Σύγχρονες Βιολογικές Απειλές – Βιοασφάλεια μετά τον COVID-19

Γράφει ο Δημήτρης Αυγέρος

Τα τελευταία 100 χρόνια, έχουν εμφανιστεί πολλές βιολογικές απειλές, είτε από φυσικά αίτια, είτε από σκόπιμη απελευθέρωση παθογόνων. Είναι αρκετά ανησυχητική για την παγκόσμια υγεία η εμφάνιση της Ισπανικής Γρίπης, του SARS-CoV-1, του MERS-CoV, του Ιού Έμπολα και του πιο πρόσφατου SARS-CoV-2 (COVID-19), μέσα σε μόνο έναν αιώνα, με 75-105 εκατομμύρια συνολικούς θανάτους. Επίσης, η ραγδαία ανάπτυξη των τελευταίων δεκαετιών στον τομέα της βιοτεχνολογίας, έχει δημιουργήσει πολλές ανησυχίες καθώς μπορεί να οδηγήσει σε απειλητικές έως και καταστροφικές συνέπειες, εάν υπάρχει κακόβουλος χειρισμός της. Τα κράτη αλλά και οι υπόλοιποι δρώντες του διεθνούς συστήματος, οφείλουν να λάβουν μέτρα ενάντια των βιολογικών απειλών, ώστε να προασπίσουν την ασφάλεια και την ευημερία τους.

Μέρος Πρώτο – Φυσικές Βιολογικές Απειλές:

Ο άνθρωπος, με την εμπλοκή και την καταστροφική επιρροή του στο περιβάλλον, είναι ο κατά κύριο λόγο υπεύθυνος για την εμφάνιση λοιμωδών νόσων.

Στις υποανάπτυκτες χώρες, της Αφρικής και της Ασίας, υπάρχει σοβαρό θέμα στα χαμηλά επίπεδα υγιεινής και όσον αφορά την έλλειψη πρόσβασης σε καθαρό νερό και φαγητό. Τα παραπάνω, έχουν ως αποτέλεσμα την έκθεση ανθρώπων σε νέες ασθένειες και την επανεμφάνιση ασθενειών, οι οποίες έχουν εξαλειφθεί στον υπόλοιπο κόσμο και είναι υπεύθυνες για εκατοντάδες χιλιάδες θανάτους κάθε χρόνο. Πιο συγκεκριμένα σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, οι Διαρροϊκές Νόσοι, η Ελονοσία και η Φυματίωση το 2016 σκότωσαν περίπου 2.350.000 ανθρώπους στην Αφρική και την Ασία[1]. Αυτές οι συνθήκες, δημιουργούν τον κίνδυνο επανεμφάνισης και δημιουργίας νέων ασθενειών, οι οποίες μπορούν να απειλήσουν εκατομμύρια ζωές.

Η παγκόσμια φτώχια και πείνα, έχουν ωθήσει τους ανθρώπους για λόγους επιβίωσης, να έρχονται σε επαφή και να καταναλώνουν τροφές οι οποίες είναι επιβλαβείς για την υγεία τους. Η καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος των ζώων και η μαζική αστικοποίηση σε συνδυασμό με την παγκοσμιοποίηση που συνεπάγεται σε εύκολη και γρήγορη επαφή πληθυσμών, θέτουν γερές βάσεις στην εμφάνιση, εξάπλωση και την ευδοκίμηση ασθενειών. Οι επιστήμονες, πιστεύουν πως η έξαρση των κορονοϊών (SARS-CoV-1 & 2, MERS-CoV), του Έμπολα αλλά και της Ισπανικής Γρίπης, προέκυψε από την επαφή ανθρώπων με ζώα[2]. Είναι επόμενο άρα, αν οι ανεπτυγμένες χώρες δεν βοηθήσουν να αλλάξει η κατάσταση υγιεινής και του βιοτικού επιπέδου στις χώρες της Αφρικής και της Ασίας[3], αλλά και αν δεν προστατευθεί το ενδιαίτημα των ζώων[4], να ξαναεμφανιστούν στο άμεσο μέλλον περισσότερες τέτοιες περιπτώσεις ασθενειών και πιθανότατα αρκετά πιο επικίνδυνων για την παγκόσμια υγεία.

