Γράφει η ιστορικός Δρ. Μπρούνα Φράσκολα
Ποιος ήταν ο Σαμπατάι Σεβί, ο Εβραίος Μεσσίας του 1666;
Το 1666, ένας ραβίνος με διπολική διαταραχή που “παντρεύτηκε” την Τορά πυροδότησε μια μυστικοπαθή, παραβατική εβραϊκή μεσσιανική αίρεση.
Τα τελευταία χρόνια, το Ισραήλ προσπαθεί να επιβάλει στην παγκόσμια κοινή γνώμη την άποψη ότι όλοι όσοι δεν εγκρίνουν τη σφαγή παιδιών των Παλαιστινίων και δεν το θεωρούν κάτι το σωστό είναι αντισημίτες. Επομένως, δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι οι άνθρωποι έχουν αρχίσει να μην φοβούνται όταν τους κατηγορούν σαν αντισημίτες και αρχίζουν να διερευνούν τις πιο σκοτεινές υποθέσεις της εβραϊκής ιστορίας του περελθόντος. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο Σαββατιανισμός έχει έρθει στο φως, σαν ένα εβραϊκό μεσσιανικό κίνημα που έγινε η αφορμή για να εμφανιστούν διάφορες αιρέσεων που συνδέονται με την Μασονία, την πρακτική της αιμομιξίας και τη διείσδυση στις άλλες Αβρααμικές θρησκείες. Καθώς το θέμα είναι επίκαιρο & ελκυστικό για πολλούς, αποφάσισα να μελετήσω την πιο έγκυρη πηγή που υπάρχει: τον Γκέρσομ Σόλεμ, (Gershom Scholem), τον καθηγητή ιστορίας στο Εβραϊκό Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ και αυθεντία στον εβραϊκό μυστικισμό. Βασίζω τα τρία άρθρα μου στην βιογραφικό βιβλίο του, ο Σαμπατάι Σεβί: Ο Μυστικός Μεσσίας (Sabbatai Sevi: The Mystic Messiah). Το έργο αυτό περιορίζεται στο αρχικό κίνημα του Σαββατιανισμού και δεν καλύπτει τον Φραγκισμό (τον 18ο αιώνα, ένας Εβραίος ονόματι Ιακώβ Φρανκ (Jacob Frank), ο οποίος φημολογούνταν ότι ήταν η μετενσάρκωση του Σαμπατάι Σεβί έδωσε νέα ώθηση στο μεσσιανικό κίνημα στην Ευρώπη).
Οι Συνθήκες μέσα από τις οποίες Ξεπήδησε ο Σαμπατάι Σεβί
Στα μέσα του 17ου αιώνα, τόσο οι Εβραίοι όσο και οι Πουριτανοί Προτεστάντες βρίσκονταν σε κατάσταση πανικού, αναμένοντας την επικείμενη αποκάλυψη. Οι Εβραίοι πίστευαν ότι η Αποκάλυψη θα συνέβαινε το έτος 1648 λόγω ενός εδάφιου του Ζοχάρ [*μια ομάδα βασικών βιβλίων του Καμπαλισμού]· οι Προτεστάντες πάλι, ήταν αναστατωμένοι γιατί πλησίαζε απειλητικά το σημαδιακό έτος 1666 λόγω του αριθμού του Θηρίου. Το 1648, σημειώθηκε μόνο ένα πογκρόμ εναντίον των Εβραίων στην Πολωνία, αλλά τα αποκαλυπτικά συναισθήματα δεν είχαν καταλαγιάσει μεταξύ των Εβραίων.
