Γράφει ο Καθηγητής Γκλεν Ντίζεν [Νορβηγός Καθηγητής πολιτικών επιστημών με ερευνητική εξειδίκευση στη γεωοικονομία, τη ρωσική εξωτερική πολιτική και την ευρασιατική ολοκλήρωση]
Καθώς ο κόσμος έχει μετατοπιστεί από την μονοπολικότητα στην πολυπολικότητα, η αρχιτεκτονική ασφαλείας πρέπει επίσης να αλλάξει για να διασφαλιστεί η ειρήνη. Από την Ευρώπη μέχρι τη Μέση Ανατολή και την Ανατολική Ασία, οι υπάρχουσες αρχιτεκτονικές ασφαλείας καταρρέουν και απαιτούνται νέες ρυθμίσεις για την αποτροπή πολεμικών συγκρούσεων από τις μεγάλες δυνάμεις που θα μπορούσαν να καταστρέψουν την ανθρωπότητα. Το πρόβλημα είναι ότι οι νέες αρχιτεκτονικές ασφαλείας ιστορικά έχουν δημιουργηθεί μόνο μετά από μεγάλους πολέμους που έχουν διαλύσει το προηγούμενο status quo.
Ο Πόλεμος ως Καταλύτης των Αλλαγών
Μετά τους Ναπολεόντειους Πολέμους, ιδρύθηκε η Συμφωνία της Ευρώπης, η οποία οργάνωσε τις σχέσεις από το 1815 έως το 1914. Μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, αναπτύχθηκε μια νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας με την Κοινωνία των Εθνών, η οποία όμως κατέρρευσε το 1939 με το ξέσπασμα του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, ιδρύθηκαν τα Ηνωμένα Έθνη (ΟΗΕ) για τη διαχείριση των σχέσεων και την ανάπτυξη κοινού διεθνούς δικαίου. Ωστόσο, καθ’ όλη τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, είχαμε ένα διττό σύστημα, καθώς το διεθνές σύστημα οργανώθηκε υπό τον ΟΗΕ, ενώ η διπολική διεθνής κατανομή εξουσιών οργάνωσε ανταγωνιστικά συστήματα συμμαχιών υπό το ΝΑΤΟ και το Σύμφωνο της Βαρσοβίας.
Όταν ο Ψυχρός Πόλεμος έφτασε στο τέλος του, το διττό σύστημα συνέχισε να υπάρχει. Η Δύση αρχικά υπέγραψε συμφωνίες για μια νέα, χωρίς αποκλεισμούς πανευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφάλειας βασισμένη στην αδιαίρετη ασφάλεια και χωρίς διαχωριστικές γραμμές, όπως περιγράφεται στον Χάρτη των Παρισίων για μια Νέα Ευρώπη το 1990 και στην ίδρυση του Οργανισμού για την Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ευρώπη (ΟΑΣΕ) το 1995 — και οι δύο ήταν βασισμένες στις Συμφωνίες του Ελσίνκι του 1975. Ωστόσο, αυτές οι συμφωνίες ακυρώθηκαν από την επέκταση του ΝΑΤΟ ως μέσου ηγεμονικής ειρήνης, δημιουργώντας μια νέα Ευρώπη χωρίς τη Ρωσία ως τη μεγαλύτερη χώρα στην Ευρώπη. Η αναδιανομή της Ευρώπης και η υπονόμευση της αρχής της αδιαίρετης ασφάλειας βρίσκονται στο επίκεντρο της σύγκρουσης μεταξύ ΝΑΤΟ και Ρωσίας τις τελευταίες τρεις δεκαετίες, και αυτή ήταν η αφορμή για τον πόλεμο της Ουκρανίας.
Ιστορικά, οι νέες αρχιτεκτονικές ασφαλείας γεννιούνται μέσα από τον πόλεμο, καθώς το προηγούμενο status quo εξαφανίζεται και υπάρχει αναγνώριση της ανάγκης δημιουργίας ενός συστήματος για την αποφυγή των πολεμικών συγκρούσεων και την οικοδόμηση της ειρήνης. Οι θεσμοί είναι συνήθως αποτελεσματικοί και επιλύουν προβλήματα στα αρχικά τους στάδια, καθώς οι στόχοι τους είναι σαφείς. Στα μεταγενέστερα στάδια, καθίστανται θεσμοθετημένοι, καταναλώνονται από τη γραφειοκρατία και την θεσμική αυτοσυντήρηση, ενώ αντιστέκονται στην προσαρμογή στις νέες πραγματικότητες. Ο μετασχηματισμός του ΝΑΤΟ είναι ένα ενδιαφέρον παράδειγμα μιας προσπάθειας θεσμικής προσαρμογής και αυτοσυντήρησης, καθώς οι ανοιχτές συζητήσεις επικεντρώνονται στην εύρεση ενός νέου σκοπού για το στρατιωτικό μπλοκ που είχε χάσει τον σοβιετικό αντίπαλό του — με το σύνθημα για την υιοθέτηση του διεθνισμού και του επεκτατισμού να είναι «εκτός περιοχής ή εκτός λειτουργίας».
Η Ευρώπη Αναζητά έναν ρόλο στον Πολυπολικό Κόσμο
Όλοι οι σημαντικοί παράγοντες βρίσκουν νέους ρόλους στον πολυπολικό κόσμο. Η Κίνα και η Ρωσία αναλαμβάνουν ηγετικό ρόλο στη δημιουργία μιας νέας γεωοικονομικής αρχιτεκτονικής και πολιτικών θεσμών, όπως οι BRICS και ο Οργανισμός Συνεργασίας της Σαγκάης, για να διευκολύνουν έναν μεγαλύτερο ρόλο για τις αναδυόμενες δυνάμεις στον πολυπολικό κόσμο. Οι ΗΠΑ επιδιώκουν να διατηρήσουν ή να αναβιώσουν την πρώην ηγεμονική τους θέση, ωστόσο, προσαρμόζονται απρόθυμα στις νέες πραγματικότητες μετατοπίζοντας την εστίασή τους στο Δυτικό Ημισφαίριο και την Ανατολική Ασία.
