Γράφει ο Παντελής Συτμαλίδης
«Στην πολιτική τίποτα δεν συμβαίνει τυχαία. Αν συμβεί κάτι, να είστε σίγουροι ότι είχε σχεδιαστεί έτσι.»
Franklin D. Roosevelt
Ζούμε σε έναν κόσμο όπου η λέξη «συνωμοσία» χρησιμοποιείται συχνά για να περιγράψει θεωρίες που δεν στηρίζονται σε αποδείξεις. Ωστόσο η Ιστορία έχει αποδείξει ότι ορισμένες συνωμοσίες δεν ήταν αποκυήματα της φαντασίας, αλλά πραγματικά γεγονότα τα οποία οργανώθηκαν μυστικά από κυβερνήσεις, κρατικές υπηρεσίες, επιχειρήσεις ή ισχυρά συμφέροντα. Υπήρξαν και βεβαίως και υπάρχουν σήμερα όσο ποτέ άλλοτε περιπτώσεις κατά τις οποίες κυβερνήσεις παρακολούθησαν παράνομα πολίτες, υπηρεσίες πληροφοριών πραγματοποίησαν μυστικά πειράματα, εταιρείες απέκρυψαν κινδύνους για την ανθρώπινη υγεία και πολιτικοί προσπάθησαν να χειραγωγήσουν την κοινή γνώμη. Πολλές από αυτές τις υποθέσεις αποκαλύφθηκαν χρόνια αργότερα μέσα από έγγραφα, δικαστικές έρευνες, δημοσιογραφικές αποκαλύψεις και μαρτυρίες ανθρώπων που αποφάσισαν να μιλήσουν.
Το ερώτημα, λοιπόν δεν είναι αν έχουν υπάρξει πραγματικές συνωμοσίες. Η Ιστορία άλλωστε αποδεικνύει ότι έχουν υπάρξει και μάλιστα πολλές . Το ουσιαστικό ερώτημα είναι πόσες φορές οι κοινωνίες αντιλήφθηκαν την αλήθεια πριν να είναι πλέον αργά. Ακολουθούν μερικά παραδείγματα για να μπούμε στο πνεύμα:
1. Το σκάνδαλο Watergate: Όταν η εξουσία παραβίασε τη δημοκρατία.
Το 1972 στις Ηνωμένες Πολιτείες, πέντε άνδρες συνελήφθησαν επειδή είχαν εισβάλει στα γραφεία της Εθνικής Επιτροπής του Δημοκρατικού Κόμματος στο συγκρότημα Watergate στην Ουάσιγκτον. Αρχικά το περιστατικό φαινόταν σαν μια συνηθισμένη υπόθεση διάρρηξης. Σύντομα όμως αποκαλύφθηκε ότι πίσω από την επιχείρηση υπήρχε ένα ευρύτερο σχέδιο πολιτικής κατασκοπείας και συγκάλυψης το οποίο συνδεόταν με πρόσωπα της προεκλογικής εκστρατείας του προέδρου Ρίτσαρντ Νίξον. Η έρευνα αποκάλυψε προσπάθειες παρεμπόδισης της δικαιοσύνης και απόκρυψης στοιχείων. Οι ηχογραφήσεις συνομιλιών στον Λευκό Οίκο έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην αποκάλυψη της υπόθεσης. Το 1974 ο Νίξον παραιτήθηκε από την προεδρία καθώς η πολιτική και νομική πίεση γινόταν ασφυκτική.
Το Watergate αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα πραγματικής πολιτικής συνωμοσίας: μια οργανωμένη προσπάθεια παρακολούθησης πολιτικών αντιπάλων και συγκάλυψης παράνομων ενεργειών. Απέδειξε ότι ακόμη και η ανώτατη πολιτική εξουσία μπορεί να λειτουργήσει έξω από τα δημοκρατικά όρια.
2. Το πρόγραμμα MKUltra: Τα μυστικά πειράματα της CIA
Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, οι αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες φοβούνταν ότι οι αντίπαλοί τους μπορούσαν να αναπτύξουν τεχνικές ελέγχου ή ανάκρισης του ανθρώπινου νου. Στο πλαίσιο αυτό η CIA ξεκίνησε το πρόγραμμα MKUltra το οποίο εγκρίθηκε το 1953 και περιλάμβανε έρευνες πάνω σε ουσίες, ψυχολογικές τεχνικές και μεθόδους επηρεασμού της ανθρώπινης συμπεριφοράς.
