Γράφει ο Ακαδημαϊκός και Καθηγητής DDDr. Dr. Παναγόπουλος Π. Αλέξιος
Η Πνύκα, η Ελλάδα, η Ορθοδοξία και η αμερικανική αφήγηση για τη «Δύση». Η Πνύκα δεν είναι αίθουσα δημοσίων και διπλωματικών εντυπωσιασμών και διεθνών σχέσεων ούτε παραχωρείται μαζί με τις διπλωματικές φιλοφρονήσεις.
Είναι ένας από τους κατεξοχήν τόπους της πολιτικής ιστορίας της ανθρωπότητας. Είναι ο χώρος όπου η πολιτική συμμετοχή, ο δημόσιος λόγος και η ευθύνη απέναντι στην πόλη συνδέθηκαν με την ίδια την έννοια της δημοκρατίας.
Γι’ αυτό και η επιλογή της Πνύκας για την ομιλία του Αμερικανού υπουργού Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί ως ένα απλό πρωτόκολλο.
Ο Ρούμπιο δεν ήρθε απλώς να μιλήσει για την Ελλάδα.
Ήρθε να αφηγηθεί μια συγκεκριμένη ιστορία για τη Δύση, την καταγωγή της, την κρίση της και την ανάγκη ανασυγκρότησης της ισχύος της ή και τη μετάλλαξη της.
Και εδώ αρχίζουν τα πραγματικά ερωτήματα.
Ο ίδιος παρουσίασε μια ιστορική αλυσίδα από την αρχαία Ελλάδα και τη Ρώμη, μέσω της Χριστιανοσύνης και της ευρωπαϊκής παράδοσης, έως την ίδρυση της Αμερικανικής Δημοκρατίας.
Παράλληλα υποστήριξε ότι η Δύση βρίσκεται σε ένα κρίσιμο «σημείο καμπής» και ότι πρέπει να ανακτήσει την αυτοπεποίθηση, τη δύναμη και τη στρατηγική της αποφασιστικότητα.
Η αφήγηση αυτή είναι πολιτικά κατανοητή.
Ιστορικά, όμως, είναι πολύ πιο σύνθετη. Ποια Ελλάδα;
Η Ελλάδα δεν έμεινε στο Δωδεκάθεο. Αυτό είναι ίσως το πρώτο πράγμα που πρέπει να θυμίσουμε σε όσους χρησιμοποιούν την ελληνική αρχαιότητα ως αφετηρία μιας σύγχρονης γεωπολιτικής αφήγησης.
Η Ελλάδα πέρασε από την αρχαία φιλοσοφία, την πόλη-κράτος και τον κλασικό πολιτισμό σε έναν ευρύτερο οικουμενικό ορίζοντα. Και αυτός ο μετασχηματισμός δεν μπορεί να αποκοπεί από τον Χριστιανισμό. Από τον Άρειο Πάγο, όπου ο Απόστολος Παύλος απευθύνθηκε στους Αθηναίους, μέχρι τη διαμόρφωση της χριστιανικής γραμματείας και της ελληνόφωνης πατερικής παράδοσης, η ελληνική ιστορική διαδρομή δεν αποτελεί απλώς προϊστορία της νεότερης «Δύσης».
Αποτελεί μέρος μιας πολύ ευρύτερης οικουμενικής, παγκόσμιας ιστορίας.
Η Αθήνα δεν είναι μόνο ο τόπος του Σωκράτη, του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη. Είναι και τόπος όπου ο χριστιανικός λόγος συναντήθηκε με την ελληνική φιλοσοφία. Η Ελλάδα δεν σταμάτησε στον Παρθενώνα.
Προχώρησε στον Άρειο Πάγο, στην Εκκλησία του Δήμου και στην Εκκλησία των Πατέρων, στους Έλληνες Πατέρες, στη Νέα Ρώμη, στην Κωνσταντινούπολη και στη βυζαντινή οικουμένη.
Αυτό είναι το ιστορικό συνεχές που δεν πρέπει να εξαφανίζεται μέσα σε μια απλουστευμένη έννοια της «Δύσης».
