Η ανάλυση πολιτικών εξελίξεων δεν είναι άσκηση τηλεοπτικού εντυπωσιασμού ούτε παιχνίδι δημοσκοπικών εντυπώσεων. Είναι δοκιμασία κρίσης. Και σήμερα, περισσότερο από ποτέ, όποιος μένει στην επιφάνεια των γεγονότων καταλήγει να υπηρετεί την προπαγάνδα των ισχυρών, ακόμη κι αν νομίζει πως απλώς «ενημερώνεται».
Η καθημερινή ειδησεογραφία παράγει θόρυβο, όχι κατ' ανάγκην γνώση. Ένα υπουργικό επεισόδιο, μια εσωκομματική δήλωση, μια μέτρηση κοινής γνώμης, μια ξαφνική αντιπαράθεση στα κοινωνικά δίκτυα βαφτίζονται «καθοριστικές εξελίξεις». Συχνά δεν είναι. Είναι ο αφρός. Η ουσία βρίσκεται βαθύτερα – στους συσχετισμούς εξουσίας, στα κοινωνικά ρήγματα, στις διεθνείς εξαρτήσεις και στην ιδεολογική κατεύθυνση που επιχειρεί να επιβληθεί ως φυσιολογική.
Τι σημαίνει σοβαρή ανάλυση πολιτικών εξελίξεων
Σοβαρή πολιτική ανάγνωση σημαίνει να ξεχωρίζεις το σύμπτωμα από την αιτία. Δεν αρκεί να βλέπεις ποιος ανέβηκε ή έπεσε σε μια δημοσκόπηση. Πρέπει να ρωτάς γιατί συμβαίνει αυτό, ποια κοινωνικά στρώματα μετακινούνται, ποια αιτήματα μένουν χωρίς εκπροσώπηση και ποιο αφήγημα αποκτά ηγεμονία.
Η πολιτική δεν κινείται σε κενό. Όταν η ακρίβεια συνθλίβει τα μεσαία και λαϊκά στρώματα, όταν η ανασφάλεια γίνεται μόνιμη ψυχολογία, όταν οι θεσμοί δείχνουν ανίκανοι ή απρόθυμοι να προστατεύσουν το κοινό συμφέρον, τότε οι εκλογικές μεταβολές δεν είναι «περίεργες». Είναι αναμενόμενες. Το παράδοξο θα ήταν να παραμένουν όλα σταθερά.
Αυτό ακριβώς είναι το πρόβλημα με ένα μεγάλο μέρος της δημόσιας συζήτησης στην Ελλάδα. Παρουσιάζει τις πολιτικές μετατοπίσεις σαν προσωπικά δράματα αρχηγών ή σαν επικοινωνιακά επεισόδια. Έτσι, η πολιτική απογυμνώνεται από το κοινωνικό της περιεχόμενο και καταντά θέαμα. Βολικό για τα κανάλια, καταστροφικό για τη δημοκρατική σκέψη.
Οι τρεις άξονες που κρίνουν τις εξελίξεις
Για να σταθεί μια τίμια ανάλυση πολιτικών εξελίξεων, πρέπει να εξετάζει τουλάχιστον τρεις άξονες ταυτόχρονα: την κοινωνία, το κράτος και το διεθνές πεδίο. Όποιος μιλά μόνο για τον έναν, συνήθως κρύβει τους άλλους.
Η κοινωνία μιλά πριν μιλήσει η κάλπη
Οι εκλογές δεν γεννούν από μόνες τους τις τάσεις. Τις επικυρώνουν ή τις παραμορφώνουν. Η πραγματική πολιτική κίνηση ξεκινά νωρίτερα – στον χώρο εργασίας, στην οικογένεια, στην τοπική κοινωνία, στη γενικευμένη αίσθηση δικαίου ή αδικίας. Όταν ένα μεγάλο τμήμα του πληθυσμού αισθάνεται ότι πιέζεται οικονομικά, απαξιώνεται πολιτισμικά και δεν ακούγεται πολιτικά, τότε το σύστημα εκπροσώπησης αρχίζει να τρίζει.
Αυτή η τριβή δεν εκδηλώνεται πάντα με ώριμο και συγκροτημένο τρόπο. Μπορεί να βγει ως αποχή, ως θυμός, ως ευκαιριακή ψήφος διαμαρτυρίας ή ως προσχώρηση σε σχήματα που υπόσχονται τιμωρία του παλιού χωρίς σαφές σχέδιο για το νέο. Εδώ χρειάζεται προσοχή. Η κοινωνική δυσαρέσκεια δεν είναι από μόνη της πολιτική πρόταση. Είναι πρώτη ύλη. Το ποιος θα τη μορφοποιήσει είναι το πραγματικό διακύβευμα.
