Γράφει ο καθηγητής και ακαδημαϊκός Παναγόπουλος Π. Αλέξιος (DDDr., Dr.Habil.).
Η ιστορία των ελληνοσερβικών σχέσεων δεν αποτελεί απλώς μια αλληλουχία διπλωματικών επαφών ή στρατιωτικών συμμαχιών. Συνιστά έναν διαχρονικό πολιτισμικό, πνευματικό και γεωπολιτικό άξονα, ο οποίος διαμόρφωσε την ιστορική πορεία της Νοτιοανατολικής Ευρώπης. Η κοινή ορθόδοξη παράδοση, η βυζαντινή πολιτική κληρονομιά και οι δυναστικές οικογενειακές σχέσεις των δύο λαών δημιούργησαν ένα διαχρονικό ιστορικό υπόβαθρο που εξακολουθεί να επηρεάζει τις σύγχρονες διεθνείς σχέσεις.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο γάμος του Δεσπότη της Σερβίας Στεφάνου Λαζάρεβιτς με την Ελένη Γατελούζου, κόρη του Φραγκίσκου Β΄ Γατελούζου, ηγεμόνα της Λέσβου, στις 12 Σεπτεμβρίου 1405. Δυστυχώς δίχως τέκνα. Η ένωση αυτή δεν είχε απλώς οικογενειακό χαρακτήρα, αλλά αποτελούσε μία στρατηγική γεωπολιτική συμμαχία μεταξύ της Σερβίας, του Βυζαντίου και του ελληνικού νησιωτικού χώρου του Αιγαίου. Μέσω της οικογένειας των Γατελούζων, που συνδεόταν στενά με τη δυναστεία των Παλαιολόγων, ενισχύθηκε η συνεργασία απέναντι στις αυξανόμενες οθωμανικές πιέσεις (Constantine the Philosopher, Life of Despot Stefan Lazarević· John V. A. Fine, The Late Medieval Balkans).
Ακόμη βαθύτερο συμβολισμό αποκτά η μορφή της Ελένης Δραγάση, πριγκίπισσας της σερβικής δυναστείας των Δραγάσηδων και συζύγου του αυτοκράτορα Μανουήλ Β΄ Παλαιολόγου. Στον ιστορικό Μυστρά γεννήθηκε ο υιός της, ο Κωνσταντίνος ΙΑ΄ Παλαιολόγος Δραγάσης, ο τελευταίος Αυτοκράτορας της Ρωμαϊκής (Βυζαντινής) Αυτοκρατορίας. Μετά τον θάνατο του συζύγου της, η Ελένη ή Έλενα εκάρη μοναχή με το όνομα Υπομονή και τιμάται σήμερα ως Αγία Υπομονή της Ορθόδοξης Εκκλησίας.
Η τιμία κάρα της φυλάσσεται στην Ιερά Μονή Οσίου Παταπίου στο Λουτράκι Κορινθίας συναποτελώντας σημείο αναφοράς της κοινής ελληνοσερβικής πνευματικής κληρονομιάς (Donald M. Nicol, The Immortal Emperor· Ιερά Μονή Οσίου Παταπίου).
Ιδιαίτερη ιστορική σημασία έχει και η στέψη του Κωνσταντίνου ΙΑ΄ ως Αυτοκράτορα στον Μυστρά, στον Μητροπολιτικό Ναό του Αγίου Δημητρίου, στις 6 Ιανουαρίου 1449, πριν από την αναχώρησή του για την Κωνσταντινούπολη (Steven Runciman, The Fall of Constantinople 1453). Η πράξη αυτή συμβολίζει τη συνέχεια της βυζαντινής κρατικής νομιμότητας μέχρι την ύστατη στιγμή της Αυτοκρατορίας ως Ανατολικό Ρωμαϊκό Κράτος. Μετά τη δολοφονία Καποδίστρια, οι Ελίτ μας έφεραν τη Βαυαροκρατία με ούτε έναν Έλληνα αντιβασιλέα, λες κι εμείς είχαμε χάσει την κληρονομική ηγεμονική διαδοχή μας.
Οι δυναστικές αυτές ενώσεις αποδεικνύουν ότι η σχέση Ελλήνων και Σέρβων δεν περιορίστηκε στη θρησκευτική συγγένεια. Αποτέλεσε μία γεωστρατηγική αντίληψη της κοινής ασφάλειας, της κοινής πολιτιστικής ταυτότητας και της γεωπολιτικής συνεργασίας απέναντι στις αναθεωρητικές δυνάμεις της εποχής. Το Βυζάντιο και η Σερβία οικοδόμησαν ένα πλέγμα σχέσεων που συνδύαζε διπλωματία, πολιτισμό, εκκλησιαστική ενότητα και κοινά γεωστρατηγικά συμφέροντα.
