Γράφει ο Ακαδημαϊκός και Καθηγητής DDDr., Dr.Habil. Παναγόπουλος Π. Αλέξιος
Εκκλησιαστική διπλωματία, κανονική αυτονομία και διεθνείς συσχετισμοί ισχύος.
Η πρόσφατη επίσκεψη του Πατριάρχη Ιεροσολύμων Θεοφίλου Γ΄ στη Μόσχα, από τις 4 έως τις 6 Νοεμβρίου 2026, και οι συναντήσεις του, στις 5 Νοεμβρίου, με τον Πρόεδρο της Ρωσικής Ομοσπονδίας Βλαντίμιρ Πούτιν και τον Πατριάρχη Μόσχας και Πασών των Ρωσιών Κύριλλο επαναφέρουν στο προσκήνιο ένα διαχρονικό ζήτημα της διεθνούς πολιτικής και της εκκλησιαστικής ιστορίας: τη σχέση της Ορθοδοξίας με τη γεωπολιτική ισχύ και τη διεκδίκηση διεθνούς επιρροής στους Αγίους Τόπους.
Η απονομή στον Πατριάρχη Θεόφιλο του ρωσικού Τάγματος Φιλίας δεν αποτελεί απλώς μια εθιμοτυπική πράξη. Έχει πολιτικό, διπλωματικό και συμβολικό περιεχόμενο, καθώς αναδεικνύει τη σημασία του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων για τη διατήρηση της ιστορικής παρουσίας της Ορθοδοξίας στη Μέση Ανατολή. Ο ίδιος ο Πατριάρχης αποδέχθηκε τη διάκριση ως τιμή όχι μόνο προς το πρόσωπό του, αλλά προς ολόκληρο τον Πατριαρχικό Θρόνο και το έργο της Εκκλησίας των Ιεροσολύμων.
1. Το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων ως θεσμός ιστορικής και πνευματικής ευθύνης.
Το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων κατέχει ιδιαίτερη θέση στην εκκλησιαστική συνείδηση της Ορθοδοξίας. Η ιστορική του αποστολή συνδέεται άμεσα με τον τόπο της Σταυρώσεως και της Αναστάσεως του Χριστού, με την ένδοξο Δεύτερη έλευση Του, με την προστασία των Παναγίων Προσκυνημάτων και με τη διατήρηση της χριστιανικής παρουσίας στην ευρύτερη περιοχή της Παλαιστίνης και της Μέσης Ανατολής.
Η αποστολή του, επομένως, δεν περιορίζεται στη διοικητική λειτουργία μιας τοπικής Εκκλησίας. Περιλαμβάνει την προστασία ενός ανεκτίμητου πνευματικού και πολιτιστικού αποθέματος, το οποίο υπερβαίνει τα εθνικά σύνορα και αφορά το σύνολο της χριστιανικής ανθρωπότητας.
Στο πλαίσιο αυτό, η διατήρηση του ιστορικού καθεστώτος των Αγίων Τόπων (Status Quo) αποτελεί θεμελιώδη προϋπόθεση για την ειρηνική συνύπαρξη των θρησκευτικών κοινοτήτων και την προστασία των δικαιωμάτων τους.
Η Ιερουσαλήμ δεν αποτελεί απλώς ένα γεωγραφικό σημείο. Είναι ένας τόπος με παγκόσμια θρησκευτική, ιστορική και πολιτιστική σημασία, όπου συναντώνται και συχνά συγκρούονται ανά τους αιώνες οι διαφορετικές θρησκευτικές και πολιτικές επιδιώξεις, όπως θα γίνει και στα έσχατα με την εμφάνιση του “μεσσία” του Ισραήλ. Ο οποίος, για την Ορθοδοξία θανε ο αντίχριστος (πρβλ. Τρίτον Τόμο Δογματικής Αγίου Ιουστίνου Πόποβιτς), ο οποίος διευκρινίζει το ποιός θανε το πρόσωπο αυτό, ως ορίζει κι ο άγιος Ιωάννης Χρυσόστομος “άνθρωπος τις την πάσαν ενέργειαν του σατανά εν εαυτώ δεχόμενος”. Όπου και ερμηνεύει την Αποκάλυψη Ιωάννου ότι ναι μεν έχει ποιητικό ύφος, όμως μας μεταφέρει προφητείες και γεγονότα των εσχάτων ημερών, για λίγο πριν την ένδοξη Β Παρουσία Κυρίου.
