Πρόλογος
Ἰωάννης Β. Ἀθανασόπουλος
Δρ Νεότερης καί Σύγχρονης Ἑλληνικῆς Ἱστορίας
Ο Αλέξανδρος Παπάγος υπήρξε αδιαμφισβήτητα μία από τις μεγαλύτερες προσωπικότητες της Σύγχρονης Ελληνικής Ιστορίας. Άφησε το στίγμα του τόσο ως στρατιωτικός όσο και ως πολιτικός, συμμετέχοντας σε όλες σχεδόν τις κρίσιμες για τον Ελληνισμό ιστορικές περιστάσεις. Το ανά χείρας πόνημα της πολυγραφότατης και ακαταπόνητης ιστορικού Ευαγγελίας Λάππα αποτελεί μια ευσύνοπτη και άκρως ουσιώδη περιγραφή και ανάλυση της σημαντικής αυτής προσωπικότητας, στην οποία η Ελλάδα του σήμερα οφείλει πολλά.
Η συγγραφέας, βασισμένη σε σοβαρή και επιλεκτική βιβλιογραφία αλλά και άγνωστο αρχειακό υλικό, κατορθώνει να μας παρουσιάσει τον Αλέξανδρο Παπάγο χωρίς να επηρεάζεται από τον θρύλο και τη βαρύτητα του ονόματος που βιογραφεί. Ο Στρατάρχης ακολούθησε μια ένδοξη στρατιωτική καριέρα και πρωταγωνίστησε στα μεγάλα διπλωματικά και στρατιωτικά γεγονότα, από τους Βαλκανικού Πολέμους του 1912-1913 μέχρι το 1940. Η συγγραφέας περιγράφει με ενάργεια όλη αυτή την περίοδο. Αναμφίβολα το προσωπικό μεγαλείο του Παπάγου υπήρξε η θητεία του ως Αρχιστράτηγου του Ελληνικού Στρατού την περίοδο 1940-1941. Αν αναλογιστεί κανείς και την κατάσταση που είχε περιέλθει ο Στρατός μέχρι και τα μέσα της δεκαετίας του 1930 -κατάσταση που σύμφωνα με βρετανικές εκθέσεις παρομοιαζόταν με «τσίρκο!»- αποτελεί πράγματι επίτευγμα του Παπάγου αλλά και του τότε πρωθυπουργού Ιωάννη Μεταξά το γεγονός της ετοιμότητας του στρατεύματος παραμονές της ιταλικής επίθεσης, κάτι που επισημαίνει η Λάππα.
Ακολούθως, στα χρόνια της Κατοχής ο Παπάγος αρνήθηκε τις προτάσεις συνεργασίας τόσο της κατοχικής κυβέρνησης Τσολάκογλου όσο και των Γερμανών κατακτητών. Μάλιστα στη πρότασή τους να λάβει τιμητική σύνταξη Αρχιστράτηγου, ο Παπάγος απάντησε με εξώδικο, στο οποίο αναφερόταν μεταξύ άλλων: […], λαμβάνω την τιμήν να δηλώσω υμίν ότι, το κατ’ εμέ, δεν θα αποδεχθώ τοιαύτην ειδικήν σύνταξιν τυχόν χορηγηθησομένην εμοί συμφώνως τη εν λόγω πληροφορία». Στράφηκε στη δημιουργία αντιστασιακής οργάνωσης, με την ονομασία «Στρατιωτική Ιεραρχία». Με στόχο να ενσωματωθούν στην οργάνωση όλοι οι μόνιμοι και έφεδροι αξιωματικοί του Ελληνικού Στρατού και την κατάλληλη στιγμή να πολεμήσουν τους κατακτητές. Μέχρι τότε η «Στρατιωτική Ιεραρχία» παρείχε όποια υπηρεσία μπορούσε στις οργανώσεις ΕΔΕΣ-ΕΟΕΑ του Ναπολέοντα Ζέρβα, ΕΚΚΑ-5/42Σ.Ε. του Δημ. Ψαρρού, ΠΑΟ, ΕΣ Πελοποννήσου, Χ του Γεωργίου Γρίβα και οργάνωση Τσαούς Αντών στην Ανατολική Μακεδονία. Η σύλληψή του το καλοκαίρι του 1943 από τους Γερμανούς, ματαίωσε τα σχέδιά του και τον έστειλε δέσμιο αρχικά στο στρατόπεδο Σαχσενχάουζεν και κατόπιν στο Νταχάου. Όπως επεξηγεί η Λάππα η αντιμετώπιση του Παπάγου από τους Γερμανούς εκεί ήταν «φρικτή» και η υγεία του, όπως και των περισσοτέρων κρατουμένων, επιδεινώθηκε. Στο σημείο αυτό είναι σημαντική η σύγκριση της αντιμετώπισης του Παπάγου και του Νίκου Ζαχαριάδη από τους Γερμανούς στο ίδιο στρατόπεδο. Ο Ζαχαριάδης, όπως μαρτυρούν οι πηγές, είχε σκανδαλωδώς ιδιαίτερη μεταχείριση ως κρατούμενος στο Νταχάου και βεβαίως δεν ταλαιπωρήθηκε η υγεία του.