Ορισμένα πειράματα πραγματοποιήθηκαν χωρίς την ενημερωμένη συναίνεση των συμμετεχόντων. Χρησιμοποιήθηκαν μεταξύ άλλων «ψυχοδραστικές» ουσίες όπως το LSD, ενώ πολλοί άνθρωποι εκτέθηκαν σε διαδικασίες των οποίων τον πραγματικό σκοπό δεν γνώριζαν. Η υπόθεση αποκαλύφθηκε ευρύτερα τη δεκαετία του 1970, μέσα από κυβερνητικές έρευνες και ακροάσεις στο αμερικανικό Κογκρέσο. Η καταστροφή πολλών αρχείων από τη CIA δυσκόλεψε την πλήρη ανασύνθεση των γεγονότων.
Το MKUltra αποδεικνύει ότι κρατικές υπηρεσίες μπορούν να πραγματοποιήσουν μυστικά πειράματα παραβιάζοντας βασικά ανθρώπινα δικαιώματα. Δεν αποδεικνύει ωστόσο ότι επιτεύχθηκε κάποιος παντοδύναμος έλεγχος του ανθρώπινου νου, όπως υποστηρίζουν ορισμένες μεταγενέστερες θεωρίες.
3. Η επιχείρηση COINTELPRO: Παρακολούθηση και υπονόμευση πολιτικών κινημάτων.
Από τη δεκαετία του 1950 έως το 1971, το FBI των Ηνωμένων Πολιτειών πραγματοποίησε ένα μυστικό πρόγραμμα με την ονομασία COINTELPRO.
Στόχος του ήταν η παρακολούθηση, η αποδυνάμωση και η διάσπαση οργανώσεων που οι αρχές θεωρούσαν απειλητικές. Μεταξύ αυτών βρίσκονταν οργανώσεις για τα πολιτικά δικαιώματα, αντιπολεμικά κινήματα και ομάδες της ριζοσπαστικής Αριστεράς. Οι πρακτικές περιλάμβαναν μυστική παρακολούθηση, προσπάθειες δυσφήμισης, ανώνυμες επιστολές και ενέργειες που αποσκοπούσαν στη δημιουργία εσωτερικών συγκρούσεων. Το πρόγραμμα ήρθε στο φως το 1971, όταν ακτιβιστές αφαίρεσαν από γραφείο του FBI στην Πενσιλβάνια απόρρητα έγγραφα και τα διοχέτευσαν στον Τύπο. Οι αποκαλύψεις προκάλεσαν σοβαρές αντιδράσεις και συνέβαλαν στις μεταγενέστερες έρευνες για τις εξουσίες των ομοσπονδιακών υπηρεσιών. Η υπόθεση δείχνει το πόσο εύκολα η επίκληση της εθνικής ασφάλειας μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την παραβίαση ελευθεριών, όταν δεν υπάρχουν αποτελεσματικοί μηχανισμοί ελέγχου.
4. Η καπνοβιομηχανία: Η απόκρυψη των κινδύνων του καπνίσματος.
