Δεν θυμούμαι να είχε γνωστοποιηθεί, στο παρελθόν, τόσο εμφαντικά ότι επίκειται να προβληθεί ταινία, όσο ο «Καποδίστριας» του Σμαραγδή. Ούτε πάλι θυμούμαι να κατακλύστηκαν τα μέσα ενημέρωσης από πικρόχολες κριτικές πριν από την έναρξη προβολής της ταινίας στους κινηματογράφους. Αυτά ασφαλώς συνετέλεσαν να συζητηθεί το θέμα πέρα από τους κινηματογραφόφιλους, με συνέπεια, με την έναρξη της προβολής, να κατακλυστούν οι κινηματογραφικές αίθουσες σε εποχή που ο κινηματογράφος διέρχεται κρίση λόγω επικράτησης της μικρής οθόνης.
Ακολούθησαν κριτικές, κατά κανόνα επικριτικές της ταινίας και μετά την έναρξη προβολής αυτής. Οι κριτικοί επιχειρούν πρωτίστως να καλύψουν τα νώτα τους υποστηρίζοντας ότι η κριτική τους περιορίζεται στα της τεχνικής της ταινίας και όχι στο θέμα αυτής. Πρέπει να θεωρούν το κοινό που συνέρρευσε αφελές και κατά πολύ κατώτερο από τους «επαΐοντες» της εβδόμης τέχνης. Αληθινά δεν ενόχλησε και μάλιστα πολύ το ότι ο Σμαραγδής κατάφερε να ολοκληρώσει τα γυρίσματα παρά τα τόσα εμπόδια που προβλήθηκαν από κάποιους που ενοχλήθηκαν από το θέμα της ταινίας ασφαλώς. Μήπως και οι ασκήσαντες τις κακές κριτικές ανήκουν στους ενοχληθέντες; Πριν εξετάσουμε κάποιες από τις προβληθείσες αδυναμίες της ταινίας, ας αναλύσουμε κάπως την έννοια τέχνη.
Ο κινηματογράφος, μορφή τέχνης, είναι μετεξέλιξη του θεάτρου, γεννήματος των αρχαίων προγόνων μας υπό διττή μορφή της διδαχής (τραγωδία) και της διασκέδασης (κωμωδία). Ο Αριστοτέλης έδωσε ορισμό της τραγωδίας, που διδαχθήκαμε κατά τις γυμνασιακές μας σπουδές: «Η τραγωδία λοιπόν είναι μίμηση πράξεως σοβαρής και αξιόλογης, πράξεως ολοκληρωμένης, που έχει και κάποιο μέγεθος. Ο λόγος της τραγωδίας είναι γλυκός (ευχάριστος, αρμονικός)… Η μίμηση δεν γίνεται με απαγγελία, αλλά με δράση Διεγείροντας τα ψυχικά αισθήματα της συμπόνιας και του φόβου η τραγωδία φέρει εις πέρας την κάθαρση συγκεκριμένων πράξεων-παθημάτων».
Πρώτιστος σκοπός του δράματος είναι η καλλιέργεια του ήθους. Στις σύγχρονες κοινωνίες της παρακμής πρυτανεύει το σύνθημα «η τέχνη για την τέχνη»! Βέβαια συνυφασμένη με την τέχνη υπήρξε διαχρονικά η τεχνική. Η υποκριτική ικανότητα των ηθοποιών είναι σοβαρότατος παράγοντας επιτυχίας. Ακολουθούν τα τεχνικά μέσα, που έχει στη διάθεσή του ο σκηνοθέτης, και η ευρηματικότητά του σε σκηνοθετικά εφέ, όπως αποκαλούνται τα μυστικά της κινηματογραφικής τέχνης. Αλλά όλα αυτά είναι συνάρτηση του προϋπολογισμού της ταινίας. Και δεν ήταν δυνατόν ο σκηνοθέτης του «Καποδίστρια» να συγκεντρώσει ποσόν ανάλογο προς εκείνο χολυγουντιανών παραγωγών, με τις οποίες εκχυδαΐζονται και εκμαυλίζονται οι λαοί του πλανήτη.
