Το Κάιρο φέρεται να μην επιθυμεί την ολοκλήρωση της οριοθέτησης της ΑΟΖ με την Ελλάδα ανατολικά της Ρόδου χωρίς τη συμμετοχή της Άγκυρας.
Η εξέλιξη αυτή δημιουργεί νέα δεδομένα για την ελληνική διπλωματία και θέτει υπό αμφισβήτηση προηγούμενους σχεδιασμούς της Αθήνας.
Μια δήλωση με ιδιαίτερη γεωπολιτική σημασία, η οποία ενδέχεται να προκαλέσει νέα αναστάτωση στις ελληνοαιγυπτιακές σχέσεις, έγινε από τον βουλευτή της Νέας Δημοκρατίας Δημήτρη Καιρίδη, κατά τη διάρκεια τηλεοπτικής συζήτησης στον τηλεοπτικό σταθμό ANT1.
Σύμφωνα με όσα ανέφερε ο Έλληνας πολιτικός, η Αίγυπτος δεν εμφανίζεται διατεθειμένη να προχωρήσει στην ολοκλήρωση της οριοθέτησης της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ) με την Ελλάδα στην περιοχή ανατολικά της Ρόδου, εάν προηγουμένως δεν ληφθούν υπόψη οι τουρκικές θέσεις και δεν υπάρξει κάποια μορφή συμμετοχής της Άγκυρας στη διαδικασία.
Ο Καιρίδης διατύπωσε τη συγκεκριμένη εκτίμηση στις 12 Νοεμβρίου κατά τη διάρκεια συζήτησης με τον καθηγητή Γεωπολιτικής Ιωάννη Μάζη. Η τοποθέτησή του έχει ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς αναδεικνύει μια πιθανή μεταβολή της αιγυπτιακής προσέγγισης σε ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής.
Η συμφωνία του 2020 και το κρίσιμο κενό ανατολικά της Ρόδου
Για να γίνει κατανοητή η σημασία της εξέλιξης, πρέπει να επιστρέψουμε στον Αύγουστο του 2020, όταν Ελλάδα και Αίγυπτος υπέγραψαν συμφωνία μερικής οριοθέτησης των θαλάσσιων ζωνών τους.
Η συμφωνία εκείνη αποτέλεσε σημαντική διπλωματική επιτυχία για την Αθήνα, καθώς ήρθε ως απάντηση στο τουρκολιβυκό μνημόνιο του Νοεμβρίου 2019, με το οποίο η Τουρκία και η τότε κυβέρνηση της Λιβύης επιχείρησαν να χαράξουν θαλάσσια όρια στην Ανατολική Μεσόγειο, αγνοώντας την επήρεια ελληνικών νησιών, μεταξύ των οποίων η Κρήτη, η Κάρπαθος, η Ρόδος και το σύμπλεγμα του Καστελόριζου.
Η ελληνοαιγυπτιακή συμφωνία είχε ιδιαίτερη πολιτική και στρατηγική αξία, καθώς επιβεβαίωνε ότι οι δύο χώρες μπορούσαν να προχωρήσουν σε οριοθέτηση με βάση το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας, χωρίς να αποδέχονται τις μονομερείς διεκδικήσεις της Άγκυρας.
Ωστόσο, η συμφωνία ήταν μερική.
Δεν κάλυψε ολόκληρη τη θαλάσσια περιοχή μεταξύ Ελλάδας και Αιγύπτου, αφήνοντας εκκρεμότητες ανατολικά της Ρόδου και προς την κατεύθυνση του Καστελόριζου και της Κύπρου.
Ακριβώς σε αυτή την περιοχή εντοπίζεται ένα από τα σημαντικότερα σημεία αντιπαράθεσης μεταξύ Αθήνας και Άγκυρας.
Η Ελλάδα υποστηρίζει ότι τα νησιά διαθέτουν δικαιώματα σε θαλάσσιες ζώνες σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο, ενώ η Τουρκία επιδιώκει μια διαφορετική προσέγγιση, η οποία περιορίζει σημαντικά την επήρεια των ελληνικών νησιών.
Η πιθανή εμπλοκή της Τουρκίας προκαλεί ανησυχία στην Αθήνα
Εάν η αιγυπτιακή πλευρά επιμείνει στην ανάγκη συμμετοχής της Τουρκίας στις συζητήσεις για την οριοθέτηση, τότε η Ελλάδα θα βρεθεί αντιμέτωπη με μια ιδιαίτερα σύνθετη διπλωματική κατάσταση.