2. Η ρωσική παρουσία στους Αγίους Τόπους και η εκκλησιαστική διπλωματία.
Η Ρωσία διατηρεί ιστορικούς δεσμούς με τους Αγίους Τόπους, οι οποίοι αναπτύχθηκαν ιδιαίτερα κατά τον 19ο αιώνα μέσω της προσκυνηματικής δραστηριότητας, των εκκλησιαστικών αποστολών, της ίδρυσης προσκυνηματικών ιδρυμάτων και της προστασίας των ορθόδοξων πληθυσμών.
Η παρουσία αυτή απέκτησε σταδιακά και διπλωματική διάσταση, καθώς οι Άγιοι Τόποι αποτέλεσαν πεδίο ανταγωνισμού μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων της εποχής.
Στη σύγχρονη πραγματικότητα, η Ρωσική Ομοσπονδία εξακολουθεί να θεωρεί την Ορθοδοξία σημαντικό στοιχείο της ιστορικής και πολιτιστικής της ταυτότητας. Η στενή σχέση κρατικής και εκκλησιαστικής διπλωματίας δημιουργεί ένα σύνθετο πεδίο διεθνών σχέσεων, στο οποίο η θρησκευτική παράδοση, η πολιτιστική επιρροή και η πολιτική στρατηγική συχνά αλληλεπιδρούν.
Η συνάντηση του Πατριάρχη Θεοφίλου με τον Βλαντίμιρ Πούτιν πρέπει να αξιολογηθεί μέσα σε αυτό το ιστορικό πλαίσιο. Η ρωσική πολιτική ηγεσία αναγνωρίζει τη σημασία του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων, ενώ ο Πατριαρχικός Θρόνος αναζητά διεθνή υποστήριξη για την προστασία των προσκυνημάτων και των χριστιανικών κοινοτήτων.
Ωστόσο, η αναγνώριση της σημασίας αυτής της συνεργασίας δεν συνεπάγεται ταύτιση της εκκλησιαστικής αποστολής με τις πολιτικές επιδιώξεις της οποιασδήποτε κυβέρνησης.
3. Το Τάγμα Φιλίας και η συμβολική διπλωματία της Μόσχας.
Η απονομή του Τάγματος Φιλίας από τον Πρόεδρο της Ρωσίας στον Πατριάρχη Ιεροσολύμων έχει ιδιαίτερη συμβολική σημασία.
Σε διπλωματικό επίπεδο, τέτοιου είδους διακρίσεις λειτουργούν ως μέσα αναγνώρισης και ενίσχυσης των διεθνών σχέσεων. Στην προκειμένη περίπτωση, η διάκριση αναδεικνύει τους ιστορικούς και πνευματικούς δεσμούς μεταξύ της Ρωσίας και του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων.
Η αποδοχή της από τον Πατριάρχη Θεόφιλο ως τιμής προς ολόκληρο τον Πατριαρχικό Θρόνο υπογραμμίζει τον συλλογικό χαρακτήρα της εκκλησιαστικής εκπροσώπησης.
Παράλληλα, όμως, τίθεται ένα ουσιαστικό ερώτημα: μέχρι ποιο σημείο η εκκλησιαστική διπλωματία μπορεί να συνεργάζεται με την κρατική εξουσία χωρίς να περιορίζεται η πνευματική και θεσμική της αυτονομία;
Η απάντηση δεν μπορεί να είναι η απομόνωση της Εκκλησίας από τη διεθνή πραγματικότητα. Η Διοικούσα Εκκλησία έχει δικαίωμα και υποχρέωση να παρεμβαίνει υπέρ της ειρήνης, της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και της προστασίας των διωκόμενων χριστιανικών πληθυσμών. Δεν μπορεί, όμως, να μετατρέπεται σε μηχανισμό νομιμοποίησης πολιτικών επιλογών.
4. Ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων και το ζήτημα της ειρήνης στην Ουκρανία.
Ιδιαίτερη σημασία είχε και η αναφορά του Πατριάρχη Θεοφίλου στην ανάγκη διαλόγου μεταξύ των δύο εμπόλεμων πλευρών στον πόλεμο Ρωσίας–Ουκρανίας.
