του Giuseppe Gagliano
Ο Πόλεμος στην Ουκρανία ως Σύμπτωμα μιας Παγκόσμιας Κρίσης
Η μακρά ανταλλαγή απόψεων μεταξύ του Αμερικάνου καθηγητή Τζον Μίρσχαϊμερ και του πολιτικός επιστήμονας, (επικεφαλής του Συμβουλίου Εξωτερικής και Αμυντικής Πολιτικής της Ρωσίας) Σεργκέι Καραγκάνοφ δεν είναι απλώς μια συζήτηση για τον πόλεμο στην Ουκρανία. Στην πραγματικότητα, είναι μια αντιπαράθεση μεταξύ δύο σχολών στρατηγικής σκέψης που, παρά το γεγονός ότι ξεκινούν από διαφορετικές υποθέσεις, συγκλίνουν σε ένα ανησυχητικό συμπέρασμα: το διεθνές σύστημα που χτίστηκε μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και εδραιώθηκε μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης εισέρχεται στην τελική του φάση.
ΔΕΙΤΕ το ΒΙΝΤΕΟ: «Τζον Μιρσάιμερ και Σεργκέι Καραγκάνοφ: Πυρηνικό Χτύπημα στην Ευρώπη για την Αποκατάσταση της Αποτροπής»
Σύμφωνα με τον Καραγκάνοφ, η ουκρανική σύγκρουση δεν ξεκίνησε το 2022. Οι ρίζες της ανάγονται τουλάχιστον στη δεκαετία του 1990 και συνδέονται με την επέκταση του ΝΑΤΟ προς ανατολάς. Για τον Ρώσο στρατηγό, η Μόσχα προειδοποιούσε εδώ και δεκαετίες ότι η διεύρυνση της Ατλαντικής Συμμαχίας αναπόφευκτα θα προκαλούσε πόλεμο. Σήμερα, κατά την άποψή του, η Ουκρανία είναι μόνο το πιο ορατό θέατρο μιας πολύ ευρύτερης διαμάχης μεταξύ μιας παρακμάζουσας Δύσης και αναδυόμενων δυνάμεων που αναδιαμορφώνουν την παγκόσμια ισορροπία.
Ο Μίρσχαϊμερ, αν και χρησιμοποιεί μια λιγότερο ιδεολογική γλώσσα, συμμερίζεται την άποψη ότι η προέλευση του πολέμου πρέπει να αναζητηθεί στη στρατηγική δυναμική που δημιουργήθηκε από την επέκταση της Δύσης στον πρώην σοβιετικό χώρο. Και οι δύο βλέπουν την ουκρανική κρίση ως το σημείο σύγκρουσης μεταξύ μιας Ρωσίας που θεωρεί την ασφάλειά της απειλούμενη και μιας Δύσης πεπεισμένης ότι μπορεί να συνεχίσει να επεκτείνει τη σφαίρα επιρροής της χωρίς να αντιμετωπίσει αποφασιστικές συνέπειες.
Το Κεντρικό Πρόβλημα: η Δύση έχει Σταματήσει να Φοβάται τον Πυρηνικό Πόλεμο
Το βασικό θέμα της συζήτησης αφορά την πυρηνική αποτροπή.
Ο Καραγκάνοφ υποστηρίζει ότι για περίπου εβδομήντα χρόνια η ανθρωπότητα δεν προστατεύτηκε τόσο από διπλωματικές συμφωνίες όσο από τον φόβο. Η επίγνωση ότι ένας πόλεμος μεταξύ μεγάλων δυνάμεων θα μπορούσε να εκφυλιστεί σε πυρηνική ανταλλαγή εμπόδισε τους ηγέτες να περάσουν ορισμένες κόκκινες γραμμές. Σήμερα, ωστόσο, αυτός ο φόβος έχει εξασθενήσει.