Ρώμη ναι — αλλά ποια Ρώμη; Ο Ρούμπιο αναφέρεται πράγματι στη Ρώμη. Επομένως, δεν θα ήταν ιστορικά ακριβές να υποστηρίξουμε ότι την παρέλειψε. Το ερώτημα είναι άλλο: Το ποια Ρώμη;
Η Ρώμη δεν τελείωσε στη Δύση. Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία συνέχισε να υπάρχει στην Ανατολή για περίπου μία χιλιετία μετά την πτώση της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.
Αυτό που σήμερα ονομάζουμε «Βυζάντιο» αυτοπροσδιοριζόταν ως Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Η Κωνσταντινούπολη ήταν η Νέα Ρώμη. Και η πολιτισμική της κληρονομιά δεν υπήρξε απλώς ελληνική ή ρωμαϊκή. Υπήρξε ελληνόφωνη, ρωμαϊκή, χριστιανική και οικουμενική. Επηρέασε τους Έλληνες, τους Αρμενίους, τους Σλάβους και άλλους λαούς της Ανατολικής Ευρώπης και της Ανατολικής Μεσογείου.
Επομένως, όταν παρουσιάζεται μια γραμμή:
Αθήνα → Ρώμη → Χριστιανοσύνη → Ευρώπη → Αμερικανική Δημοκρατία,
οφείλουμε να ρωτήσουμε:
Πού βρίσκεται η Κωνσταντινούπολη;
Πού βρίσκεται η Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία;
Πού βρίσκεται η Ορθόδοξη Εκκλησία; Πού βρίσκονται οι Πατέρες της Ανατολής;
Πού βρίσκεται η βυζαντινή πολιτική, η βυζαντινή νομική και θεολογική παράδοση; Πού βρίσκεται ο Μέγας Φώτιος καθηγητής Πανεπιστημίου Μαγναύρας, τότε, και ο κόσμος που δημιουργήθηκε γύρω από τη Νέα Ρώμη; Αυτές δεν είναι λεπτομέρειες. Είναι η διαφορά ανάμεσα σε μια οικουμενική ιστορία του πολιτισμού και σε μια γεωπολιτικά επιλεγμένη ιστορία της Δύσης.
Από το 1054 και μετά και την οριστική διαμόρφωση του σχίσματος μεταξύ Ανατολής και Δύσης, η ιστορική πορεία του Χριστιανισμού ακολούθησε διαφορετικούς δρόμους.
Η Ορθόδοξη παράδοση δεν αποτελεί περιθωριακή υποσημείωση της ευρωπαϊκής ιστορίας.
Αποτελεί έναν από τους δύο μεγάλους ιστορικούς πόλους του ευρωπαϊκού Χριστιανισμού. Η Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία αποτέλεσε για αιώνες τον πολιτειακό και πολιτισμικό φορέα αυτής της παράδοσης. Και μετά την πτώση της Κωνσταντινούπολης το 1453, η ορθόδοξη παράδοση δεν εξαφανίστηκε. Συνέχισε να ζει στην Ελλάδα, στα Βαλκάνια, στους Σλάβους, στην Ορθόδοξη Ρωσία και σε ολόκληρο τον ορθόδοξο κόσμο. Άρα, όταν μιλάμε για «κοινή χριστιανική κληρονομιά», δεν μπορούμε να επιλέγουμε μόνο εκείνα τα τμήματα της χριστιανικής ιστορίας που οδηγούν πολιτισμικά προς τη σύγχρονη Δύση.
Η Χριστιανοσύνη είναι μεγαλύτερη από τη Δύση.
Και η ιστορία της είναι μεγαλύτερη από τη δυτική Ευρώπη. Τι ακριβώς εννοεί «Δύση»; Εδώ βρίσκεται το βαθύτερο ερώτημα της ομιλίας Ρούμπιο. Η «Δύση» παρουσιάζεται ως ένας ενιαίος πολιτισμός που έχει κοινή καταγωγή, κοινές αξίες και κοινό στρατηγικό μέλλον. Αλλά η ιστορία δεν είναι τόσο απλή. Η Δύση υπήρξε αποτέλεσμα πολλών διαφορετικών παραδόσεων: ελληνικής φιλοσοφίας, ρωμαϊκού δικαίου, χριστιανικής θεολογίας, γερμανικών και ευρωπαϊκών πολιτειακών παραδόσεων, Αναγέννησης, Μεταρρύθμισης, Διαφωτισμού, επιστημονικής επανάστασης και νεωτερικότητας.