Μία από τις σημαντικότερες περιπτώσεις εταιρικής συγκάλυψης αφορά τη βιομηχανία καπνού. Για δεκαετίες υπήρχαν επιστημονικά στοιχεία που συνέδεαν το κάπνισμα με σοβαρές ασθένειες, όπως ο καρκίνος του πνεύμονα. Παράλληλα εσωτερικά εταιρικά έγγραφα που αποκαλύφθηκαν αργότερα έδειξαν ότι σημαντικές καπνοβιομηχανίες γνώριζαν πολλά για τους κινδύνους του προϊόντος τους. Αντί να ενημερώσουν πλήρως το κοινό, εταιρείες χρησιμοποίησαν επί χρόνια δημόσιες δηλώσεις και στρατηγικές επικοινωνίας που αμφισβητούσαν ή υποβάθμιζαν τα επιστημονικά ευρήματα. Το 1998 η μεγάλη συμφωνία συμβιβασμού μεταξύ καπνοβιομηχανιών και πολιτειών των ΗΠΑ οδήγησε στη δημοσιοποίηση τεράστιου όγκου εσωτερικών εγγράφων και σε σημαντικούς περιορισμούς στις πρακτικές προώθησης των προϊόντων τους.Εδώ δεν έχουμε μια αόριστη θεωρία για κρυφά σχέδια. Έχουμε τεκμηριωμένη περίπτωση κατά την οποία εμπορικά συμφέροντα συνέβαλαν στην παραπλάνηση του κοινού σχετικά με σοβαρούς κινδύνους για την υγεία. Όλα στο βωμό του χρήματος. Η υπόθεση υπενθυμίζει ότι η οικονομική δύναμη μπορεί να επηρεάσει την ενημέρωση και ότι η διαφάνεια είναι μόνο για τα μάτια του κόσμου.
5. Η υπόθεση Tuskegee: Ένα ανήθικο πείραμα σε ανθρώπους
Από το 1932 έως το 1972, η αμερικανική Υπηρεσία Δημόσιας Υγείας διεξήγαγε μια μελέτη για την εξέλιξη της σύφιλης σε μαύρους άνδρες στην Αλαμπάμα. Οι συμμετέχοντες δεν ενημερώθηκαν επαρκώς για τη φύση της έρευνας και δεν έδωσαν πραγματικά ενημερωμένη συναίνεση. Ακόμη χειρότερα όταν η πενικιλίνη καθιερώθηκε ως αποτελεσματική θεραπεία για τη σύφιλη, οι ερευνητές δεν φρόντισαν να τη λάβουν οι συμμετέχοντες μέσω της μελέτης, ενώ η έρευνα συνεχίστηκε.Η υπόθεση αποκαλύφθηκε το 1972, προκαλώντας τεράστια κατακραυγή. Ακολούθησαν αγωγές, οικονομικές αποζημιώσεις και σημαντικές αλλαγές στους κανόνες δεοντολογίας των ιατρικών ερευνών. Το Tuskegee αποτελεί μία από τις πιο σκοτεινές σελίδες στην ιστορία της δημόσιας υγείας. Αποδεικνύει ότι οι θεσμοί που έχουν αποστολή να προστατεύουν την ανθρώπινη ζωή μπορούν να προδώσουν αυτή την αποστολή όταν απουσιάζουν η λογοδοσία και ο σεβασμός των δικαιωμάτων.
6. Τα όπλα μαζικής καταστροφής στο Ιράκ: Μια δικαιολογία που κατέρρευσε.
Το 2003 οι Ηνωμένες Πολιτείες και οι σύμμαχοί τους εισέβαλαν στο Ιράκ, επικαλούμενοι μεταξύ άλλων την απειλή που αποτελούσαν τα υποτιθέμενα όπλα μαζικής καταστροφής του καθεστώτος του Σαντάμ Χουσεΐν. Οι πληροφορίες των μυστικών υπηρεσιών παρουσιάστηκαν ως σημαντικό μέρος της αιτιολόγησης του πολέμου. Ωστόσο μετά την εισβολή, δεν εντοπίστηκαν τα αποθέματα ενεργών χημικών και βιολογικών όπλων που είχαν παρουσιαστεί ως άμεση απειλή, ούτε αποδείχθηκε η ύπαρξη του προγράμματος πυρηνικών όπλων που είχε περιγραφεί πριν από τον πόλεμο. Μεταγενέστερες έρευνες διαπίστωσαν σοβαρές αστοχίες των υπηρεσιών πληροφοριών, υπερβολική βεβαιότητα και παραπλανητική παρουσίαση ορισμένων στοιχείων από πολιτικούς αξιωματούχους.
Χρειάζεται, ωστόσο, μια κρίσιμη διάκριση: το γεγονός ότι η αιτιολόγηση του πολέμου ήταν σε μεγάλο βαθμό λανθασμένη δεν αποδεικνύει αυτομάτως ότι κάθε πληροφορία ήταν συνειδητά κατασκευασμένη ή ότι υπήρχε ένα ενιαίο, αποδεδειγμένο σχέδιο με όλες τις λεπτομέρειες που του αποδίδονται.
