Πολλούς αιώνες πριν το «Game of thrones», ένας πραγματικός, αγώνας διαδοχής εξελίχθηκε με έπαθλο την εξουσία, στην Ανατολική Μεσόγειο. Ραφία 217 π. Χ.
Γράφει ο Έκτωρ – Ευάγγελος Χαρατσής*
Πολλούς αιώνες πριν την γνωστή και επιτυχημένη τηλεοπτική σειρά φαντασίας «Game of thrones», ένας πραγματικός, συνάμα συγκλονιστικός αγώνας διαδοχής εξελίχθηκε με έπαθλο την απόλυτη εξουσία, στον εξωτικό κόσμο της Ανατολικής Μεσογείου.
Μετά τον απρόσμενο θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου το 323 π.Χ. οι κυριότεροι Έλληνες στρατηγοί του καθώς και οι σατράπες των επαρχιών της απέραντης αυτοκρατορίας του, αναλώθηκαν μεταξύ τους σε διαδοχικούς εμφύλιους πολέμους με απώτερο σκοπό την απόλυτη κυριαρχία του ενός ανδρός (μονοκρατορία) στα πρότυπα του μεγάλου στρατηλάτη, δεδομένου ότι ο Αλέξανδρος δεν είχε ποτέ αναγνωρίσει, ούτε είχε χρίσει σκοπίμως μάλλον, συγκεκριμένο άνδρα ως νόμιμο διάδοχό του.
Σταδιακά το αχανές δημιούργημα του Έλληνα βασιλιά, που εκτεινόταν γεωγραφικά σε τρεις ηπείρους, διαμελίστηκε μεταξύ των αποκαλούμενων «Διαδόχων», δηλαδή μίας ομάδας ισχυρών ανδρών όπως ο Περδίκας, ο Ευμένης και ο Αντίγονος, οι οποίοι όμως αποδείχτηκαν λιγότεροι των περιστάσεων και δεν κατάφεραν να διατηρήσουν τη διοικητική συνοχή στις κατακτημένες επαρχίες, ανίκανοι να κυριαρχήσουν έναντι των φυγόκεντρων τάσεων απόσχισης που επιδίωκαν άλλοι πολέμαρχοι.
Η αναπόφευκτη διάσπαση της αυτοκρατορίας είχε ως αποτέλεσμα την δημιουργία νέων ανεξάρτητων Ελληνιστικών Βασιλείων και τη γέννηση περιφερειακών δυναστειών, που ιδρύθηκαν στις κατακτημένες κτήσεις από τους στρατηγούς του Αλέξανδρου που επιθυμούσαν περισσότερη ανεξαρτησία από τον κεντρικό έλεγχο της Μακεδονικής Αυλής.
Έτσι, στις ελληνικές ηγεμονίες της Ασίας (Συρία, Περσία, Βακτρία) επιβλήθηκαν από το 281 π.Χ. οι διάδοχοι του Σέλευκου Α’ του Νικάτορος (οι αποκαλούμενοι Σελευκίδες), στην Αίγυπτο και στα νησιά του Αιγαίου κυριαρχούσαν οι διάδοχοι του Πτολεμαίου Α’ Λάγου (οι αποκαλούμενοι Πτολεμαίοι), ενώ μετά το 276 π.Χ. στα ευρωπαϊκά εδάφη (Μακεδονία, νότια Ελλάδα, Θεσσαλία) βασίλευαν οι απόγονοι του Αντίγονου Β’ Γονατά (οι αποκαολούμενοι Αντιγονίδες).
Τον Ιούνιο του 217 π.Χ. οι ηγεμόνες των Σελευκιδών και των Πτολεμαίων, δηλαδή των δύο πιο σημαντικών Ελληνιστικών βασιλείων της εποχής, συγκρούστηκαν μεταξύ τους με ιδιαίτερη μανία, με απώτερο σκοπό την απόλυτη κυριαρχία στα εδάφη της Κοίλης Συρίας δηλαδή της ευρύτερης περιοχής του σημερινού Λίβανου, Ιορδανίας, Παλαιστίνης, Ισραήλ και της νότιας Συρίας.
Ο βασιλιάς της Αιγύπτου Πτολεμαίος Δ’ αποφάσισε να διευθετήσει οριστικά τις εδαφικές διαφορές του με τον βασιλιά των Σελευκιδών Αντίοχο Γ’ τον Επιφανή, αντιμετωπίζοντάς τον προσωπικά στην αποφασιστική μάχη της Ραφίας ή αλλιώς στην μάχη της Γάζας.