Κατά την άποψή του, οι ευρωπαϊκές ελίτ και ένα μέρος του αμερικανικού κατεστημένου έχουν σταδιακά χάσει την αίσθηση του κινδύνου. Η παράδοση ολοένα και πιο εξελιγμένων όπλων στην Ουκρανία, η άδεια για πλήγμα σε στόχους σε ρωσικό έδαφος, οι επιθέσεις κατά στρατηγικών υποδομών, ακόμη και οι επιχειρήσεις που επηρεάζουν στοιχεία που συνδέονται με την πυρηνική τριάδα της Ρωσίας, υποδηλώνουν ότι η Δύση πιστεύει ότι η Μόσχα είτε δεν είναι σε θέση είτε δεν είναι πρόθυμη να αντιδράσει ριζικά.
Ο Μίρσχαϊμερ βρίσκει αυτή την εξέλιξη εκπληκτική.
Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, θυμάται, κανείς δεν θα φανταζόταν ότι μια δύναμη υποστηριζόμενη από τις ΗΠΑ θα μπορούσε να εισέλθει σε σοβιετικό έδαφος ή να χτυπήσει εγκαταστάσεις που συνδέονται με τις σοβιετικές στρατηγικές πυρηνικές δυνατότητες. Σήμερα, ωστόσο, τέτοιες εξελίξεις αντιμετωπίζονται σχεδόν ως φυσιολογικές.
Για τον Αμερικανό καθηγητή, αυτό δείχνει ότι η Δύση έχει ξεχάσει τα θεμελιώδη διδάγματα που αντλήθηκαν κατά τη διάρκεια σαράντα ετών πυρηνικής αντιπαράθεσης.
Από τον Ψυχρό Πόλεμο στη Νέα Εποχή της Αβεβαιότητας
Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες πτυχές της ανταλλαγής απόψεων είναι η σύγκριση με τον Ψυχρό Πόλεμο.
Σύμφωνα με τον Μίρσχαϊμερ, υπήρχε έντονος ανταγωνισμός μεταξύ των ΗΠΑ και της Σοβιετικής Ένωσης, αλλά και αμοιβαία κατανόηση των ορίων που δεν μπορούσαν να ξεπεραστούν. Οι κόκκινες γραμμές ήταν σαφείς.
Όταν οι Σοβιετικοί επενέβησαν στην Ουγγαρία το 1956 ή στην Τσεχοσλοβακία το 1968, η Δύση διαμαρτυρήθηκε, αλλά απέφυγε οποιαδήποτε άμεση στρατιωτική αντίδραση, επειδή οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής κατανοούσαν τον κίνδυνο της κλιμάκωσης.
Σήμερα, αυτό το σύστημα άτυπων κανόνων δεν υπάρχει πλέον.
Η επικοινωνία μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων έχει επιδεινωθεί. Οι συνθήκες ελέγχου των όπλων έχουν σταδιακά καταργηθεί. Οι διπλωματικές δομές που κάποτε βοηθούσαν στη διαχείριση κρίσεων κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου έχουν αποδυναμωθεί ή εγκαταλειφθεί.
Το αποτέλεσμα είναι ένα πολύ πιο ασταθές στρατηγικό περιβάλλον.
Το πιο Αμφιλεγόμενο Ζήτημα: η Περιορισμένη Χρήση Πυρηνικών Όπλων
Το πιο ανησυχητικό μέρος της συζήτησης αφορά την πιθανότητα περιορισμένης χρήσης πυρηνικών όπλων.
Ο Καραγκάνοφ δηλώνει ρητά ότι η Ρωσία διαθέτει τα μέσα για να κερδίσει μια αντιπαράθεση με την Ευρώπη εάν αποφασίσει να χρησιμοποιήσει τακτικές ή περιορισμένες πυρηνικές δυνατότητες. Ωστόσο, θεωρεί επίσης μια τέτοια επιλογή αποτελεί ηθική και πολιτική καταστροφή.
Η συλλογιστική του είναι απλή.
Εάν η Μόσχα χρησιμοποιούσε έναν μικρό αριθμό κεφαλών εναντίον στρατιωτικών ή συμβολικών στόχων στην Ευρώπη, πιστεύει ότι μια πυρηνική απάντηση από τις ΗΠΑ θα ήταν απίθανη. Κατά την άποψή της, η Ουάσινγκτον δεν θα διακινδύνευε την καταστροφή των δικών της πόλεων για να υπερασπιστεί ευρωπαϊκούς στόχους.
Σε αυτό το σενάριο, η αποτροπή θα αποκατασταθεί μέσω του ψυχολογικού σοκ που προκαλείται από τη χρήση του ατομικού όπλου.