Μέχρι σήμερα, η Αθήνα αντιμετώπιζε την οριοθέτηση με την Αίγυπτο ως μια διμερή διαδικασία, η οποία θα μπορούσε να ολοκληρωθεί με βάση τις αρχές του Διεθνούς Δικαίου και τις συμφωνημένες σχέσεις μεταξύ των δύο χωρών.
Η ενδεχόμενη μετατροπή της διαδικασίας σε τριμερή διαπραγμάτευση θα άλλαζε ουσιαστικά τους όρους του παιχνιδιού.
Η Τουρκία δεν αποτελεί συμβαλλόμενο μέρος στην ελληνοαιγυπτιακή συμφωνία του 2020 και δεν έχει δικαίωμα να επιβάλει τη συμμετοχή της σε μια διμερή διαδικασία οριοθέτησης.
Παράλληλα, η παρουσία της Άγκυρας στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων θα μπορούσε να προσφέρει στην τουρκική διπλωματία τη δυνατότητα να παρουσιάσει τις διεκδικήσεις της ως ισότιμη βάση συζήτησης.
Αυτό ακριβώς είναι που προβληματίζει την Αθήνα: όχι απλώς η συμμετοχή της Τουρκίας, αλλά ο κίνδυνος να δημιουργηθεί ένα νέο διπλωματικό πλαίσιο, μέσα στο οποίο οι ελληνικές θέσεις θα βρεθούν υπό διαπραγμάτευση με όρους που δεν ανταποκρίνονται στις ελληνικές νομικές και κυριαρχικές αντιλήψεις.
Τι επιδιώκει η Άγκυρα στην Ανατολική Μεσόγειο
Η Τουρκία υποστηρίζει ότι η δική της προσέγγιση στην οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών θα εξασφάλιζε στην Αίγυπτο περίπου 15.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα επιπλέον θαλάσσιας δικαιοδοσίας σε σχέση με την ελληνική πρόταση.
Πρόκειται, ωστόσο, για τουρκικό υπολογισμό και όχι για διεθνώς συμφωνημένη οριοθέτηση ή αναγνωρισμένο θαλάσσιο σύνορο.
Η Άγκυρα επιχειρεί να αξιοποιήσει το επιχείρημα του οικονομικού οφέλους για το Κάιρο, παρουσιάζοντας τη δική της πρόταση ως περισσότερο συμφέρουσα για την Αίγυπτο.
Με αυτόν τον τρόπο επιδιώκει να αποδυναμώσει τη στρατηγική συνεργασία Αθήνας και Καΐρου και να δημιουργήσει περιθώρια προσέγγισης με την αιγυπτιακή ηγεσία.
Η τουρκική στρατηγική δεν περιορίζεται, άλλωστε, αποκλειστικά στην οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών.
Συνδέεται με τον ευρύτερο ανταγωνισμό για την ενεργειακή αξιοποίηση της Ανατολικής Μεσογείου, την εκμετάλλευση πιθανών κοιτασμάτων υδρογονανθράκων, αλλά και τον έλεγχο των ενεργειακών και εμπορικών διαδρομών.
Ιδιαίτερη σημασία αποκτά και η ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας και Κύπρου, ένα έργο με σημαντικές γεωοικονομικές και γεωπολιτικές προεκτάσεις. Η δυνατότητα δημιουργίας ενεργειακών διαδρόμων που θα συνδέουν την Ανατολική Μεσόγειο με την Ευρώπη αποτελεί στρατηγικό στόχο για την Αθήνα και τη Λευκωσία.
Επομένως, η αντιπαράθεση για την ΑΟΖ δεν αφορά μόνο τη χάραξη θαλάσσιων ορίων, αλλά και τη μελλοντική αρχιτεκτονική ασφάλειας, ενέργειας και οικονομικής συνεργασίας στην περιοχή.
Αλλάζει στρατόπεδο η Αίγυπτος;
Το κρίσιμο ερώτημα είναι εάν το Κάιρο απομακρύνεται από την Αθήνα και προσεγγίζει στρατηγικά την Άγκυρα.
Σε αυτή τη φάση, μια τέτοια εκτίμηση θα ήταν πρόωρη. Η Αίγυπτος εξακολουθεί να διατηρεί σε ισχύ τη συμφωνία του 2020 με την Ελλάδα, ενώ παράλληλα αναπτύσσει τις σχέσεις της με την Τουρκία.