Η υπόθεση του Ιράκ δείχνει πόσο καταστροφικές μπορεί να είναι οι συνέπειες όταν ανεπαρκή ή παραπλανητικά στοιχεία χρησιμοποιούνται για να δικαιολογήσουν μια στρατιωτική επέμβαση.
7. Η μαζική παρακολούθηση της NSA: Το απόρρητο στην ψηφιακή εποχή.
Το 2013 οι αποκαλύψεις του πρώην συνεργάτη της αμερικανικής Υπηρεσίας Εθνικής Ασφάλειας Έντουαρντ Σνόουντεν, έφεραν στο φως την έκταση ορισμένων μυστικών προγραμμάτων ηλεκτρονικής παρακολούθησης. Τα δημοσιευμένα έγγραφα αποκάλυψαν συστήματα συλλογής τηλεπικοινωνιακών δεδομένων και ευρύτερες δυνατότητες παρακολούθησης διαδικτυακών επικοινωνιών. Ορισμένα προγράμματα αφορούσαν τη συλλογή μεταδεδομένων τηλεφωνικών κλήσεων, ενώ άλλες αποκαλύψεις έδειξαν δυνατότητες πρόσβασης σε διαδικτυακά δεδομένα υπό συγκεκριμένα νομικά και επιχειρησιακά πλαίσια. Οι αποκαλύψεις προκάλεσαν παγκόσμια συζήτηση για τη σχέση ανάμεσα στην ασφάλεια, την ιδιωτικότητα και τα δικαιώματα των πολιτών. Η υπόθεση δεν σημαίνει ότι κάθε τηλεφωνική συνομιλία κάθε ανθρώπου καταγράφεται και παρακολουθείται από κάποιον υπάλληλο. Αποδεικνύει όμως ότι η τεχνολογία επιτρέπει σε κρατικούς μηχανισμούς να συγκεντρώνουν πολύ περισσότερα δεδομένα απ’ όσα γνώριζε το κοινό και ότι η έκταση αυτής της παρακολούθησης μπορεί να παραμένει κρυφή για χρόνια, ιδιαίτερα στη σημερινή εποχή όπου η Τεχνητή Νοημοσύνη και τα Data Centers αναπτύσσονται με ιλιγγιώδεις ρυθμούς.
8. Η Volkswagen και το σκάνδαλο των εκπομπών ρύπων
Το 2015 αποκαλύφθηκε ότι η γερμανική αυτοκινητοβιομηχανία Volkswagen είχε εγκαταστήσει σε εκατομμύρια πετρελαιοκίνητα οχήματα λογισμικό που αναγνώριζε πότε το αυτοκίνητο υποβαλλόταν σε επίσημη δοκιμή εκπομπών ρύπων. Κατά τη διάρκεια των δοκιμών, το λογισμικό ενεργοποιούσε ρυθμίσεις που περιόριζαν τις εκπομπές. Στην κανονική οδήγηση, όμως, ορισμένα οχήματα εξέπεμπαν πολύ υψηλότερα επίπεδα οξειδίων του αζώτου από τα επιτρεπόμενα όρια. Η αποκάλυψη προκάλεσε διεθνές σκάνδαλο, έρευνες, πρόστιμα και δικαστικές διαδικασίες.
Η υπόθεση αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα οργανωμένης εταιρικής εξαπάτησης: η τεχνολογία χρησιμοποιήθηκε όχι για να προστατεύσει το περιβάλλον, αλλά για να δημιουργήσει μια ψευδή εικόνα συμμόρφωσης προς τους ελέγχους. Δείχνει επίσης ότι οι καταναλωτές δεν μπορούν να βασίζονται αποκλειστικά στις διαφημιστικές υποσχέσεις των απατεωνίσκων εταιρειών και ότι απαιτούνται ανεξάρτητοι έλεγχοι.