Ο Σμαραγδής κατήγγειλε ευθέως ότι προβλήθηκαν εμπόδια στην προσπάθεια να συγκεντρώσει το ελάχιστο απαιτούμενο ποσόν για την έναρξη των γυρισμάτων. Το Ελληνικό Κέντρο Κινηματογράφου αρνήθηκε κατηγορηματικά τη χρηματοδότηση, δύο φορείς ανακάλεσαν την αρχική υπόσχεσή τους. Αλήθεια ή διαφημιστικό εγχείρημα, για να ελκύσει τη συμπάθεια του κοινού; Μπορούν να απαντήσουν οι συντάκτες των πικροχόλων κριτικών της ταινίας; Άσκησαν ποτέ κριτική σε ταινία που χρηματοδοτήθηκε από το εν λόγω Κέντρο με θέμα χυδαίο και περιεχόμενο χυδαιότερο; Αλλά αυτοί, ενώ φληναφούν στους κύκλους τους «η τέχνη για την τέχνη» κόπτονται για τους αρχαίους προγόνους μας.
Η ταινία έκριναν ότι είναι φτωχή, αλλά φτωχός ήταν και ο προϋπολογισμός της. Ή μήπως δεν ήταν; Αλλά δεν νομίζω ο Σμαραγδής να ξεκίνησε για να επιτύχει τη βράβευση της ταινίας σε διεθνές φεστιβάλ. Τόνισε σε συνεντεύξεις του ότι στόχος του ήταν να γνωρίσει ο λαός μας τον Καποδίστρια και το θαυμάσιο έργο του. Είναι ή δεν είναι οι επικριτές της κυριευμένοι από εμπάθεια;
Η ταινία αποκλίνει από την ιστορική πραγματικότητα τόνισαν κριτικοί πριν ακόμη από την έναρξη προβολών. Ασχολήθηκα σε προγενέστερο άρθρο με την επίκριση αυτή. Ενοχλήθηκαν από την προβολή της ιστορικής συνέχειας του ελληνισμού από τη μινωική εποχή μέχρι τη σύσταση του νεοελληνικού κράτους, θέση του Καποδίστρια και Ελλήνων ιστορικών αντίθετη προς τους δυτικούς «προστάτες» μας και τον «σημαιοφόρο» της υποτέλειας Κοραή, εμπαθή εχθρό του μάρτυρα πρώτου κυβερνήτη.
Η ταινία επικρίθηκε επειδή εξιδανικεύει δήθεν τον Καποδίστρια στοχεύοντας στην αγιοποίησή του, ενώ προβάλλει υπέρμετρα κακούς τους αντιπάλους του. Είχα μελετήσει σε βάθος τον βίο του και το έργο του και δεν πήγα να ενημερωθώ από την ταινία, όπως ασφαλώς έπραξαν πολλοί συμπατριώτες μου. Αλήθεια ποια ή υπερβολή ή παραχάραξη της ιστορίας; Μήπως οι κριτικοί συντάσσονται με τη γραμμή των κατηγόρων του μεγάλου αυτού Έλληνα, του πρώτου και τελευταίου κυβερνήτη της χώρας, με τις άθλιες κατηγορίες τυραννικής και δικτατορικής διακυβέρνησης; Μήπως ανήκουν στη χορεία εκείνων, που ακόμη και σήμερα επιχειρούν να προβάλουν τον ολετήρα Μαυροκορδάτο ως πρωταγωνιστή της ελληνικής επανάστασης, αυτόν που άμειψαν οι πάτρωνές του Άγγλοι με την πρωθυπουργία, κατά τον αποκλεισμό της χώρας μας; (Κριμαϊκός πόλεμος 1854). Και το παράδειγμα του Μαυροκορδάτου ακολούθησαν και πολλοί άλλοι και ακολουθούν. Ο Καποδίστριας είχε τονίσει: «Ο φιλήκοος των ξένων είναι προδότης». Πάλεψε με όλα τα θηρία της ευρωπαϊκής απολυταρχίας προτείνοντας πρώτος την κατάργηση της δουλείας. Έγραψε σε επιστολή του ότι κατεβαίνει στην ερειπωμένη Ελλάδα, για να θυσιαστεί. Δεν έλαβε μισθό, αλλά κατέθεσε στο δημόσιο ταμείο σημαντικό ποσό. Έτρωγε ένα κοτόπουλο σε μια εβδομάδα (Μακρυγιάννης). Περιμάζεψε ορφανά, προστάτεψε