Για τον πρόεδρο Abdel Fattah el-Sisi, η διατήρηση ισορροπιών στην Ανατολική Μεσόγειο αποτελεί σημαντική παράμετρο της εξωτερικής πολιτικής της Αιγύπτου. Το Κάιρο επιδιώκει να διατηρεί ανοιχτούς διαύλους επικοινωνίας με όλες τις περιφερειακές δυνάμεις, αποφεύγοντας την πλήρη εξάρτηση από μία μόνο στρατηγική συμμαχία.
Η βελτίωση των αιγυπτοτουρκικών σχέσεων τα τελευταία χρόνια εντάσσεται σε αυτή τη λογική.
Οι δύο χώρες έχουν σημαντικά οικονομικά, εμπορικά και περιφερειακά συμφέροντα, τα οποία επιδιώκουν να εξυπηρετήσουν μέσα από την εξομάλυνση των σχέσεών τους.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει αυτομάτως ότι η Αίγυπτος αποδέχεται τις τουρκικές διεκδικήσεις ή ότι προτίθεται να αναθεωρήσει την υφιστάμενη συμφωνία με την Ελλάδα.
Επιπλέον, μέχρι στιγμής δεν υπάρχει επίσημη ανακοίνωση για συμφωνία δημιουργίας τριμερούς διαπραγματευτικού σχήματος Ελλάδας, Αιγύπτου και Τουρκίας. Συνεπώς, η δήλωση του Καιρίδης πρέπει να αντιμετωπίζεται ως σημαντική πολιτική ένδειξη και όχι ως επιβεβαιωμένη απόφαση της αιγυπτιακής κυβέρνησης.
Το επόμενο βήμα της ελληνικής διπλωματίας
Η Αθήνα καλείται πλέον να διαχειριστεί μια δύσκολη ισορροπία.
Από τη μία πλευρά, δεν έχει συμφέρον να διαταράξει τις στρατηγικές σχέσεις με την Αίγυπτο, μια χώρα με την οποία συνεργάζεται σε ζητήματα ενέργειας, ασφάλειας, εμπορίου και περιφερειακής σταθερότητας.
Από την άλλη πλευρά, δεν μπορεί να αποδεχθεί ένα πλαίσιο διαπραγμάτευσης που θα μπορούσε να εκληφθεί ως έμμεση αναγνώριση των τουρκικών διεκδικήσεων.
Η ελληνική κυβέρνηση θα πρέπει να επιδιώξει σαφείς διευκρινίσεις από το Κάιρο σχετικά με τις προθέσεις του, υπενθυμίζοντας ότι η υφιστάμενη συμφωνία παραμένει σε ισχύ και ότι η ολοκλήρωση της οριοθέτησης αποτελεί διμερές ζήτημα.
Το βασικό ζητούμενο είναι να μην επιτραπεί η μετατροπή μιας εκκρεμούς διμερούς διαπραγμάτευσης σε διαδικασία πολιτικής διαπραγμάτευσης των ελληνικών θαλάσσιων δικαιωμάτων με την Τουρκία.
Η Αίγυπτος κρατά ανοιχτά όλα τα ενδεχόμενα
Η δήλωση του Δημήτρης Καιρίδης αναδεικνύει μια νέα και ιδιαίτερα ευαίσθητη παράμετρο στις ισορροπίες της Ανατολικής Μεσογείου. Η Αίγυπτος φαίνεται να επιδιώκει μεγαλύτερη ευελιξία στις σχέσεις της με την Ελλάδα και την Τουρκία, αξιοποιώντας τη γεωπολιτική της θέση για να ενισχύσει τα διαπραγματευτικά της περιθώρια.
Για την Αθήνα, το ζήτημα είναι σαφές: η στρατηγική συνεργασία με το Κάιρο δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένη ούτε να υποκαθιστά την ανάγκη διαρκούς διπλωματικής εγρήγορσης.
Η συμμετοχή της Τουρκίας σε ενδεχόμενες μελλοντικές συζητήσεις δεν συνεπάγεται αυτομάτως αναγνώριση των τουρκικών θέσεων. Ωστόσο, θα μπορούσε να δημιουργήσει ένα νέο πολιτικό προηγούμενο, το οποίο η ελληνική πλευρά θα πρέπει να αντιμετωπίσει με ιδιαίτερη προσοχή.
Η Αθήνα βρίσκεται, επομένως, μπροστά σε μια κρίσιμη διπλωματική δοκιμασία: να διατηρήσει τη στρατηγική σχέση με την Αίγυπτο, χωρίς να επιτρέψει να τεθούν υπό αμφισβήτηση οι ελληνικές θέσεις για τις θαλάσσιες ζώνες στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο.