Μήπως ο Πουριτανισμός επηρέασε στον Ιουδαϊσμό; Αυτή ήταν μία από τις πρώτες εξηγήσεις που δόθηκε για το ποια ήταν η αιτία για να ξεσπάσει το κίνημα του Σαββατιανισμού. Σύμφωνα με τον ιστορικό Σόλεμ, ο Γερμανός ιστορικός Χέινριχ Γκρετς (Heinrich Graetz) έθεσε, χωρίς αποδείξεις, την υπόθεση ότι ο Σαμπατάι Σεβί, όταν ακόμη ήταν νεαρός ή παιδί, στη Σμύρνη της Τουρκίας, μια ημέρα άκουσε τυχαία τις συζητήσεις που γινόταν ανάμεσα στον πατέρα του με κάποιους Άγγλους Πουριτανούς εμπόρους και, ως εκ τούτου, είχε αρχίσει να περιμένει την Αποκάλυψη το σημαδιακό έτος 1666. Αυτή η υπόθεση ενισχύεται, από το γεγονός ότι οι Πουριτανοί θεωρούσαν τους Εβραίους μια άθικτη & αμόλυντη πηγή θρησκευτικής γνώσης, και έτσι καθίσταται ακόμη πιο πιθανό ότι Άγγλοι έμποροι να αναζητούσαν έναν Εβραίο έμπορο για να συζητήσουν τα εσχατολογικά θέματα. Αν και ο Σόλεμ απορρίπτει αυτή την υπόθεση, σε όλο το βιβλίο του αντηχεί ολοένα και πιο εύλογη, καθώς ο αναγνώστης μαθαίνει ότι ο Σαμπατάι Σεβί μερικές φορές μιμούνταν τον Ιησού Χριστό ακόμη και χωρίς να έχει επίσημους δεσμούς με τον Χριστιανισμό, και ότι στην Σμύρνη υπήρχε και μια Ολλανδική κοινότητα, με έναν πάστορα όποιος άφησε γραπτά πίσω του. Στην πραγματικότητα μάλιστα, το μόνο αυθεντικό πορτρέτο του Σαμπατάι Σεβί φιλοτεχνήθηκε από έναν Χριστιανό, και έχει λεζάντα στα γαλλικά και στα ολλανδικά.
Όσον αφορά τον Σαμπατάι Σεβί, είναι γνωστό ότι ο πατέρας του ήταν πλούσιος έμπορος από την Θεσσαλονίκη, όπου υπήρχε μια μεγάλη Σεφαραδίτικη κοινότητα, που αγαπούσε να τραγουδάει ρομαντικά τραγούδια στα ισπανικά και που, παρά το γεγονός ότι γεννήθηκε και μεγάλωσε στη Σμύρνη, δεν έμαθε ποτέ να μιλάει τουρκικά. Αν και όλα δείχνουν ότι ήταν ένας Σεφαραδίτης Εβραίος που είχε εγκατασταθεί στην Οθωμανική Τουρκία, ο Σόλεμ δεν δηλώνει κατηγορηματικά ότι ο Σαμπατάι Σεβί, είναι απόγονος εκείνων των Εβραίων που εκδιώχθηκαν από την Ιβηρική Χερσόνησο (το 1492), καθώς το επώνυμο Σαμπατάι Σεβί (ή Ζέβι) δεν είναι σεφαραδίτικο.
Η οικογένεια του Σαμπατάι ήταν πλούσιοι έμποροι, αλλά εκείνος αποφάσισε να γίνει ραβίνος και Καμπαλιστής. Ενώ οι Ασκεναζίμ [μέλη των εβραϊκών κοινοτήτων της δυτικής & ανατολικής Ευρώπης] επέβαλαν περιορισμούς στην πρόσβαση των νεαρών ανδρών στην Καμπάλα (δηλαδή, τον εβραϊκό μυστικισμό), μεταξύ των Σεφαραδιτών Ιουδαίων ήταν κάτι το συνηθισμένο να τη μελετούν από μικρή ηλικία. [*Σεφαρδίτες Εβραίοι είναι εκείνοι που εκδιώχθηκαν από την Ισπανία, το 1492, έγιναν δεκτοί στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και εγκαταστάθηκαν κυρίως στη Θεσσαλονίκη, & την Κωνσταντινούπολη]. Στην πραγματικότητα, η μυστικιστική Καμπάλα είχε γίνει πραγματική μανία μεταξύ των Σεφαραδιτών Εβραίων μετά την εκδίωξή τους από την Ισπανία, ένα γεγονός που προφανώς τους οδήγησε σε μια εμμονή με το ρόλο του θύματος, συγκρίσιμη μόνο με το Ολοκαύτωμα του 20ου αιώνα.
