσου.
Η κλασική βουβωνική πανώλη μεταδίδεται κυρίως μέσω μολυσμένων ψύλλων και τρωκτικών. Αν το βακτήριο φτάσει αντίθετα στους πνεύμονες, μπορεί να προκύψει πνευμονική πανώλη. Αυτή η μορφή μπορεί να μεταδοθεί μέσω αναπνευστικών σταγονιδίων απευθείας από άνθρωπο σε άνθρωπο. Η νόσος μπορεί να εξελιχθεί πολύ γρήγορα και, χωρίς θεραπεία, να καταλήξει θανατηφόρα μέσα σε λίγες ημέρες.
Ο Campbell τονίζει ωστόσο μια καθοριστική διαφορά από πολλές ιικές πανδημίες:
Η πανώλη μπορεί να αντιμετωπιστεί με αντιβιοτικά.
Με έγκαιρη διάγνωση διατίθενται μεταξύ άλλων γενταμυκίνη, στρεπτομυκίνη, δοξυκυκλίνη και σιπροφλοξασίνη. Ακόμη και στενές επαφές μπορούν να λάβουν προληπτικά αντιβιοτικά.
Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους ο Campbell δεν αναμένει ρητά μια άμεσα επερχόμενη πανδημία.
Όμως ο Campbell βλέπει έναν άλλο κίνδυνο
Το ίσως σημαντικότερο μέρος του βίντεό του ξεκινά μόλις μετά.
Ο Campbell στρέφει το βλέμμα μακριά από το Ιρκούτσκ και προς ένα παγκόσμιο πρόβλημα: Η έρευνα σε επικίνδυνα παθογόνα δεν γίνεται μόνο στη Ρωσία. Αναφέρεται ρητά στα αμερικανικά Rocky Mountain Laboratories του National Institute of Allergy and Infectious Diseases, όπου επίσης γίνεται έρευνα στο Yersinia pestis.
Ο Campbell τονίζει γι’ αυτό:
«Δεν ξεχωρίζουμε εδώ τους Ρώσους.»
Το πραγματικό του ερώτημα είναι μάλλον τι συμβαίνει παγκοσμίως σε εργαστήρια υψηλής ασφάλειας με επικίνδυνα βακτήρια και ιούς — και πόσο μακριά μπορούν ενδεχομένως να τροποποιηθούν γενετικά τέτοιοι οργανισμοί. Για τη συγκεκριμένη ρωσική υπόθεση ωστόσο δεν υπάρχει απόδειξη ότι εμπλέκεται ένα γενετικά τροποποιημένο ή «οπλοποιημένο» στέλεχος πανώλης. Ο Campbell το λέει ο ίδιος ρητά: Απλώς δεν το γνωρίζουμε. Θα μπορούσε εξίσου καλά να ήταν κανονική ιατρική έρευνα.
AI και γενετική τεχνολογία αλλάζουν τη διάσταση
Εδώ η προειδοποίηση του Campbell γίνεται πιο θεμελιώδης. Η σύγχρονη γονιδιακή επεξεργασία με τεχνολογίες όπως το CRISPR επιτρέπει ολοένα και πιο ακριβείς επεμβάσεις στο γονιδίωμα. Ταυτόχρονα, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να επιταχύνει τη βιολογική έρευνα.
Έτσι, κατά την εκτίμηση του Campbell, αυξάνεται και το δυναμικό κατάχρησης.
Προειδοποιεί γι’ αυτό να μην θεωρείται στο εξής η βιολογική έρευνα απλώς ένα ιατρικό θέμα. Οι πρόοδοι στη γονιδιακή επεξεργασία, τη συνθετική βιολογία και την AI θα μπορούσαν να κάνουν τη βιοτεχνολογία ολοένα και περισσότερο ένα στρατηγικό ζήτημα ασφάλειας. Η ανησυχία του αφορά ρητά όχι μόνο τη Ρωσία, αλλά όλα τα κράτη που εργάζονται με εξαιρετικά επικίνδυνα παθογόνα.
Το δίδαγμα από το Ιρκούτσκ
Γι’ αυτό ακριβώς η υπόθεση είναι αξιοσημείωτη — ακόμη κι αν στο τέλος αποδειχθεί ότι η Darya Shipilova δεν πέθανε καθόλου από πανώλη.
Μια νέα εργαζόμενη ενός ερευνητικού ινστιτούτου πανώλης πεθαίνει μέσα σε λίγες ημέρες από μια ανεξήγητη σοβαρή πνευμονία. Περίπου 200 επαφές παρακολουθούνται. Εργαζόμενοι απομονώνονται. Νοσοκομεία εφαρμόζουν μέτρα προφύλαξης. Η ανώτατη ρωσική υγειονομική αρχή επεμβαίνει. Η Ουάσινγκτον και ο ΠΟΥ παρακολουθούν την εξέλιξη.
Ταυτόχρονα, μέχρι σήμερα λείπουν καθοριστικά δημόσια προσβάσιμα ιατρικά ευρήματα.
Ο Campbell διατυπώνει γι’ αυτό ένα σημείο που ξεπερνά κατά πολύ τη Ρωσία:
Η πρώτη άμυνα απέναντι σε ένα επικίνδυνο βιολογικό περιστατικό είναι η διαφάνεια.
Διότι τα σύγχρονα βιολογικά εργαστήρια εργάζονται με παθογόνα στα οποία ένα λάθος δεν παραμένει κατ’ ανάγκη μέσα στα τείχη ενός εργαστηρίου. Ακόμη δεν υπάρχει στο Ιρκούτσκ επιβεβαιωμένη έξαρση πανώλης και καμία απόδειξη για έναν επικίνδυνο γενετικά τροποποιημένο παθογόνο. Ο ΠΟΥ αξιολογεί τον διεθνή κίνδυνο αυτή τη στιγμή ως πολύ χαμηλό.
Ακριβώς όμως εκεί βρίσκεται η πραγματική προειδοποίηση του Campbell:
Το Ιρκούτσκ δεν χρειάζεται να είναι η επόμενη πανδημία για να είναι προειδοποίηση.
Όταν ολοένα και πιο ισχυρή βιοτεχνολογία, γονιδιακή επεξεργασία και τεχνητή νοημοσύνη συναντούν την έρευνα με εξαιρετικά επικίνδυνα παθογόνα, τίθεται ένα ερώτημα που δεν πρέπει να απαντήσει μόνο η Ρωσία:
Ποιος ελέγχει στην πραγματικότητα τι συμβαίνει παγκοσμίως σε αυτά τα εργαστήρια — πριν συμβεί το επόμενο ατύχημα;