Η πραγματικότητα του COVID-19, αν και σκληρή, είναι μια που πρέπει ενωμένη η διεθνής κοινωνία να αντιμετωπίσει. Η απειλή μαζικής εξάπλωσης ασθενειών, εάν και ήταν εξαιρετικά πιθανή δεν της δόθηκε η σημασία που άρμοζε με αποτέλεσμα μια νέα πανδημία να φέρει παγκόσμια οικονομική ύφεση, κοινωνική αστάθεια, καταστροφή της ψυχικής υγείας πολλών ανθρώπων και φυσικά τον θάνατο πάνω από 2.27 εκατομμυρίων συνανθρώπων μας. Αν δεν σταματήσει άμεσα η καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος, η καταστροφή της βιοποικιλότητας και δεν ανατραπεί το καθεστώς φτώχιας και πείνας στις υποανάπτυκτες χώρες, είναι βέβαιο πως θα αντιμετωπίσουμε και άλλες πανδημίες, μπορεί όχι στο τόσο μακρινό μέλλον.

Μέρος Δεύτερο – Εργαστηριακά Κατασκευασμένες Βιολογικές Απειλές:

Το δεύτερο μέρος, των βιολογικών απειλών, προκύπτει από την κατασκευή τους σε εργαστήρια. Ο βιολογικός πόλεμος δεν είναι ούτε κάτι καινούργιο, ούτε κάτι που δεν έχει ήδη πραγματοποιηθεί. Στο πρόσφατο παρελθόν, στις αρχές του 2ου παγκοσμίου πολέμου, η Ιαπωνία ήταν από τους πρωτοπόρους στην έρευνα και τη δοκιμή βιολογικών όπλων. Το 1940, εξαπέλυσε επίθεση στην Κίνα, μέσω βομβαρδισμού της πόλης Νινγκμπό, με κεραμικές βόμβες γεμάτες ψύλλους που μετέφεραν βουβωνική πανούκλα[5]. Στα τέλη του πολέμου, η Ιαπωνία σχεδίαζε να πραγματοποιήσει επίθεση μεγάλου βεληνεκούς στις ΗΠΑ και συγκεκριμένα στα δυτικά παράλια, στην πόλη του Σαν Ντιέγκο. Η επιχείρηση με κωδικό όνομα Cherry Blossoms at Night[6], είχε ως στόχο την εξάπλωση πανούκλας μέσω 150 εκ. μολυσμένων ψύλλων στον πληθυσμό των Ηνωμένων Πολιτειών. Η επίθεση θα γινόταν μέσω αεροπορικών επιθέσεων, και εάν είχε πραγματοποιηθεί θα σκότωνε χιλιάδες πολίτες. Είχε προγραμματιστεί για τις 22 Σεπτεμβρίου 1945, αλλά προηγήθηκαν οι αμερικάνικες πυρηνικές επιθέσεις στο Ναγκασάκι και τη Χιροσίμα στις 6 και 9 Αυγούστου αντίστοιχα, αναγκάζοντας την Ιαπωνία να παραδοθεί. Πιο πρόσφατα, το 2001 μία βδομάδα μετά την τρομοκρατική επίθεση στους δίδυμους πύργους, πραγματοποιήθηκε μια ακόμα τρομοκρατική ενέργεια κατά των ΗΠΑ με την αποστολή γραμμάτων, σε τηλεοπτικούς σταθμούς και σε γραφεία Δημοκρατικών γερουσιαστών, που περιείχαν σπόρους άνθρακα[7]. Η βιοτρομοκρατική επίθεση, για την οποία κατηγορήθηκε η Αλ-Κάιντα, σκότωσε 5 ανθρώπους και μόλυνε άλλους 17.

Το χαρακτηριστικό των βιολογικών όπλων, είναι ότι εκτός από την μεγάλη αποτελεσματικότητα τους, είναι εξαιρετικά δύσκολη η έγκαιρη ανίχνευση τους. Μπορεί, να μεταφερθεί στοχευμένα από ανθρώπους ή ζώα και να ελευθερωθεί, χωρίς να γίνει αντιληπτή η επίθεση μέχρι να είναι αργά. Η ιατρική σχολή του πανεπιστημίου του Νότιου Ιλινόι, σε μια έρευνα το 2017[8], εκτίμησε πως τα βιολογικά όπλα έχουν περίπου το 0,05 του κόστους των συμβατικών όπλων και είναι το ίδιο ή περισσότερο αποτελεσματικά με παρόμοιους αριθμούς θυμάτων. Το τελευταίο, κάνει τα βιολογικά όπλα εξαιρετικά ελκυστικά όχι τόσο στα κράτη, αλλά κυρίως στις τρομοκρατικές οργανώσεις. Είναι εξαιρετικά πιθανό, τόσο λόγω του χαμηλού κόστους, της δυσκολίας ανίχνευσης και της αποτελεσματικότητας τους, κρατικοί και μη δρώντες να στραφούν στην απόκτηση βιολογικών όπλων, για το συγκριτικό πλεονέκτημα που θα αποκτήσουν στα οπλικά συστήματα τους και άρα την ενίσχυση της ισχύος τους.