Έτσι, οι Καμπαλιστές που εκδιώχθηκαν από την Ισπανία πήγαν στο Σαφέντ, στην Παλαιστίνη, και ίδρυσαν ένα νέο κέντρο διδασκαλίας της Καμπάλα. Σε αυτό το κέντρο αναπτύχθηκε η Λουριανική Καμπάλα, που δημιουργήθηκε από τον Ραβίνο Ισαάκ Λουρία (1534 – 1572), ο οποίος ήταν Ασκενάζι. Αυτή η Καμπάλα είναι μια Καμπάλα της Εξορίας, ένας μυστικισμός της εξορίας.
Με λίγα λόγια, συνοπτικά, η Λουριανική Καμπάλα αφηγείται την ιστορία του Θεού και του σύμπαντος ως εξής: Ο Θεός είναι σαν ένα φως το οποίο δεν μπορούμε να το κοιτάξουμε απευθείας, οπότε, για να γίνει ορατός, τοποθέτησε τον εαυτό του σε κελύφη, σε κέλιποτ = (qelipot), που σημαίνει δοχεία, κελύφη, όστρακα ή σκεύη, αλλά επίσης και το “κακό”.
Αυτά τα κελύφη όμως δεν μπορούσαν να χωρέσουν τον Θεό και έσπασαν. Επιπλέον, ο Θεός, όντας σαν φως, έχει διάφορες εκπορεύσεις, εκπομπές, σεφιρότ (σεφιρότ, πληθυντικός του σεφιρά). Η χαμηλότερη από αυτές τις εκπομπές είναι η Σεκινά (Shekhinah), η οποία, στην πραγματικότητα, θεωρείται ότι είναι γυναίκα, αλλά απαγορεύεται αυστηρά η απεικόνισή της σε εικόνες. Έτσι, όταν τα κελύφη έσπασαν, αυτή η κατώτερη εκπόρευση παγιδεύτηκε μέσα στα κελύφη – δηλαδή, στο κακό – και η αποστολή του Αδάμ ήταν να τερματίσει την εξορία της Σεκίνα, επανενώνοντάς την με μια ανώτερη αρσενική εκπόρευση. Ο Αδάμ απέτυχε σε αυτή την αποστολή, και επομένως εναπόκειται μόνο στον ίδιο τον Εβραϊκό λαό να πραγματοποιήσει τη μεγάλη Αποκατάσταση που θα τερματίσει την εξορία της Σεκινά, η οποία είναι πλέον τυφλή από το κλάμα & τους θρήνους πάνω στις στάχτες.
Εγείρεται το βάσιμο ερώτημα: Μήπως όλα αυτά είναι παρανοϊκές υποθέσεις. Μήπως όλα αυτά είναι τρέλα; Ναι, αυτό είναι σχεδόν σίγουρο. Αλλά υπάρχουν στον σημερινό κόσμο τόσο πολλοί ισχυροί πολιτικο-οικονομικά άνθρωποι που είναι παρανοϊκοί και αυτοί κατευθύνουν τις τύχες του πλανήτη! Σίγουρα είναι πολλοί.
Και είναι μια τρέλα που υπόκειται στα πιο περίπλοκα μπλεξίματα, επειδή περιλαμβάνει τη μετενσάρκωση και, ακόμη χειρότερα, τον κατακερματισμό των ψυχών. Ο Αδάμ είχε μια μεγάλη ψυχή που χωρίστηκε σε 613 κομμάτια, και στη συνέχεια αυτά τα 613 κομμάτια χωρίστηκαν σε 600.000 ψυχές του εβραϊκού λαού. Αλλά, επειδή σήμερα στον πλανήτη υπάρχουν πολλοί περισσότεροι από 600.000 Εβραίοι [15 εκατομμύρια περίπου] στον κόσμο, γίνεται κατανοητό ότι κάθε Εβραίος έχει μόνο ένα κλάσμα (μια “θεϊκή σπίθα”) αυτού του κλάσματος των 600.000. Μόνο οι Εβραίοι έχουμε αυτή την “θεϊκή σπίθα”. Όλοι εμείς, οι υπόλοιποι οι Εθνικοί, είμαστε τα κελύφη, τα κέλιποτ (τα qelipot), η “άλλη πλευρά”, το ορατό κακό. Μια εξαίρεση συμβαίνει όταν μια πολύ αγνή ψυχή πρόκειται να γεννηθεί και φυλακίζεται από τον διάβολο σε ένα κέλυφος, σε ένα κέλιπα: Τότε ο Εβραίος πρέπει να κατέλθει στο κακό (στους Εθνικούς) και να τους σώσει (δηλαδή, να το προσηλυτίσει και να τον κάνει Εβραίο). Αυτός ήταν ένας τρόπος για να εξηγηθεί ο γάμος των Εβραίων με τις Εθνικές γυναίκες στην Παλαιά Διαθήκη και της γενεαλογίας του ίδιου του βασιλιά Δαβίδ. Έτσι, επίσης εξηγείται και ο γάμος του Εβραίου μεγαλοεπενδυτή Τζάρεντ Κούσνερ με την κόρη του Τραμπ, την Ιβάνκα Τραμπ.