Σημείο τομής για τη νίκη των εθνικών δυνάμεων έναντι του ΔΣΕ θεωρείται και είναι η επιστροφή του Παπάγου στα στρατιωτικά πράγματα τον Ιανουάριο του 1949. Μετά από ομόφωνη πρόταση της Κυβέρνησης Εθνικής Ενότητος του Πρωθυπουργού Θεμιστοκλή Σοφούλη τού ανατίθεται η αρχιστρατηγία του Ελληνικού Στρατού στις επιχειρήσεις κατά του Δημοκρατικού Στρατού. Ο Παπάγος δέχθηκε να αναλάβει αφού έγιναν δεκτοί όλοι οι όροι που ζήτησε. Η συγγραφέας αναλύει επαρκώς τα γεγονότα που οδήγησαν στη νίκη του Ελληνικού Στρατού και στην απονομή του τίτλου του Στρατάρχη στον Αλέξανδρο Παπάγο με νομοθετικό διάταγμα που ψηφίστηκε ομόφωνα από την Ελληνική Βουλή τον Οκτώβριο του 1949.
Το 1951 ίδρυσε τον «Ελληνικό Συναγερμό» και κατέβηκε στην πολιτική. Στις εκλογές του Νοεμβρίου 1952 ο «Συναγερμός» σχημάτισε κυβέρνηση λαμβάνοντας τις 240 από τις 300 έδρες. Το Κόμμα του Παπάγου θεωρείται και είναι το πρώτο μεταπολεμικό σταθερό κυβερνητικό σχήμα με μεγάλη λαϊκή απήχηση. Επιπλέον, μεταξύ των εκλεγέντων βουλευτών του «Ελληνικού Συναγερμού» συμπεριλαμβανόταν και η πρώτη Ελληνίδα βουλευτής Ελένη Σκούρα. Ιδεολογικά ο σχηματισμός βασιζόταν στην πατριωτική Δεξιά με ανοίγματα στον Κεντρώο πολιτικά χώρο. Η στρατηγική αυτή δεν ήταν αποκλειστικά πολιτική που στόχευε μόνο σε εκλογικά κέρδη, αλλά ήταν και συνενωτική καθώς ο Παπάγος ήθελε να ξεπεραστεί ο διχασμός Βενιζελικών-Βασιλικών των προηγούμενων δεκαετιών, όπως επίσης και ο διχασμός της δεκαετίας του 1940 μεταξύ κομμουνιστών και μη κομμουνιστών, ώστε οι «παρασυρθέντες» να επιστρέψουν στον εθνικό κορμό.
Στην εσωτερική πολιτική, ο Παπάγος έλαβε δραστικά μέτρα με στόχο την οικονομική αναδιάρθρωση της χώρας μετά από τα δίσεκτα χρόνια της γερμανικής κατοχής και του εμφυλίου (1943-1949). Η αναδιοργάνωση της δομής του τραπεζικού συστήματος πέτυχε με την ενσωμάτωση της Εθνικής Τράπεζας και της Τράπεζας των Αθηνών. Η οικονομική πολιτική και οι αντίστοιχες μεταρρυθμίσεις έφεραν σε μεγάλο βαθμό την υπογραφή και την έγκριση του Υπουργού Συντονισμού, Σπυρίδωνα Μαρκεζίνη. Σημαντική τομή στην ανάπτυξη του τουρισμού αλλά και στην ανταγωνιστικότητα των ελληνικών προϊόντων στις αγορές του εξωτερικού, αποτέλεσε η υποτίμηση της δραχμής κατά 50%. Το μέτρο αυτό αν και αρχικά αντιμετωπίσθηκε με σκεπτικισμό και δισταγμό κατάφερε να σταθεροποιήσει τη δραχμή και να προσφέρει μακροπρόθεσμα οφέλη. Επιπλέον, ως απόστρατος, ο πρωθυπουργός πλέον Αλέξανδρος Παπάγος έδωσε μεγάλη σημασία στην αναδιοργάνωση των Ενόπλων Δυνάμεων και των Σωμάτων Ασφαλείας.
Ο Στρατάρχης άφησε την τελευταία του πνοή τον Οκτώβριο του 1955 ενώ ήδη η υγεία του ήταν ταλαιπωρημένη τον τελευταίο χρόνο. Τη θέση του στην πρωθυπουργία ανέλαβε, παρά τη θέληση του Στρατάρχη, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής. Αξίζουν θερμά συγχαρητήρια στη συγγραφέα για τη μεθοδολογία της κατά την παρουσίαση της σημαίνουσας αυτής προσωπικότητας, όπως άλλωστε συνηθίζει αν κρίνει κανείς από τα 7 προηγούμενα έργα της.