Στον 21ο αιώνα, η ιστορική αυτή εμπειρία αποκτά μία ιδιαίτερη σημασία. Η ανάδειξη της κοινής βυζαντινής και ορθόδοξης κληρονομιάς μπορεί να αποτελέσει θεμέλιο για την ανάπτυξη νέων μορφών συνεργασίας στους τομείς της διπλωματίας, της εκπαίδευσης, της πολιτιστικής διπλωματίας και της περιφερειακής ασφάλειας. Η ιστορική και πολιτισμική μνήμη δεν αποτελεί απλώς αντικείμενο επιστημονικής έρευνας· αποτελεί εργαλείο γεωπολιτικής στρατηγικής που πρέπει να διδάσκεται σε σχολές πολέμου και διπλωματίας.
Η μικρή αυτή μελέτη αποσκοπεί στη γεωπολιτική αφύπνιση της ιστορικής γεωσυνείδησης γύρω από τη Χάρτα του Ρήγα Φεραίου και τις ελληνοσερβικές σχέσεις. Οι δυναστικοί δεσμοί μεταξύ των Παλαιολόγων, των Δραγάσηδων, των Λαζαρέβιτς και των Γατελούζων αποδεικνύουν ότι η ιστορία Ελλάδας και Σερβίας δεν υπήρξε ποτέ παράλληλη, αλλά στενά Κοινή. Η διατήρηση και η αξιοποίηση αυτής της ιστορικής παρακαταθήκης μπορεί να αποτελέσει πολύτιμο οδηγό για τη διαμόρφωση μιας σύγχρονης γεωστρατηγικής συνεργασίας στον ευρύτερο διαβαλκανικό και ευρωπαϊκό χώρο, όπως το Σύνταγμα του Ρήγα επιτάσσει.
Ενδεικτικές πηγές
Constantine the Philosopher, Life of Despot Stefan Lazarević.
John V. A. Fine, The Late Medieval Balkans.
Donald M. Nicol, The Immortal Emperor: The Life and Legend of Constantine Palaiologos.
Steven Runciman, The Fall of Constantinople 1453.
George Ostrogorsky, History of the Byzantine State.
Ακαδημία Αθηνών, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τόμοι για το ύστερο Βυζάντιο.
Σημείωση: υπάρχει μία ιστορική διόρθωση. Η ευρέως αποδεκτή ιστοριογραφία αναφέρει ότι ο Κωνσταντίνος ΙΑ΄ Παλαιολόγος στέφθηκε στον Άγιο Δημήτριο του Μυστρά, πιθανόν και στη Μονή Ταξιαρχών Αιγίου, όπου ασκήτεψε ο άγιος Λεόντιος γόνος της οικογένειας των.
Academician Professor ALEXIOS P.PANAGOPOULOS (DDDr. Dr.Habil.)
Academician EASA – European Academy of Sciences & Arts (Salzburg – Austria, from 5.6.2024).
Academician MCA – International Slavic Academy oF Sciences, Culture, Education & Arts (Moscow – 7 Slavic Countries, from 26.12.2018).
Academician IEAI – International Ethical Academy of India, from 6/2024.
Professor of Political Sciences & Law, Department
Phd Political Sciences.
Phd Bioethics Biopsychology Medical Anthropology.
Phd Theology Religion.
Diploma Dr. Habilitation of Law.
Post-Doc’s in Law University of Belgrade.
Post-Doc in Theology Religion University of Munchen.
Post-Doc in Bioethics University of Patras.
Degree of Law/Lawyer, Degree of Theology,
Degree of History/Philology, Degree of Music.
Scholar DAAD, ΙΚΥ, etc.
Director EPLO for BiH and MNE. Author, Poet.
Candidate for Nobel Peace Prize 2025.
Member Ciesart, Camara Internacional de Escritores y Artistas – Spain.
Member World Association of Jurists (WJA), Washington, USA.
Member Club of Rome – SC.
https://orcid.org/0009-0008-9304-4040
https://ftb.academia.edu/AlexiosPanagopoulos/Papers
https://scholar.google.com/scholar?hl=el&as_sdt=0%2C5&q=aleksios+panagopoulos&btnG=
https://www.biblionet.gr/ Παναγόπουλος, Αλέξιος Π.