Επομένως, συμπερασματικά, για να περιπλακούν ακόμη περισσότερο τα πράγματα, ο αναμενόμενος Εβραίος Μεσσίας δεν είναι πλέον μια συγκεκριμένη & μεμονωμένη προσωπικότητα, την οποία περιμένει ο εβραϊκός λαός διακαώς εδώ και αιώνες. Ο Μεσσίας μετενσαρκώνεται πολλές φορές και σε θραύσματα του είναι διάσπαρτα παντού. Για παράδειγμα, πιστευόταν ότι ο Ραβίνος Ισαάκ Λουρία είχε την ψυχή του Μεσσία, αλλά ο εβραϊκός λαός δεν ήταν έτοιμος, τότε που ζούσε ο Λουρία, για να αναλάβει στους ώμους του, αυτό το βαρύ έργο, και, ως εκ τούτου, ο Λουρία πέθανε νέος χωρίς να γίνει ο Μεσσίας. Επομένως, σύμφωνα με την Καμπάλα του Λουρία, ο Μεσσίας μετατρέπεται σ’ ένα είδος κερασιού στην κορυφή του παγωτού, καθώς εναπόκειται στον ίδιο τον εβραϊκό λαό να κάνει όλη τη υπόλοιπη δουλειά.
Οι Ιδιορρυθμίες του Σαμπατάι
Ο Σαμπατάι Σεβί γεννήθηκε στη Σμύρνη το 1626, το Σάββατο της 9ης του μήνα Αβ, την ημερομηνία της καταστροφής τόσο του Ναού του Σολομώντα όσο και του Δεύτερου Ναού. Αυτή η ημερομηνία είχε υποδειχθεί από τους ραβίνους ως η ημερομηνία της γέννησης του Μεσσία. Και όταν ένα Εβραϊκό μωρό γεννιόταν το Σάββατο (δηλ. ήταν Σαββατογεννημένο), ήταν συνηθισμένο να παίρνει το όνομα Σαββατάι = Σαμπατάι (δηλαδή ο Σαββατιανός). [* Σύμφωνα με ελληνικό λεξικό για τους σαββατογεννημένους υπάρχουν οι εξής πρόληψεις: ότι έχει την εύνοια της τύχης ή είναι άτομο προικισμένο με μαγική επιρροή ή με ικανότητα να επικοινωνεί με αόρατες δυνάμεις.]
Από νεαρή ηλικία, ο Σαμπατάι είχε προβλήματα. Ως έφηβος, βασανιζόταν από τα «παιδιά της πορνείας», δηλαδή από τους δαίμονες που οι Εβραίοι πιστεύουν ότι δημιουργούνται από έναν άνδρα όταν το σπέρμα του δεν εισέρχεται μέσα σε μια γυναίκα. Η θηλυκή δαίμονα Λίλιθ οικειοποιείται το σπέρμα και είναι η μητέρα των φαντασμάτων που καταδιώκουν τον αυνανιστή (τον πατέρα), απαιτώντας ένα σώμα. Η οικογένεια του Σαμπατάι βρήκε δύο συζύγους γι’ αυτόν, τις οποίες όμως ο Σαμπατάι δεν ήθελε να τις αγγίξει. Οι γάμοι, επομένως, κατέληξαν σε διαζύγιο.