Κείμενο ἀπό τό ὀπισθόφυλλο τοῦ βιβλίου
Εὐαγγελία Κ. Λάππα,
Φοιτήτρια τοῦ τμήματος Ἱστορίας καί Ἀρχαιολογίας τοῦ Ε.Κ.Π.Α.
Ὁ Ἀλέξανδρος Παπάγος εἶναι ἰδιαιτέρως γνωστὸς γιὰ τὴν Ἀρχιστρατηγία του στὸν Ἑλληνοϊταλικὸ Πόλεμο τοῦ 1940 – 1941, τὸ ἔνδοξο Βορειοηπειρωτικὸ Ἔπος, ποὺ τοῦ προσέδωσε τὸ προσωνύμιο «Στρατάρχης τῆς νίκης», μὲ τὴν χρήση τοῦ ὁμώνυμου στρατιωτικοῦ τίτλου, ποὺ τοῦ ἀποδόθηκε ἀργότερα. Σὲ αὐτὸ τὸ βιβλίο, ἐπιχειρεῖται ἡ καταγραφὴ τοῦ βίου του καὶ τῶν πεπραγμένων του, βάσει πρωτογενῶν πηγῶν, ἀλλὰ καὶ δευτερογενοῦς βιβλιογραφίας.
Ἡ ἐξιστόρηση ἀρχίζει ἀπὸ τὴν γέννηση τοῦ Παπάγου, τὰ παιδικά του χρόνια καὶ τὶς στρατιωτικὲς σπουδές του. Ἔπειτα, γίνεται ἀναφορὰ στὴν συμμετοχή του σχεδὸν σὲ ὅλους τοὺς ἀγῶνες τοῦ Ἔθνους καὶ τὴν συμβολή του στὴν προετομασία τοῦ Ἔπους τοῦ ’40. Στὴν συνέχεια, παρουσιάζεται ὁ ρόλος του στὸν Ἑλληνογερμανικὸ Πόλεμο τοῦ 1941, στὴν Ἀντίσταση ἐπὶ Κατοχῆς (1941 – 1944) καὶ στὸν Ἀντισυμμοριακὸ Ἀγῶνα (1946 – 1949).
Ἐπίσης, ἀναλύονται οἱ συνθῆκες, ὑπὸ τὶς ὁποῖες κατῆλθε στὴν πολιτικὴ καὶ ἀνεδείχθη ὡς Πρωθυπουργὸς τῆς Ἑλλάδος τὸ 1952, ἐνῷ γίνεται ἀναφορὰ στὸ ἔργο τῆς Κυβερνήσεώς του στοὺς περισσότερους κρατικοὺς τομεῖς. Δίνεται ἰδιαίτερη ἔμφαση στὴν ἀνακίνηση τοῦ Κυπριακοῦ Ζητήματος ἀπὸ τὴν Κυβέρνησή του, τὶς συγκρούσεις του μὲ τὶς Ξένες Δυνάμεις, ἀλλὰ καὶ μὲ στενούς του συνεργάτες γι αὐτὸ τὸν λόγο, τὶς διπλωματικὲς μάχες γιὰ τὴν Ἕνωση τῆς Κύπρου μὲ τὴν Ἑλλάδα στὸν Ο.Η.Ε. καὶ τὴν ἔγκρισή του γιὰ τὴν ἔναρξη τοῦ Ἀγῶνα τῆς Ε.Ο.Κ.Α. τὴν 1η Ἀπριλίου 1955.
Τέλος, παρουσιάζονται ἡ ἔσωθεν καὶ ἔξωθεν ὑπονόμευσή του, ἡ μυστηριώδης καὶ ἀνεξιχνίαστη ἀσθένειά του, οἱ συνθῆκες τοῦ θανάτου του καὶ τῆς διαδοχῆς του στὴν Πρωθυπουργία ἀπὸ τὸν μέχρι τότε Ὑπουργὸ Δημοσίων Ἔργων Κωνσταντῖνο Καραμανλῆ.
Τό βιβλίο κυκλοφορεῖ ἀπό τίς Ἐκδόσεις ΠΕΛΑΣΓΟΣ (https:// hellasbooks.gr) Δ/νση Χάρ. Τρικούπη 14 (ἐντός τῆς στοᾶς). Τηλ. παραγγελιῶν 210 6440021 ἤ 210 3628976.
Ἐπίσης μπορεῖτε νά προμηθευτεῖτε τό βιβλίο ἀπό ὅλα τα βιβλιοπωλεῖα πού συνεργάζονται μέ τίς ἐκδόσεις.