Και η σύγχρονη Αμερική αποτελεί ένα μεταγενέστερο ιστορικό προϊόν αυτής της σύνθετης πορείας. Δεν είναι η φυσική και αναπόφευκτη κατάληξη ολόκληρης της ελληνικής και χριστιανικής ιστορίας. Η «λογική τάξη του κόσμου» και το μεγάλο ερώτημα, που ο Ρούμπιο έκανε ένα ακόμη ενδιαφέρον βήμα. Υποστήριξε ότι οι αρχαίοι Έλληνες κληροδότησαν στη Δύση την πεποίθηση ότι ο κόσμος μπορεί να κατανοηθεί μέσω της λογικής, της επιστήμης και της αναζήτησης της αντικειμενικής τάξης. Συνέδεσε αυτή την παράδοση με τη φιλοσοφία, την ηθική, τη θρησκεία και τελικά τη δυτικό-χριστιανική φυσικοδικαιική παράδοση της Εσπερίας. Εδώ υπάρχει ένα σοβαρό και γόνιμο σημείο συμφωνίας. Αλλά υπάρχει και ένα τεράστιο ερώτημα.
Μπορεί ο ορθολογισμός της Δύσης να γίνει αυτοκαταστροφικός όταν αποσυνδέεται από την ηθική; Η επιστήμη χωρίς ηθική μπορεί να δημιουργήσει τεράστια ισχύ. Η τεχνολογία χωρίς ανθρωπολογικά όρια μπορεί να μετατραπεί σε μηχανισμό ελέγχου. Η οικονομική ανάπτυξη χωρίς κοινωνική δικαιοσύνη μπορεί να οδηγήσει σε ακραία συγκέντρωση πλούτου.
Και η στρατιωτική υπεροχή χωρίς διεθνές δίκαιο μπορεί να μετατρέψει την ειρήνη σε προσωρινή ανακωχή μεταξύ ανταγωνιστικών δυνάμεων.
Άρα το πρόβλημα της σύγχρονης Δύσης ίσως δεν είναι ότι έχασε απλώς την «τόλμη» της. Μήπως έχασε το μέτρο της; Από την αρετή στην ισχύ, κι ο Ρούμπιο επικαλείται την ελληνική έννοια της αρετής, της φιλοδοξίας, της αριστείας, της εξερεύνησης και της ανταγωνιστικότητας.
Όμως η αρχαιοελληνική σκέψη γνώριζε και την άλλη πλευρά: την ύβρη, την αλαζονία, το εγωκεντρικό του ορθολογισμού. Η δύναμη χωρίς μέτρο δεν είναι αρετή. Η φιλοδοξία χωρίς δικαιοσύνη δεν είναι μεγαλείο. Η ισχύς χωρίς αυτοπεριορισμό δεν είναι πολιτισμός. Επομένως, η ερώτηση προς τον Ρούμπιο δεν πρέπει να είναι: «Θέλετε μια ισχυρή Δύση;»
Η απάντηση θα ήταν αυτονόητη. Η πραγματική ερώτηση είναι: «Θέλετε μια ισχυρή Δύση που υπόκειται στο δίκαιο ή μια ισχυρή Δύση που θεωρεί ότι η ισχύς της δημιουργεί το δίκαιο;».
Αυτό ίσως είναι το πραγματικό δημοκρατικό δίλημμα. Ποια Αμερική;
Και εδώ βρίσκεται το δεύτερο μεγάλο ερώτημα.
Η Αμερικανική Δημοκρατία έχει σημαντικές δημοκρατικές και συνταγματικές παραδόσεις. Δεν είναι επιστημονικά σοβαρό να ταυτίζεται συλλήβδην με «πλουτοκρατία» ή με οποιαδήποτε ενιαία θρησκευτικοπολιτική δύναμη. Αλλά είναι απολύτως θεμιτό να εξετάζουμε κριτικά:
την επιρροή του μεγάλου κεφαλαίου, τα πολιτικά και ισχυρά Λόμπι, η σχέση οικονομικής και πολιτικής ισχύος, το στρατιωτικοβιομηχανικό σύμπλεγμα, την επιρροή των μεγάλων τεχνολογικών εταιρειών,
και τον τρόπο με τον οποίο οι Ηνωμένες Πολιτείες ασκούν την εξωτερική τους πολιτική. Το ίδιο πρέπει να ισχύει για κάθε μεγάλη δύναμη.