Ο Μίρσχαϊμερ κατανοεί τη στρατηγική λογική, αλλά επιμένει σε ένα θεμελιώδες σημείο: ένας ολοκληρωτικός πυρηνικός πόλεμος δεν μπορεί να έχει νικητές.
Η ερμηνεία του είναι ότι ορισμένοι Ρώσοι στρατηγικοί αναλυτές δεν σκέφτονται με όρους παγκόσμιου πυρηνικού πολέμου, αλλά μάλλον περιορισμένης και καταναγκαστικής χρήσης πυρηνικών όπλων με στόχο να αναγκάσουν τον αντίπαλο να κάνει ένα βήμα πίσω.
Αυτή είναι η λογική του στρατηγικού καταναγκασμού που αναπτύχθηκε κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου από θεωρητικούς όπως ο Thomas Schelling.
Η Γερμανία Επιστρέφει στο Επίκεντρο της Ευρωπαϊκής Ιστορίας
Ένα σημαντικό μέρος της συζήτησης περιστράφηκε γύρω από τη Γερμανία.
Για τον Καραγκάνοφ, η προοπτική μιας βαριά εξοπλισμένης Γερμανίας αποτελεί έναν από τους μεγαλύτερους στρατηγικούς κινδύνους για τη Ρωσία.
Η μνήμη των δύο παγκοσμίων πολέμων συνεχίζει να διαμορφώνει βαθιά τη ρωσική άποψη. Κατά τη συλλογιστική του, το Βερολίνο δεν πρέπει ποτέ να αποκτήσει αυτόνομες πυρηνικές δυνατότητες, επειδή αυτό θα άλλαζε ριζικά την ευρωπαϊκή στρατηγική ισορροπία.
Ο Μίρσχαϊμερ προσφέρει μια πιο γεωπολιτική ερμηνεία.
Όσο οι ΗΠΑ εγγυώνταν την ευρωπαϊκή ασφάλεια, το λεγόμενο γερμανικό ζήτημα είχε εξουδετερωθεί. Η Γερμανία ήταν ενσωματωμένη σε μια δομή ασφαλείας με επικεφαλής την Ουάσινγκτον.
Αλλά αν οι ΗΠΑ μειώσουν σημαντικά την παρουσία τους στην Ευρώπη, το Βερολίνο αναπόφευκτα θα πιεστεί να αναπτύξει αυτόνομες στρατιωτικές δυνατότητες.
Αυτή η διαδικασία, παρατηρεί ο Μίρσχαϊμερ, δεν θα ανησυχούσε μόνο τη Ρωσία. Θα προκαλούσε επίσης ανησυχία στη Γαλλία, το Ηνωμένο Βασίλειο και πολλές άλλες ευρωπαϊκές χώρες.
Η Κρίση του ΝΑΤΟ και η Πιθανή Αμερικανική Αποδέσμευση
Ένα άλλο κεντρικό θέμα είναι το μέλλον της Ατλαντικής Συμμαχίας.
Σύμφωνα με και τους δύο ομιλητές, οι ΗΠΑ μετατοπίζουν προοδευτικά το στρατηγικό τους κέντρο βάρους προς τον Ινδο-Ειρηνικό.
Η κύρια πρόκληση για την Ουάσιγκτον δεν είναι πλέον η Ρωσία αλλά η Κίνα.
Αυτή η μετατόπιση συνεπάγεται μείωση της αμερικανικής προσοχής στην Ευρώπη και μια αυξανόμενη απαίτηση οι Ευρωπαίοι σύμμαχοι να αναλάβουν μεγαλύτερη στρατιωτική ευθύνη.
Εάν αυτή η τάση συνεχιστεί, η Ευρώπη θα αναγκαστεί να επαναπροσδιορίσει πλήρως το σύστημα ασφαλείας της.
Η Άνοδος της Ευρασίας
Ο Καραγκάνοφ ερμηνεύει την ευρωπαϊκή κρίση ως μέρος ενός ακόμη ευρύτερου μετασχηματισμού.
Κατά την άποψή του, το κέντρο της παγκόσμιας πολιτικής κινείται προς την Ευρασία.