Τα βιολογικά όπλα μπορεί να είναι:

Anti-Personel Στοχευμένη χρήση παθογόνων παραγόντων για να προσβάλλουν ανθρώπους.

Anti-Agriculture Στοχευμένη χρήση παθογόνων για την καταστροφή της χλωρίδας.

Anti-Livestock Στοχευμένη χρήση παθογόνων παραγόντων για να προσβάλλουν την πανίδα.

Τα κράτη αλλά και οι υπόλοιποι δρώντες μπορούν να προστατευθούν από τα βιολογικά όπλα με την τοποθέτηση εξιδεικευμένου προσωπικού σε κρίσιμες θέσεις πρόληψης και αντιμετώπισης τέτοιων κινδύνων. Μια από τις καλύτερες προτάσεις για την άμυνα, ενάντια σε βιολογικές απειλές, είναι η δημιουργία ειδικών ομάδων, οι οποίες θα στελεχώνονται από γιατρούς, κτηνιάτρους, βιολόγους και άλλους επιστήμονες και θα στοχεύουν στην παρακολούθηση, την πρόληψη και την έγκαιρη αντιμετώπιση βιολογικών επιθέσεων. Αυτές οι ομάδες, θα έχουν ως κύριο στόχο την πρόληψη, μέσω παρακολούθησης ασθενών και λαμβάνοντας υγειονομικά μέτρα. Εφόσον, κάποιος παθογόνος παράγοντας καταφέρει και προσβάλει τον πληθυσμό, τότε μέσω ειδικών μονάδων, θα εντοπίζονται τα άτομα που έχουν προσβληθεί ή είναι πιθανό να έχουν προσβληθεί και θα μετακινούνται σε ασφαλείς τοποθεσίες, όπου οι ειδικοί θα μπορούν να τους εξετάσουν και να τους περιθάλψουν, χωρίς να υπάρχει ο κίνδυνος περαιτέρω εξάπλωσης της ασθένειας. Μερικά στοιχεία που μπορεί να δείχνουν ότι πρόκειται για βιολογική επίθεση, είναι η εμφάνιση σπάνιων ή γενετικά τροποποιημένων στελεχών ενός παθογόνου παράγοντα, τα υψηλά ποσοστά ασθενών με παρόμοια συμπτώματα σε μια συγκεκριμένη γεωγραφική περιοχή, μη συνήθεις τάσεις θανάτων ή/και ασθένειας ζώων πριν ή μετά από την εμφάνιση ασθενειών σε ανθρώπους[9].

Τα σύγχρονα κράτη, είναι πλέον προφανές, ότι πρέπει να προετοιμαστούν για την αντιμετώπιση βιολογικών επιθέσεων καθώς έχουν καταστροφικές συνέπειες σε πολλούς τομείς. Η πρόσβαση, ανεπιθύμητων δρώντων σε βιολογικά όπλα πρέπει να εγείρει ανησυχίες και να ωθήσει τη διεθνή κοινωνία να λάβει αποφασιστικά μέτρα κατά των βιολογικών επιθέσεων.

Βιβλίογραφία:

[1] https://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates/en/

GLOBAL AND BY REGION

Summary tables of mortality estimates by cause, age and sex, globally and by region, 2000–2016

WHO regions

[2]SARS-CoV-2: https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/332197/WHO-2019-nCoV-FAQ-Virus_origin-2020.1-eng.pdf

SARS-CoV: https://jvi.asm.org/content/80/9/4211

MERS-CoV: https://www.who.int/csr/disease/coronavirus_infections/transmission-and-recommendations/en/

Ebola: https://www.cdc.gov/vhf/ebola/about.html

Spanish Flu: https://www.nature.com/news/study-revives-bird-origin-for-1918-flu-pandemic-1.14723

[3]https://www.who.int/water_sanitation_health/diseases-risks/diseases/malnutrition/en/

https://www.who.int/intellectualproperty/submissions/InternationalPolicyNetwork.pdf