Επιπλέον, ο Σαμπατάι αντιμετωπιζε ψυχολογική αστάθεια. Είχε τις μανιακές φάσεις του, που αργότερα ονομάστηκαν “φώτιση” από τους Σαββατιανούς οπαδούς του, και τις καταθλιπτικές του φάσεις, που ονομάστηκαν “κρύβοντας το πρόσωπο”. Σύμφωνα με τον ιστορικό Σόλεμ, οι άνθρωποι που επιδεικνύουν αυτή την συμπεριφορά στον 20ό αιώνα έχουν διαγνωστεί από τους ψυχιάτρους ως μανιοκαταθλιπτικοί (και σήμερα ονομάζονται, άτομα με διπολική ψυχική διαταραχή). Στις φάσεις του “φωτισμού” του, ο Σαμπατάι προέβαινε σε παράξενες πράξεις, όπως ήταν η προφορά του ανείπωτου, του άρρητου ονόματος του Θεού. Υπάρχουν λίγες ακριβείς περιγραφές αυτών των “παράξενων πράξεων” του Σαμπατάι. Γενικά, όμως ήταν αντικείμενο σεβασμού στη Σμύρνη. Οι Εβραίοι τον θεωρούσαν καλό & ευσεβή άνθρωπο, ο οποίος τυχαίνει να βασανίζεται από δαίμονες. Κάποια ημέρα, ωστόσο, μεταξύ του 1651 και του 1654, έκανε κάτι πολύ παράξενο που τον ανάγκασε την εβραϊκή κοινότητα της Σμύρνης να τον αποπέμψει & να τον απομακρύνει από την Συναγωγή.
Έφυγε λοιπόν από την Σμύρνη και πήγε στη Θεσσαλονίκη, στην πόλη από την οποία κατάγονταν οι γονείς του. Εκεί πάλι, μια ημέρα, σκανδάλισε την εβραϊκή κοινότητα οργανώνοντας μια “γαμήλια τελετή” στην οποία ο ίδιος ήταν ο γαμπρός και η Τορά (ο Ιουδαϊκός Νόμος) η νύφη. Το 1658, έφυγε και πάλι για να πάει στην Κωνσταντινούπολη (την σημερινή Ιστανμπούλ της Τουρκίας), όπου αγόρασε ένα μεγάλο ψάρι, το έντυσε με βρεφικά ρούχα και το έβαλε σε μια κούνια. Προς μεγάλη απογοήτευση των εκεί ραβίνων, ο Σαμπατάι επέμενε ότι αυτό ήταν μια αναπαράσταση της λύτρωσης του Ισραήλ, η οποία θα συνέβαινε υπό το ζώδιο των Ιχθύων. Εκείνη τη χρονιά προκάλεσε μεγάλη αναταραχή στην Εβραϊκή κοινότητα της Πόλης, έχοντας διακηρύξει ότι είχε λάβει (θεόθεν) έναν Νέο Νόμο, ο οποίος συνίσταται στην παράβαση του παλαιού νόμου. Σύμφωνα με τη διδασκαλία του, η παράβαση του νόμου (η αμαρτία) αγιάζει. Δίδαξε ότι το να τρώει κανείς χοιρινό κρέας και να διαπράττει αιμομιξία προωθεί τον αγιασμό, αλλά κανείς δεν ξέρει ακριβώς το αν αυτές οι μεγάλες αμαρτίες & παραβάσεις επιτρέπονταν μόνο για τον ίδιο τον Σαμπατάι ή θα έπρεπε να διαπραχθούν και από όλους γενικά τους Εβραίους.
Ο Σόλεμ επισημαίνει ότι η ιδέα ότι ο Μεσσίας (ή οποιοσδήποτε άλλος) έχει το δικαίωμα να επιφέρει αλλαγές στον Νόμο είναι μία χριστιανική ιδέα και ξένη προς την Καμπάλα, δεδομένου ότι η Καμπάλα αποδέχεται μια μόνο αλλαγή στον Νόμο, αυτή που επέρχεται με το πέρασμα των αιώνων. Μπορούμε, επομένως, να θεωρήσουμε ότι ο ριζοσπαστικός μεταρρυθμιστής Σαμπατάι ήθελε να μιμηθεί τον Ιησού. Επιπλέον, συνδυάζοντας αξιόπιστες πληροφορίες με εικασίες, ο Σόλεμ υποστηρίζει ότι κατά τη διάρκεια της παραμονής του στην Κωνσταντινούπολη, ο Σαμπατάι συνάντησε τον Καμπαλιστή Δαβίδ Χαμπίλο (David Habillo), ο οποίος πίστευε στην ύπαρξη ενός “Σατανά της Αγιότητας” (sic), του οποίου οι πράξεις, αν και σατανικές, δεν ήταν κακόβουλες.