Στη συγκεκριμένη συμπλοκή οι δύο ελληνιστικοί στρατοί στηρίχτηκαν στην ακαταμάχητη δύναμη της περιβόητης βαριάς φάλαγγας των σαρισσοφόρων και στην επιβλητική παρουσία των πολεμικών ελεφάντων, οι οποίοι ως μάχιμο σώμα συνδύαζαν ταυτόχρονα αρετές κρούσης και πυρός.
Οι ελέφαντες ήταν τα τεθωρακισμένα της αρχαίας εποχής.
Η μεγάλη μάχη διεξήχθη περίπου 40 km νοτιοδυτικά της Γάζας σε μία περιοχή με επίπεδο έδαφος, το οποίο προσφερόταν για εύκολους ελιγμούς ιππικού και πεζικού.
Ο Αντίοχος διέθετε περίπου 62.000 πεζούς, 6.000 ιππείς και 102 μεγαλόσωμους Ινδικούς πολεμικούς ελέφαντες, τους οποίους παρέταξε απέναντι στους 70.000 πεζούς, 4-5.000 ιππείς και 73 Αφρικανικούς ελέφαντες που διοικούσε ο Πτολεμαίος.
Με βάση τη συνηθισμένη πρακτική της εποχής οι φάλαγγες των σαρισσοφόρων κατέλαβαν το κέντρο της κάθε αντίπαλης παράταξης, ενώ στα πλευρά τους αναπτύχθηκαν το βαρύ και ελαφρύ ιππικό τους, υποστηριζόμενο από μονάδες τοξοτών, ελαφριών στρατευμάτων πεζικού ενισχυμένες με φάλαγγες μισθοφόρων Ελλήνων οπλιτών.
Ο Αντίοχος τοποθέτησε μπροστά από τις γραμμές του ιππικού του, τους μεγάλους ινδικούς πολεμικούς ελέφαντες, οι οποίοι χωρισμένοι σε ιδιαίτερες μονάδες (ελεφανταρχίες) θα λειτουργούσαν ως αποτρεπτικό μέσο απέναντι στο αντίπαλο βαρύ ιππικό.
Ο ίδιος δε, τέθηκε επικεφαλής του σελευκιδικού ιππικού στην επίλεκτη δεξιά πτέρυγα του στρατεύματος του.
Ακριβώς απέναντι από τον μισητό ανταγωνιστή του, στο αριστερό κέρας του Ελληνο-αιγυπτιακού στρατού, παρατάχθηκε η αξιόμαχη Βασιλική Φρουρά υπό τις διαταγές του βασιλιά Πτολεμαίου, ενισχυμένη από αφρικάνικους ελέφαντες και μονάδες ελαφρού πεζικού (τοξότες, πελταστές).
Στο κέντρο βρίσκονταν οι σαρισσοφόροι Έλληες στην πλειοψήφία τους και καλά εκπαιδευμένοι, ενώ στο δεξιό κέρας τοποθετήθηκε το βαρύ ιππικό υπό τον Εχεκράτη και οι Έλληνες μισθοφόροι οπλίτες.
Η μάχη ξεκίνησε με μία εντυπωσιακή έφοδο των ελεφάντων του Αντίοχου, οι οποίοι διατηρώντας το αριθμητικό πλεονέκτημα σάρωσαν με ευκολία τις αντίστοιχες ελεφανταρχίες του Πτολεμαίου, δίνοντας την ευκαιρία στο βαρύ Σελευκιδικό ιππικό να επιτεθεί μέσα από τα τεράστια κενά που άφηναν στο πέρασμά τους τα μεγάλα ζώα.
Η έφοδος του σελευκιδικού ιππικού εναντίον των ελαφρύτερων μονάδων του εχθρικού πεζικού έσπειρε το θάνατο στους άτυχους πελταστές και στο αιφνιδιασμένο ιππικό της Βασιλικής Φρουράς των Πτολεμαίων.
Οι κλονισμένες Ελληνο-αιγυπτιακές δυνάμεις τράπηκαν σε άτακτη φυγή προκαλώντας πλήρη κατάρρευση του αριστερού πλευρού των Πτολεμαίων.
Εντωμεταξύ, οι νικηφόροι Σελευκίδες ιππείς εκστασιασμένοι από την επιτυχία τους και υπό το βλέμμα του βασιλιά τους αναλώθηκαν σε μία λυσσαλέα καταδίωξη των φυγάδων, η οποία είχε ως αποτέλεσμα την προσωρινή αποχώρησή τους από το πεδίο της μάχης.