Η κριτική δεν πρέπει να μετατρέπεται σε συνωμοσιολογία. Πρέπει να μετατρέπεται σε έλεγχο της εξουσίας. Και η Κίνα; Η εποχή της αδιαμφισβήτητης αμερικανικής μονοπολικότητας έχει παρέλθει. Η Κίνα αποτελεί πλέον κεντρικό παγκόσμιο οικονομικό, τεχνολογικό και στρατηγικό πόλο. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες πρέπει απλώς να «κάνουν στην άκρη» και να αποδεχθούν μια δεύτερη θέση. Η ιστορία δεν είναι πρωτάθλημα στο οποίο η ανθρωπότητα οφείλει να αποφασίσει ποιος θα είναι πρώτος και ποιος δεύτερος. Το πραγματικό ζητούμενο είναι ένα πολυκεντρικό διεθνές σύστημα στο οποίο καμία δύναμη —ούτε η Αμερική, ούτε η Κίνα, ούτε η Ρωσία, ούτε οποιαδήποτε άλλη— δεν θεωρεί ότι θα βρίσκεται πάνω από το διεθνές δίκαιο και το συμφέρον του ανθρώπου.
Ο «Δούρειος Ίππος». Γι’ αυτό ο όρος «Δούρειος Ίππος» μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως πολιτική μεταφορά. Όχι για να υποστηριχθεί ότι ο Ρούμπιο είναι πράκτορας κάποιας κρυφής δύναμης.
Αλλά για να τεθεί το ερώτημα: Μήπως η πολιτισμική επίκληση της Ελλάδας χρησιμοποιείται ως όχημα για μια συγκεκριμένη γεωπολιτική αντίληψη της αμερικανικής ηγεσίας; Η Πνύκα γίνεται τότε κάτι περισσότερο από ιστορικός χώρος. Γίνεται σύμβολο. Και τα σύμβολα χρειάζονται ιδιαίτερη προσοχή όταν χρησιμοποιούνται από την πολιτική εξουσία. Γιατί η ιστορία δεν πρέπει να χρησιμοποιείται για να νομιμοποιεί την ισχύ.
Η ιστορία πρέπει να χρησιμοποιείται για να ελέγχει την ισχύ. Η Πνύκα δεν παραχωρεί τη δημοκρατική νομιμοποίηση.
Η Πνύκα δεν προσφέρει δημοκρατική νομιμοποίηση στον εκάστοτε προσκεκλημένο. Μπορεί να αποκαλύπτει όμως το μέτρο εκείνων που τη διαθέτουν. Εάν ένας ισχυρός πολιτικός επιλέγει να μιλήσει από την Πνύκα για τη δημοκρατία, τότε η Πνύκα του επιβάλλει ένα καθήκον: να θυμηθεί ότι η δημοκρατία γεννήθηκε ως περιορισμός της αυθαίρετης εξουσίας και της ελεγχόμενης δημοκρατίας και της δημοκρατίας υπό επιτροπεία και της νομαρχιακής δημοκρατίας.
Εάν μας μιλά για πολιτισμό, πρέπει να θυμηθεί ότι ο πολιτισμός δεν είναι στρατιωτική ισχύς. Εάν μας μιλά για Χριστιανοσύνη, πρέπει να θυμηθεί ότι η χριστιανική ανθρωπολογία θέτει την ανθρώπινη αξία πάνω από την κρατική ισχύ.
Εάν μιλά για δημοκρατία και ελευθερία, πρέπει να θυμηθεί ότι η ελευθερία χωρίς αλήθεια και ευθύνη μπορεί να μετατραπεί σε ασυδοσία. Και εάν μιλά για τη Δύση, πρέπει να αναγνωρίσει ότι η Ευρώπη δεν τελειώνει στα σύνορα της δυτικής χριστιανοσύνης. Υπάρχει ναι και η Ανατολική Ρώμη.
Υπάρχει το Βυζάντιο.
Υπάρχει η Ορθοδοξία.
Υπάρχει η Ελλάδα.
Υπάρχει ένας ολόκληρος ανατολικός χριστιανικός κόσμος που δεν μπορεί να διαγραφεί από τον χάρτη της ευρωπαϊκής ιστορίας.