9. Η παραπληροφόρηση και η επιχείρηση επιρροής στις εκλογές
Η ψηφιακή εποχή δημιούργησε νέες δυνατότητες χειραγώγησης της κοινής γνώμης. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν η ρωσική επιχείρηση παρέμβασης στις αμερικανικές εκλογές του 2016. Έρευνες των αμερικανικών αρχών και η έκθεση του ειδικού εισαγγελέα Ρόμπερτ Μιούλερ, κατέγραψαν προσπάθειες της Ρωσίας να επηρεάσει το εκλογικό περιβάλλον, μεταξύ άλλων μέσω διαδικτυακών εκστρατειών, ψεύτικων λογαριασμών και διασποράς διχαστικού περιεχομένου. Αυτό που καθιστά την υπόθεση ιδιαίτερα σημαντική είναι ότι η χειραγώγηση δεν απαιτούσε τον πλήρη έλεγχο των μέσων ενημέρωσης. Αρκούσε η εκμετάλλευση των κοινωνικών εντάσεων, η διάδοση παραπλανητικών πληροφοριών και η ενίσχυση της δυσπιστίας μεταξύ των πολιτών. Πρέπει ωστόσο να διαχωρίζουμε τις τεκμηριωμένες επιχειρήσεις επιρροής από ισχυρισμούς ότι αποδείχθηκε πως αλλοιώθηκε το τελικό αποτέλεσμα των εκλογών. Η ύπαρξη οργανωμένης παρέμβασης δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι αυτή καθόρισε ποιος κέρδισε. Η συγκεκριμένη περίπτωση δείχνει ότι η πληροφορία μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως όπλο και ότι η δημοκρατία δεν απειλείται μόνο με στρατιωτικά μέσα αλλά και με τη συστηματική υπονόμευση της εμπιστοσύνης.
Συμπέρασμα: Η αλήθεια χρειάζεται αποδείξεις
Οι παραπάνω υποθέσεις έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό: αρχικά μεγάλο μέρος της δραστηριότητας παρέμενε κρυφό από το ευρύ κοινό. Σε ορισμένες περιπτώσεις οι αποκαλύψεις χρειάστηκαν χρόνια ερευνών, ενώ σε άλλες προέκυψαν μέσα από διαρροές εγγράφων, δικαστικές αποφάσεις ή ανθρώπους που αποφάσισαν να αποκαλύψουν όσα γνώριζαν. Το σημαντικότερο δίδαγμα είναι ότι η πραγματικότητα μπορεί να είναι πολύ πιο σκοτεινή από όσο φανταζόμαστε, χωρίς να χρειάζεται να καταφύγουμε σε ανεπιβεβαίωτες θεωρίες. Βεβαίως δεν είναι κάθε μυστικό μια συνωμοσία. Δεν είναι κάθε λάθος αποτέλεσμα οργανωμένου σχεδίου και δεν αποτελεί κάθε επίσημη εξήγηση ψέμα. Όμως η Ιστορία μάς διδάσκει ότι ούτε η εξουσία ούτε οι μεγάλες επιχειρήσεις πρέπει να μένουν έξω από τον έλεγχο. Η καλύτερη άμυνα απέναντι στην εξαπάτηση είναι η ανεξάρτητη δημοσιογραφία, η ελευθερία της έρευνας, η διαφάνεια, η προστασία των πληροφοριοδοτών και η απαίτηση για αποδείξεις. Αυτά όλα βέβαια στη σημερινή εποχή ηχούν σαν παραμύθια της Χαλιμάς, μιας και σε παγκόσμιο επίπεδο επικρατεί το κάθε είδους ψέμα.
Ίσως, τελικά η πιο επικίνδυνη συνωμοσία να μην είναι εκείνη που δεν γνωρίζουμε ακόμη, αλλά εκείνη που αποκαλύφθηκε και επιλέξαμε να ξεχάσουμε. Γιατί η Ιστορία δεν μας ζητά να πιστεύουμε τα πάντα. Μας ζητά να μην εμπιστευόμαστε τυφλά κανέναν και να αναζητούμε την αλήθεια, ακόμη κι όταν αυτή είναι δυσάρεστη.
Άλλωστε όπως είχε πει ο Αρχαίος Έλληνας ποιητής Ησίοδος «Τόσο η εμπιστοσύνη όσο και η έλλειψη εμπιστοσύνης έχουν καταστρέψει ανθρώπους».
Παντελής Συτμαλίδης