Η Κίνα, η Ινδία, το Ιράν, η Τουρκία, η Ινδονησία και άλλες αναδυόμενες δυνάμεις αντιπροσωπεύουν τους μελλοντικούς πυλώνες της παγκόσμιας ισορροπίας. Η Ευρώπη, η οποία για πέντε αιώνες κατείχε κεντρική θέση, είναι καταδικασμένη να χάσει σταδιακά τη στρατηγική της σημασία.
Σύμφωνα με αυτό το όραμα, ο εικοστός πρώτος αιώνας θα κυριαρχηθεί από ηπειρωτικούς χώρους και νέα οικονομικά, ενεργειακά και τεχνολογικά δίκτυα που θα συνδέουν την Ασία, την Ανατολική Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή.
Η Γεωοικονομική Διάσταση της Κρίσης
Πίσω από την στρατιωτική αντιπαράθεση κρύβεται ένας οικονομικός πόλεμος ιστορικής κλίμακας.
Οι κυρώσεις κατά της Ρωσίας, ο κατακερματισμός των αλυσίδων εφοδιασμού, ο αγώνας για τεχνολογική αυτονομία και η στρατιωτικοποίηση των ενεργειακών αγορών είναι μόνο τα πρώτα σημάδια ενός βαθύτερου μετασχηματισμού.
Η παγκοσμιοποίηση των δεκαετιών του 1990 και του 2000 μετατρέπεται σε ανταγωνισμό μεταξύ γεωπολιτικών μπλοκ.
Η ενέργεια, οι ημιαγωγοί, οι στρατηγικές πρώτες ύλες, η τεχνητή νοημοσύνη και οι ψηφιακές υποδομές καθίστανται εργαλεία εθνικής ισχύος εξίσου σημαντικά με τις ένοπλες δυνάμεις.
Το Στρατηγικό Σενάριο των Επόμενων Είκοσι Ετών
Το συμπέρασμα της ανταλλαγής είναι ίσως το πιο σημαντικό σημείο.
Ούτε ο Μίρσχαϊμερ ούτε ο Καραγκάνοφ πιστεύουν ότι ο πόλεμος στην Ουκρανία αντιπροσωπεύει το τελικό στάδιο της κρίσης.
Ακόμα κι αν τελικά επιτευχθεί εκεχειρία ή παγωμένη σύγκρουση, οι δομικές εντάσεις μεταξύ Ρωσίας και Δύσης θα παραμείνουν άθικτες.
Ο ανταγωνισμός μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων θα συνεχίσει να εκτυλίσσεται σε πολλαπλές διαστάσεις: στρατιωτική, οικονομική, τεχνολογική, ενεργειακή και πολιτιστική.
Και για τους δύο στοχαστές, ο πραγματικός κίνδυνος δεν είναι μια σκόπιμη απόφαση για την έναρξη ενός παγκόσμιου πολέμου. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος είναι η συσσώρευση λανθασμένων υπολογισμών, λανθασμένων αντιλήψεων, σταδιακής κλιμάκωσης και στρατηγικών παρεξηγήσεων.
Με άλλα λόγια, ο κόσμος εισέρχεται σε μια φάση που μοιάζει με τα χρόνια που προηγήθηκαν των μεγάλων τραγωδιών του εικοστού αιώνα, με μια θεμελιώδη διαφορά: σήμερα υπάρχουν χιλιάδες πυρηνικές κεφαλές, υπερηχητικά συστήματα, επιθετικές κυβερνοδυναμικές δυνατότητες, αυτόνομα drones και τεχνολογίες που μειώνουν δραστικά τον χρόνο λήψης αποφάσεων.
Για αυτόν τον λόγο, η διαμάχη μεταξύ Μίρσχαϊμερ και Καραγκάνοφ δεν αφορά μόνο τη Ρωσία, την Ουκρανία ή το ΝΑΤΟ. Αφορά το κεντρικό πρόβλημα του εικοστού πρώτου αιώνα: πώς να αποτρέψουμε την εκφυλισμό της μετάβασης προς μια νέα πολυπολική τάξη πραγμάτων σε μια κρίση ικανή να κατακλύσει ολόκληρο τον διεθνή πολιτισμό.