Το τελικό ερώτημα. Αυτά τα ξέχασε ο υπουργός Εξωτερικών των Ηνωμένων Πολιτειών;
Ίσως όχι. Ίσως απλώς επέλεξε μια συγκεκριμένη ιστορική αφήγηση για να υπηρετήσει έναν συγκεκριμένο πολιτικό στόχο. Και αυτό ακριβώς είναι που πρέπει να εξετάσουμε. Γιατί η ιστορία δεν είναι ουδέτερη όταν χρησιμοποιείται από την πολιτική εξουσία. Η επιλογή του τι θυμόμαστε και τι αφήνουμε έξω είναι και αυτή μια μορφή πολιτικής. Η Ελλάδα, επομένως, δεν πρέπει να αισθάνεται κολακευμένη απλώς επειδή ένας Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών επέλεξε την Πνύκα. Πρέπει να αισθάνεται υπεύθυνη. Γιατί η Πνύκα δεν ανήκει ούτε στην Ουάσιγκτον ούτε στις Βρυξέλλες ούτε σε οποιαδήποτε σύγχρονη γεωπολιτική συμμαχία. Ανήκει στην ιστορία της δημοκρατίας. Και η Ελλάδα οφείλει να υπενθυμίζει στους ισχυρούς της γης και της διάφορες Ελίτ και τις Μυστικές Εταιρείες, ότι αυτό που ίσως η ίδια η σύγχρονη Δύση έχει ξεχάσει: Η δύναμη δεν δημιουργεί την αλήθεια. Η ισχύς δεν δημιουργεί το δίκαιο. Ο πολιτισμός δεν είναι εργαλείο γεωπολιτικής νομιμοποίησης.
Και η δημοκρατία δεν είναι διακοσμητικό φόντο για τις ομιλίες των ισχυρών.
Η Πνύκα δεν πρέπει να γίνει το σκηνικό μιας νέας αμερικανικής αφήγησης εντυπωσιασμού για τη Δύση. Πρέπει να παραμείνει ο τόπος όπου, συμβολικά τουλάχιστον, η πολιτική εξουσία θυμάται ότι βρίσκεται υπόλογη απέναντι στον άνθρωπο, στην κοινωνία, στο δίκαιο και στην ιστορία. Αυτό είναι το πραγματικό μήνυμα της Αθήνας. Και ίσως αυτό είναι το μήνυμα που πρέπει να ακούσει σήμερα όχι μόνο η Αμερική, αλλά ολόκληρη η Δύση. Κι αυτός ο άξονας είναι πιο ακριβής ενώ η πραγματικά ενδιαφέρουσα κριτική είναι: Γιατί η Ρώμη παρουσιάζεται ως γραμμικός πρόγονος της σύγχρονης Δύσης, ενώ η Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και η Ορθόδοξη χριστιανική παράδοση ουσιαστικά εξαφανίζονται από αυτή τη γεωπολιτική γενεαλογία;.
Academician Professor ALEXIOS P.PANAGOPOULOS (DDDr. Dr.Habil.)
Academician EASA – European Academy of Sciences & Arts (Salzburg – Austria, from 5.6.2024).
Academician MCA – International Slavic Academy oF Sciences, Culture, Education & Arts (Moscow – 7 Slavic Countries, from 26.12.2018).
Academician IEAI – International Ethical Academy of India, from 6/2024.
Professor of Political Sciences & Law, Department
Phd Political Sciences.
Phd Bioethics Biopsychology Medical Anthropology.
Phd Theology Religion.
Diploma Dr. Habilitation of Law.
Post-Doc’s in Law University of Belgrade.
Post-Doc in Theology Religion University of Munchen.
Post-Doc in Bioethics University of Patras.
Degree of Law/Lawyer, Degree of Theology,
Degree of History/Philology, Degree of Music.
Scholar DAAD, ΙΚΥ, etc.
Director EPLO for BiH and MNE.
Author, Poet.
Candidate for Nobel Peace Prize 2025.
Member Ciesart, Camara Internacional de Escritores y Artistas – Spain.
Member World Association of Jurists (WJA), Washington, USA.
Member Club of Rome – SC.
https://orcid.org/0009-0008-9304-4040
https://ftb.academia.edu/AlexiosPanagopoulos/Papers
https://scholar.google.com/scholar?hl=el&as_sdt=0%2C5&q=aleksios+panagopoulos&btnG=
https://www.biblionet.gr/ Παναγόπουλος, Αλέξιος Π.