Το κράτος δεν είναι ουδέτερος διαιτητής
Στην Ελλάδα επιμένουμε να μιλάμε για το κράτος σαν να αιωρείται πάνω από συμφέροντα και συσχετισμούς. Δεν ισχύει. Το κράτος ιεραρχεί, επιλέγει, προστατεύει και αποκλείει. Κάθε δημόσια πολιτική, από τη φορολογία μέχρι την παιδεία και από την ασφάλεια μέχρι τη διαχείριση των εθνικών ζητημάτων, αποκαλύπτει ποιον θεωρείς πυρήνα του πολιτικού σώματος και ποιον αναλώσιμο.
Γι' αυτό και οι κυβερνητικές κρίσεις δεν ερμηνεύονται σωστά αν μείνουμε σε πρόσωπα. Ένας ανασχηματισμός μπορεί να σημαίνει εσωτερική αδυναμία, αλλά μπορεί και να είναι απλή επικοινωνιακή εκτόνωση. Μια σκληρή νομοθετική πρωτοβουλία μπορεί να εκφράζει ιδεολογική βεβαιότητα, αλλά μπορεί και να φανερώνει πανικό μπροστά σε κοινωνική φθορά. Δεν υπάρχει μία εξήγηση για όλα. Υπάρχει όμως ένας κανόνας: κοιτάμε πάντα ποιος ωφελείται, ποιος πειθαρχείται και ποιο πεδίο μετατοπίζεται.
Το διεθνές περιβάλλον πιέζει περισσότερο απ' όσο ομολογείται
Όποιος αναλύει την ελληνική πολιτική σαν να είναι κλειστό εθνικό δωμάτιο, απλώς αρνείται την πραγματικότητα. Η οικονομική πολιτική, η ενεργειακή στρατηγική, η αμυντική στάση, ακόμη και το λεξιλόγιο των μεταρρυθμίσεων, επηρεάζονται ασφυκτικά από υπερεθνικά κέντρα, συμμαχίες και γεωπολιτικές επιταγές.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η εθνική πολιτική είναι ανύπαρκτη. Σημαίνει ότι ασκείται μέσα σε όρια. Και η ποιότητα μιας ηγεσίας κρίνεται ακριβώς εκεί – όχι στο αν κάνει δηλώσεις πυγμής για εσωτερική κατανάλωση, αλλά στο αν διαπραγματεύεται, αντιστέκεται όπου χρειάζεται και ιεραρχεί το εθνικό συμφέρον χωρίς δουλικές προσαρμογές.
Γιατί οι δημοσκοπήσεις συχνά θολώνουν την εικόνα
Οι δημοσκοπήσεις έχουν χρησιμότητα, αλλά η λατρεία τους είναι σύμπτωμα πολιτικής παρακμής. Όταν η δημόσια συζήτηση εξαντλείται στο ποσοστό μιας εβδομάδας, το πολιτικό σύστημα αποδεικνύει ότι αδυνατεί να μιλήσει για ιστορική κατεύθυνση, κοινωνική συνοχή και εθνική στρατηγική.
Μια μέτρηση αποτυπώνει μια στιγμή, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, με συγκεκριμένο ερώτημα και συγκεκριμένη ψυχολογία. Δεν αποκαλύπτει ολόκληρη την πραγματικότητα. Υπάρχουν περίοδοι όπου η κοινή γνώμη φαίνεται σταθερή, ενώ από κάτω συσσωρεύεται εκρηκτική δυσαρέσκεια. Υπάρχουν και περίοδοι όπου η φθορά είναι θορυβώδης αλλά όχι ακόμη πολιτικά μεταφρασμένη.
Το κρίσιμο, λοιπόν, δεν είναι αν ένα κόμμα έχασε μισή ή μία μονάδα. Είναι αν χάνει κοινωνική νομιμοποίηση. Δεν είναι το ίδιο πράγμα. Το πρώτο μπορεί να αναστραφεί με επικοινωνία. Το δεύτερο πολύ δυσκολότερα.
Η κρίση εκπροσώπησης είναι βαθύτερη από μια κυβερνητική φθορά
Ένα από τα κεντρικά χαρακτηριστικά της παρούσας περιόδου είναι ότι όλο και περισσότεροι πολίτες δεν πιστεύουν πως οι παραδοσιακοί πολιτικοί μηχανισμοί μπορούν να εκφράσουν τις αγωνίες τους. Αυτό δεν αφορά μόνο την κυβέρνηση. Αφορά συνολικά το σύστημα εκπροσώπησης, τα κόμματα, τους ενδιάμεσους θεσμούς, ακόμη και τη γλώσσα με την οποία μιλά η πολιτική προς την κοινωνία.