Η παρέμβασή του, με αναφορά στην ιερή υποχρέωση της ακρόασης του πόνου των ανθρώπων και στην ανάγκη ειρηνικής επικοινωνίας μεταξύ δύο λαών, προσδίδει στη συνάντηση μια διάσταση ευρύτερη από τις διμερείς εκκλησιαστικές σχέσεις.
Η Ορθοδοξία δεν μπορεί να αντιμετωπίζει τον πόλεμο ως μια απλή αντιπαράθεση κρατικών συμφερόντων. Πίσω από κάθε πολεμική σύγκρουση υπάρχουν ανθρώπινες ζωές, οικογένειες, εκτοπισμένοι πληθυσμοί, τραυματισμένοι στρατιώτες και κοινωνίες που βιώνουν τις συνέπειες της βίας και της αδικίας του πολέμου.
Η εκκλησιαστική αποστολή επιβάλλει την υπεράσπιση της ειρήνης και την αναζήτηση διαύλων επικοινωνίας.
Αυτό, ωστόσο, απαιτεί συνέπεια. Η υπεράσπιση της ειρήνης δεν μπορεί να είναι επιλεκτική ούτε να εξαρτάται από την πολιτική ταυτότητα των εμπλεκομένων κρατών. Η ανθρώπινη ζωή και η αξιοπρέπεια δεν έχουν γεωπολιτική εθνικότητα.
5. Η κανονική αυτονομία των Ορθοδόξων Εκκλησιών και τα όρια της πολιτικής επιρροής.
Εδώ βρίσκεται, κατά την άποψή μας, η ουσία του ζητήματος.
Η Ορθόδοξη Εκκλησία συγκροτείται μέσα από την κοινωνία των κατά τόπους Αυτοκεφάλων και Αυτονόμων Εκκλησιών, με βάση την νομοκανονική παράδοση, την ευχαριστιακή ενότητα και την αρχή της συνοδικότητας.
Η διοικητική αυτοτέλεια κάθε Εκκλησίας δεν αποτελεί πολιτικό προνόμιο, αλλά στοιχείο της κανονικής της υπόστασης.
Οι ιστορικές σχέσεις Εκκλησίας και κράτους δεν μπορούν να καταργήσουν αυτή την αρχή. Ούτε η οικονομική υποστήριξη ούτε η διπλωματική αναγνώριση ούτε οι πολιτικές συμμαχίες μπορούν να υποκαταστήσουν την νομοκανονική τάξη.
Η εκκλησιαστική ιστορία παρέχει πολλά παραδείγματα στα οποία οι πολιτικές εξουσίες επιχείρησαν να επηρεάσουν την εκκλησιαστική διοίκηση και τις εκκλησιαστικές επιλογές. Η εμπειρία αυτή επιβάλλει ιδιαίτερη προσοχή.
Η Εκκλησία δεν είναι κρατικός θεσμός ούτε όργανο εξωτερικής πολιτικής. Η αποστολή της είναι πνευματική, ποιμαντική και κοινωνική.
Κατά συνέπεια, η συνεργασία Πατριαρχείων και κρατών είναι θεμιτή, εφόσον υπηρετεί την ειρήνη, την προστασία των πιστών, τη διαφύλαξη των ιερών τόπων και την ελευθερία της θρησκευτικής συνείδησης.
Δεν είναι θεμιτή όταν οδηγεί σε εξάρτηση της εκκλησιαστικής κρίσης από τις πολιτικές σκοπιμότητες.
6. Η ελληνική διάσταση και η ιστορική ευθύνη της Ορθοδοξίας.
Το ζήτημα έχει ιδιαίτερη σημασία και για τον Ελληνισμό.
Το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων αποτελεί έναν από τους ιστορικούς θεσμούς του ελληνικού και ορθόδοξου κόσμου. Η ελληνόφωνη παράδοση, η παρουσία της Αγιοταφιτικής Αδελφότητας και η διαχρονική προστασία των Παναγίων Προσκυνημάτων συνιστούν σημαντικό κεφάλαιο της πολιτιστικής και εκκλησιαστικής ιστορίας.
Η Ελλάδα, ως χώρα με μακραίωνη ορθόδοξη παράδοση και ιστορικούς δεσμούς με τους Αγίους Τόπους, οφείλει να ενδιαφέρεται ενεργά για τη διατήρηση της εκκλησιαστικής και ιστορικής φυσιογνωμίας του Πατριαρχείου.
Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να αντιμετωπίζει την Ορθοδοξία ως αποκλειστικό πεδίο εθνικής επιρροής. Σημαίνει ότι οφείλει να υπερασπίζεται την ιστορική της παρουσία, την κανονική της ανεξαρτησία και την προστασία των χριστιανικών κοινοτήτων.
Η Ορθοδοξία δεν ανήκει σε ένα κράτος, σε μία πολιτική παράταξη ή σε μία γεωπολιτική συμμαχία. Αποτελεί πνευματική παράδοση με οικουμενική αποστολή.
7. Συμπερασματικές παρατηρήσεις: Η Εκκλησία ως δύναμη ειρήνης και όχι ως εργαλείο ισχύος.
Η επίσκεψη του Πατριάρχη Ιεροσολύμων Θεοφίλου Γ΄ στη Μόσχα αναδεικνύει τη σημασία των ιστορικών σχέσεων μεταξύ των Ορθοδόξων Εκκλησιών και τη δυνατότητα αξιοποίησης της εκκλησιαστικής διπλωματίας προς όφελος της ειρήνης και της προστασίας των χριστιανικών πληθυσμών.
Η Ρωσία διαθέτει ιστορικούς δεσμούς με τους Αγίους Τόπους και σημαντική διεθνή παρουσία. Το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων διαθέτει ιστορική και κανονική ευθύνη για την προστασία των Παναγίων Προσκυνημάτων και την ποιμαντική διακονία των πιστών στη Μέση Ανατολή.
Η συνεργασία τους μπορεί να έχει ουσιαστική θετική συμβολή, εφόσον παραμένει προσανατολισμένη στην προστασία της χριστιανικής παρουσίας, στην ειρηνική συνύπαρξη των θρησκευτικών κοινοτήτων και στην αποφυγή νέων συγκρούσεων.
Το κρίσιμο, όμως, είναι να μην αντιστραφούν οι ρόλοι: η πολιτική εξουσία δεν μπορεί να καθορίζει την εκκλησιαστική συνείδηση και η Εκκλησία δεν μπορεί να μετατρέπεται σε διπλωματικό εξάρτημα κρατικών στρατηγικών.
Η Ορθοδοξία οφείλει να παραμείνει υπεράνω των πρόσκαιρων πολιτικών συσχετισμών, διαφυλάσσοντας την ενότητα, την κανονική της τάξη και την πνευματική της ελευθερία.
Οι Άγιοι Τόποι δεν αποτελούν λάφυρο γεωπολιτικών ανταγωνισμών. Αποτελούν ιερή παρακαταθήκη της χριστιανικής ανθρωπότητας. Και η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν καλείται να ευλογεί την ισχύ των κρατών, αλλά να υπενθυμίζει στα κράτη, τα όρια της ισχύος τους, την αξία της ανθρώπινης ζωής και την ανάγκη της ειρήνης.
Academician Professor ALEXIOS P.PANAGOPOULOS (DDDr. Dr.Habil.)
Academician EASA – European Academy of Sciences & Arts (Salzburg – Austria, from 5.6.2024).
Academician MCA – International Slavic Academy oF Sciences, Culture, Education & Arts (Moscow – 7 Slavic Countries, from 26.12.2018).
Academician IEAI – International Ethical Academy of India, from 6/2024.
Professor of Political Sciences & Law, Department
Phd Political Sciences.
Phd Bioethics Biopsychology Medical Anthropology.
Phd Theology Religion.
Diploma Dr. Habilitation of Law.
Post-Doc’s in Law University of Belgrade.
Post-Doc in Theology Religion University of Munchen.
Post-Doc in Bioethics University of Patras.
Degree of Law/Lawyer, Degree of Theology,
Degree of History/Philology, Degree of Music.
Scholar DAAD, ΙΚΥ, etc.
Director EPLO for BiH and MNE.
Author, Poet.
Candidate for Nobel Peace Prize 2025.
Member Ciesart, Camara Internacional de Escritores y Artistas – Spain.
Member World Association of Jurists (WJA), Washington, USA.
Member Club of Rome – SC.
https://orcid.org/0009-0008-9304-4040
https://ftb.academia.edu/AlexiosPanagopoulos/Papers
https://scholar.google.com/scholar?hl=el&as_sdt=0%2C5&q=aleksios+panagopoulos&btnG=
https://www.biblionet.gr/ Παναγόπουλος, Αλέξιος Π.