χήρες, ίδρυσε σχολεία, οργάνωσε κράτος από την αναρχία. Γνώριζε ότι έχει προγραμματιστεί η δολοφονία του, αλλά δεν έλαβε κανένα μέτρο προφύλαξης. Θυσιάστηκε. Τί άλλο θα θέλατε να κάνει, ώστε να πάψετε να τον πολεμάτε, γραικύλοι, κατά τον Παπαδιαμάντη; Αλλά ακριβώς γι’ αυτά τον πολεμάτε. Δεν θέλατε να μάθει ο ελληνικός λαός ποιος υπήρξε ο Καποδίστριας. Είστε μικροί, ασήμαντοι, υποτελείς στους ξένους μέχρι δουλοπρέπειας. Αυτοί σας στηρίζουν, πολιτικούς, οικονομικούς παράγοντες, διανοούμενους, ακαδημαϊκούς, ανθρώπους της «τέχνης», καθώς έχετε θέσει ως στόχο να αφανίσετε ολωσδιόλου την εθνική ταυτότητα του Νεοέλληνα. Αστοί και μαρξιστές ενορχηστρωμένα βάλατε πυρ κατά του Καποδίστρια. Ασφαλώς στάζετε χολή καθώς ο λαός μας δεν σας άκουσε και κατέκλυσε τις αίθουσες. Και σεις πονέσατε επειδή ο σκηνοθέτης έδειξε τις τραγικές συνέπειες της όντως δυναστείας των κοτζαμπάσηδων, που μετεξελίχθηκαν σε οικονομικούς ολιγάρχες στις ημέρες μας. Και εκείνοι μεν της επανάστασης προσέφεραν στην πατρίδα (οι Μαυρομιχαλαίοι αίμα, πολύ αίμα, οι Κουντουριώτηδες χρήμα), οι σύγχρονοι τί άραγε προσφέρουν διαπλεκόμενοι με τους πολιτικούς, οι οποίοι μιμούνται με επιτυχία τον Μαυροκορδάτο;
Ο Σμαραγδής κατηγορείται ότι στόχευσε στην αγιοποίηση του Καποδίστρια με την προβολή δύο σκηνών, της σωτηρίας του, μετά από πτώση του από άλογο, και την ενατένιση της Παναγίας, κατά το ξεψύχισμά του. Το πρώτο μαρτυρείται ιστορικά και συνετέλεσε στο να εδραιωθεί στον Καποδίστρια η πίστη στο Θεό. Αυτή η πίστη είναι που εγείρει λυσσαλέα την εμπάθεια κατά του θυσιασθέντος για να γίνει κράτος το μέχρι τότε δούλον ελληνικό έθνος. Το σκηνοθετικό εφέ της ενατένισης είναι απορριπτέο στην εποχή της διακήρυξης του θανάτου του Θεού! Και όμως ο από μηχανής θεός ήταν εκ των ουκ άνευ στην αρχαία τραγωδία. Δυστυχώς όμως επισήμανα σοβαρό ολίσθημα του σκηνοθέτη της ταινίας. Είναι η μυθοπλαστική επίσκεψη του Καποδίστρια σε κάποιον ψευτομάντη με το ψευδώνυμο Έλενος, όνομα μάντη γυιού του Πριάμου, για να πληροφορηθεί τα μέλλοντα να του συμβούν. Το στοιχείο αυτό, που έμεινε εκτός κριτικής, όπως και το άλλο της επικοινωνίας του πρωταγωνιστή της ταινίας με το «πνεύμα» του Καποδίστρια, μέσω διαμέσου μαρτυρά ότι ό,τι αντίκειται προς την ορθόδοξη πίστη είναι επιτρεπτό και εκτός κριτικής! Η πολεμική επιχειρείται αποκλειστικά κατά της Εκκλησίας. Πως να αγιοποιηθεί κάποιος που καταφεύγει στους επικοινωνούντες με τα δαιμόνια; Ευτυχώς ο Καποδίστριας υπήρξε πιστός ορθόδοξος χριστιανός. Το μαρτυρά η δολοφονία του στον είσοδο ναού ενωρίς στην αρχή του όρθρου.
Η ταινία θα έχει επιτύχει όχι μόνο με το να δακρύσουν ή να αγανακτήσουν οι εκατοντάδες χιλιάδες θεατές της. Καλό είναι να αναλογιστούν αυτοί: Μήπως εν γνώσει ή αγνοία τους στηρίζουν τους σύγχρονους Μαυροκορδάτους και κοτζαμπάσηδες;