Οι Ευρωπαίοι είναι οι πιο απρόθυμοι να προσαρμοστούν στις νέες πραγματικότητες, καθώς ο προηγούμενος ρόλος τους ως κύριος εταίρος των ΗΠΑ σε ένα διεθνές σύστημα που ορίζεται από τη συλλογική ηγεμονία διασφάλιζε την ενότητα και τη σημασία της Ευρώπης. Υπάρχει επίσης έλλειψη επιλογών όσον αφορά το προς τι μπορεί να μεταβεί η Ευρώπη, καθώς οι ΗΠΑ παρείχαν στην Ευρώπη ένα οικονομικό μοντέλο, ένα μοντέλο ασφάλειας και ένα πολιτικό μοντέλο, και ήταν πράγματι ο ειρηνοποιός που διασφάλισε την ενότητα στην ήπειρο τις τελευταίες δεκαετίες. Οι Ευρωπαίοι μπορούν να στηρίξουν πλήρως τις ΗΠΑ και να αντιμετωπίσουν την υποτέλεια, αν και η αποτυχία διαφοροποίησης των δεσμών τους θα αποδυναμώσει μόνο περαιτέρω την Ευρώπη, ενώ οι υποχωρούσες ΗΠΑ θα βλέπουν την Ευρώπη ως ολοένα και λιγότερο σημαντική στον νέο κόσμο. Εναλλακτικά, η Ευρώπη πρέπει να προσαρμοστεί σε μια νέα διεθνή κατανομή ισχύος και να βρει ενότητα μέσω μιας γεωοικονομικής λογικής συλλογικής διαπραγματευτικής ισχύος και της επιδίωξης συλλογικής τεχνολογικής κυριαρχίας. Ωστόσο, μια γεωοικονομική Ευρώπη πρέπει να προσαρμοστεί στις πραγματικότητες και να αναζητήσει συνδεσιμότητα με τα άλλα κέντρα ισχύος – στα οποία περιλαμβάνεται η Ρωσία.
Αυτό δεν θα συμβεί. Οι θεσμοί του προηγούμενου status quo, όπως το ΝΑΤΟ, εξακολουθούν να υπάρχουν, γεγονός που διατηρεί ζωντανή την ελπίδα επιστροφής στη μονοπολική τάξη. Στις 6 Νοεμβρίου 2026, η επικεφαλής εξωτερικής πολιτικής της ΕΕ, Κάγια Κάλας, διατύπωσε ρητά αυτό το επιχείρημα, καθώς απέρριψε την έκκληση της Ρωσίας για μεταρρύθμιση της ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής ασφάλειας, δηλώνοντας: «Έχουμε ήδη θέσει σε εφαρμογή την ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφάλειας. Το ΝΑΤΟ και η Ευρωπαϊκή Ένωση έχουν και οι δύο τους αντίστοιχους ρόλους. Πρέπει να διασφαλίσουμε ότι η Ουκρανία θα ενσωματωθεί σε αυτήν την αρχιτεκτονική». Ο Γερμανός υπουργός Εξωτερικών Γιόχαν Βάντεφουλ υποστήριξε ομοίως: «Η Ευρώπη δεν χρειάζεται μια νέα αρχιτεκτονική ασφάλειας, όπως θέλει η Ρωσία να πιστεύουμε, αλλά μάλλον την απλή αποκατάσταση της υπάρχουσας αρχιτεκτονικής ασφάλειας». Ο μαζικός πόλεμος στην Ευρώπη, ο οποίος θα μπορούσε γρήγορα να εξελιχθεί σε πυρηνικό πόλεμο, δεν φάνηκε να επηρεάζει την εκτίμησή τους για τη σταθερότητα του προηγούμενου status quo.
Επομένως, Έρχεται ο Πόλεμος
Όπως έχει δείξει η ιστορία, οι προηγούμενες αρχιτεκτονικές ασφαλείας παραμένουν στη θέση τους πολύ καιρό αφότου έχουν ξεπεράσει τη λειτουργία τους και έχει ξεκινήσει η παρακμή. Σε μια πράξη απελπισίας και αυταπάτης, οι Ευρωπαίοι ασπάζονται παράλογες αφηγήσεις ότι έρχονται αντιμέτωποι με έναν άλλο Χίτλερ για να επανεφεύρουν έναν σκοπό για την ξεπερασμένη και παρακμιακή αρχιτεκτονική ασφαλείας που δεν παρέχει πλέον ασφάλεια. Απρόθυμοι να αποδεχτούν τις νέες πραγματικότητες και να συζητήσουν μια νέα ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφαλείας, οι Ευρωπαίοι θα επιλέξουν τον πόλεμο καθώς ο ουκρανικός στρατός τους καταρρέει στο πεδίο της μάχης. Οποιαδήποτε οδός προς την ειρήνη που συνεπάγεται την αναγνώριση των ανησυχιών ασφαλείας της Ρωσίας έχει απορριφθεί, καθώς θα υπονομεύσει την προηγούμενη ηγεμονική αρχιτεκτονική ασφαλείας. Όπως και στο παρελθόν, μια νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας θα οικοδομηθεί μετά τον επερχόμενο πόλεμο μεταξύ Ευρώπης και Ρωσίας — αν φυσικά επιβιώσουμε.