Γύρω στο 1660, επέστρεψε στη Σμύρνη και παρέμεινε εκεί μέχρι το 1662, οπότε αναχώρησε για την Αίγυπτο όπου η εκεί Εβραϊκή κοινότητα του ανέθεσαν το καθήκον να συλλέγει ελεημοσύνες ώστε να ενισχυθούν οικονομικά οι φτωχοί Εβραίοι της Παλαιστίνης. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία είχε επιβάλει πολύ υψηλούς φόρους στους Εβραίους που ήθελαν να διαμένουν στους Αγίους Τόπους, επομένως οι Εβραίοι που διέμεναν εκεί ήταν κάποιοι πολύ φτωχοί μυστικιστές που εξαρτώνταν από τις ελεημοσύνες της διασποράς.
Έτσι, ο Σαμπατάι συνέχιζε να πηγαινοέρχεται μεταξύ της Αιγύπτου και της Ιερουσαλήμ, και ήταν πολύ αποτελεσματικός στον να συγκεντρώνει δωρεές, παρόλο που ήταν γίνονταν εντελώς τρελός κατά τη διάρκεια των μανιακών φάσεών του όταν αυτές τον έπιαναν. Το 1664, στην Ιερουσαλήμ, παντρεύτηκε μια αινιγματική & αμφιλεγόμενη γυναίκα, μια Πολωνοεβραία ονόματι Σάρα, μια υποτίθεται ορφανή που είχε ανατραφεί ως Χριστιανή και ήταν διαβόητη πόρνη. Αυτή ισχυριζόταν ότι ήθελε να παντρευτεί τον Μεσσία και γι’ αυτό παντρεύτηκε τον Σαμπατάι. Ο Σόλεμ εικάζει ότι ίσως ήθελε να μιμηθεί τις πράξεις του προφήτη Ωσηέ. [*Κατόπιν εντολής του Θεού, ο προφήτης Ωσηέ, έλαβε ως σύζυγο μια πόρνη, τη Γόμερ, θυγατέρα του Δεβηλαΐμ και μαζί της απέκτησε δυο γιους και μια κόρη. Ο Ωσηέ τελικά την έδιωξε, αφού αποκάλυψε τα ανομήματά της. (Ωσ. 2:1-16). Ο Θεός του επισημαίνει αμέσως τις αιτίες λέγοντας: «πήγαινε και πάρε δια τον εαυτόν σου γυναίκα ρέπουσαν προς την διαφθοράν, διεφθαρμένην, και απόκτησε τέκνα παράνομα, διότι η χώρα αυτή (το Ισραήλ), που συμβολίζεται με την διεφθαρμένην γυναίκα, θα περιπέσει εις φοβεράν πνευματικήν πορνείαν, θα απομακρυνθεί από τον Κυριον”. (Ωσ. 1:2)]
Αφού παντρεύτηκε την Πολωνοεβραία Σάρα, ο Σαμπατάι αποφασίζει να χρησιμοποιήσει τις γνώσεις που είχε αποκτήσει από την Καμπάλα για να πραγματοποιήσει έναν ισχυρό εξορκισμό στον ίδιο τον εαυτό του και έτσι να τερματίσει τον διπολικό κύκλο της μανιοκατάθλιψης. Όλα όμως άλλαξαν στα τέλη του 1665, όταν συνάντησε έναν νεαρό Καμπαλιστή, τον Νάθαν της Γάζας, ο οποίος τον έπεισε ότι οι επιφοιτήσεις & οι “φωτισμοί” του προέρχονταν από τον ίδιο τον Θεό και ότι αυτός είναι ο αναμενόμενος από τους Εβραίους Μεσσίας.
Συνεχίζεται…