Εδώ βρίσκεται και η επικίνδυνη πλευρά της υπόθεσης. Όταν αδειάζει το κέντρο της πολιτικής εμπιστοσύνης, δεν γεμίζει αυτόματα από κάτι καλύτερο. Μπορεί να γεμίσει από κυνισμό, από πολιτική κόπωση ή από σχήματα που εμπορεύονται τον θυμό χωρίς θεσμική σοβαρότητα. Γι' αυτό η εύκολη καταγγελία δεν αρκεί. Χρειάζεται ερμηνεία, κρίση και προγραμματική επεξεργασία.
Το κοινό που διαβάζει μέσα όπως το Triklopodia γνωρίζει καλά ότι η απογυμνωμένη τεχνοκρατική γλώσσα δεν λύνει το πρόβλημα. Ο πολίτης δεν ζητά μόνο διαχείριση. Ζητά νόημα, κατεύθυνση και αίσθηση ιστορικής συνέχειας. Αν η πολιτική αδυνατεί να προσφέρει αυτά τα στοιχεία, η αποσύνδεση θα εντείνεται.
Ανάλυση πολιτικών εξελίξεων χωρίς ιδεολογική τύφλωση
Ας το πούμε καθαρά. Ο μύθος της ουδέτερης ανάλυσης είναι συχνά ένα βολικό προσωπείο. Κάθε ανάλυση έχει προϋποθέσεις, αξίες και ιεραρχήσεις. Το ερώτημα δεν είναι αν υπάρχει ιδεολογική αφετηρία. Το ερώτημα είναι αν ο αναλυτής έχει την πνευματική εντιμότητα να την αναγνωρίζει και τη σοβαρότητα να μη διαστρεβλώνει τα γεγονότα για να τη βολέψει.
Η τίμια ιδεολογική στάση δεν σημαίνει κομματική παπαγαλία. Σημαίνει ότι κοιτάς τα δεδομένα χωρίς να ακυρώνεις ό,τι δεν σε εξυπηρετεί. Αν μια κυβέρνηση κρατά ακόμη ερείσματα, πρέπει να εξηγηθεί. Αν μια αντιπολίτευση αποτυγχάνει να κεφαλαιοποιήσει τη φθορά του αντιπάλου, επίσης πρέπει να εξηγηθεί. Αν η κοινωνία στέλνει αντιφατικά μηνύματα, δεν τα στρογγυλεύεις για να σε βολέψουν. Τα αντιμετωπίζεις ως αυτό που είναι – ένδειξη μιας εποχής ρευστότητας και πολιτικής αναζήτησης.
Αυτή η ρευστότητα έχει και μια ακόμη διάσταση που συχνά υποτιμάται: το πολιτισμικό ζήτημα. Η πολιτική σύγκρουση δεν αφορά μόνο μισθούς, φόρους και επιδόματα. Αφορά ταυτότητα, παιδεία, μνήμη, θρησκεία, εθνική αυτοσυνειδησία. Όποιος αγνοεί αυτά τα πεδία, αδυνατεί να καταλάβει γιατί μεγάλα τμήματα της κοινωνίας αντιδρούν όχι μόνο ως καταναλωτές ή εργαζόμενοι, αλλά και ως φορείς ιστορικής και πολιτισμικής αγωνίας.
Πού να κοιτάμε από εδώ και πέρα
Οι επόμενοι μήνες και τα επόμενα χρόνια δεν θα κριθούν μόνο από το ποιος προηγείται σε μια μέτρηση ή από το ποιος κερδίζει έναν κύκλο εντυπώσεων. Θα κριθούν από το αν διαμορφώνεται πειστική πολιτική πρόταση που να απαντά ταυτόχρονα στην κοινωνική πίεση, στη θεσμική δυσπιστία και στη γεωπολιτική ανασφάλεια.
Αυτό απαιτεί από τους πολίτες κάτι πιο δύσκολο από την άμεση αντίδραση: απαιτεί πειθαρχία στη σκέψη. Να μη χαρίζονται στο έτοιμο σύνθημα, να μη γοητεύονται από το πρόσκαιρο ξέσπασμα, να μη συγχέουν την επικοινωνιακή επιθετικότητα με πολιτική επάρκεια. Η εποχή ζητά καθαρό νου και ιστορικό αισθητήριο.
Αν υπάρχει μια χρήσιμη στάση απέναντι στην επικαιρότητα, είναι αυτή: να μην κοιτάμε μόνο ποιος μιλά πιο δυνατά, αλλά ποιος καταλαβαίνει βαθύτερα τι αλλάζει στη χώρα και ποιος είναι διατεθειμένος να το πει χωρίς φόβο και χωρίς προσχήματα.