Ήταν ένα τρομερό στρατιωτικό σφάλμα, το οποίο θα κόστιζε την μάχη για τους Σελευκίδες.
Ο Πτολεμαίος αν και ηττημένος δεν αποκαρδιώθηκε, αντίθετα με την σωματοφυλακή του αναζήτησε ασφαλές καταφύγιο πίσω από τις γραμμές του βαρέος πεζικού του, το οποίο ήδη συγκρουόταν με σφοδρότητα στο κέντρο του πεδίου της μάχης με τους αντίστοιχους σαρισσοφόρους των Σελευκιδών.
Αν οι γυμνασμένοι πεζικάριοι του κρατούσαν με σθένος την ορμή των Σελευκίδων, θα είχε ίσως μία μοναδική ευκαιρία να αντιστρέψει την πορεία της σύγκρουσης πριν επιστρέψει εναντίον του το αποδιαταγμένο ιππικό των Σελευκίδων υπό τον Αντίοχο.
Στο μεταξύ, στο δεξιό πλευρό των Πτολεμαίων οι μικροκαμωμένοι αφρικανικοί ελέφαντες είχαν διστάσει να επιτεθούν εναντίον των γιγαντόσωμων ινδικών του Αντίοχου.
Ωστόσο, το βαρύ ιππικό του Πτολεμαίου υπό τον Εχεκράτη είχε καταφέρει έξυπνα να αποφύγει τη δολοφονική έφοδο των αντίπαλων ξέφρενων παχύδερμων και είχε μετακινηθεί γρήγορα και αιφνιδιαστικά σαν σφήνα στο πλευρό της σελευκιδικής παράταξης.
Η ορμητική επέλαση του ιππικού των Πτολεμαίων προκάλεσε σημαντικές φθορές στους φαλαγγίτες του Αντίοχου, που μάχονταν παράλληλα στο μέτωπό τους εναντίον των πεζικάριων και των Ελλήνων μισθοφόρων του Πτολεμαίου.
Οι φάλαγγες των Σελευκίδων στο κέντρο σφυροκοπούντο, ανυπεράσπιστες από φίλιο ιππικό, δεχόμενες εξουθενωτική πίεση από δύο διαφορετικές πλευρές έμπροσθεν και πλευρικά.
Η διάσπαση του σελευκιδικού κέντρου ήταν πλέον θέμα χρόνου!
Η οριστική κατάρρευση των Σελευκίδων σαρισσοφόρων χαρίσε μία αναπάντεχη νίκη στον καταπονημένο στρατό του Πτολεμαίου.
Η αργοπορημένη επιστροφή του σελευκιδικού ιππικού στο πεδίο της μάχης, δεν κατάφερε να αλλάξει την έκβαση της σύγκρουσης και ο περίλυπος Αντίοχος αναγκάστηκε να διατάξει την υποχώρηση των υπόλοιπων μονάδων του αποδεχόμενος την ήττα του.
Συνολικά οι Σελευκίδες πέρα από το πληγωμένο γόητρό τους είχαν χάσει 10.000 πεζικάριους, 300 ιππείς, 15 ελέφαντες, ενώ αντίστοιχα οι Πτολεμαίοι είχαν ως απώλειες 1.500 πεζούς, 700 ιππείς και 16 πολεμικούς ελέφαντες.
Το αποτέλεσμα ήταν να επιβάλλει οριστικά ο Πτολεμαίος την επικυριαρχία του επί της Συρίας.
*Ο Έκτωρ – Ευάγγελος Χαρατσής είναι υποψήφιος διδάκτορας εγκληματολογίας στο τμήμα της Νομικής Αθήνας. Έχει M. Sc. στην Ανακριτική Ψυχολογία από το Πανεπιστήμιο του Λίβερπουλ (2000), ενώ έχει διδάξει το μάθημα της ανακριτικής στην Σχολή Αξιωματικών της ΕΛ. ΑΣ. (2001-2004).
Έχει γράψει τα βιβλία “Εκατονταετής Πόλεμος 1337-1453”, “Οι Οθωμανοί κατακτούν τα Βαλκάνια 1340-1540”, “Η Εκστρατεία του Βατερλώ”, ενώ συμμετείχε στην συγγραφική ομάδα του βιβλίου “Η Ρωσική Εκστρατεία του 1812”.
