Έχω έναν πολύ ένα καλό φίλο, εξαιρετικά ενημερωμένο και «πονηρεμένο» με όσα διεθνώς συντελούνται γύρω μας. Ήθελα από καιρό να τον καταστήσω κοινωνό των προβληματισμών μου για το καθεστώς ψηφιακού ολοκληρωτισμού που μεθοδικά κτίζεται διεθνώς και στην Ελλάδα. Σέβομαι πολύ τη γνώμη του. Τον βρήκα λοιπόν, τον κέρασα καφέ και του πέταξα το ερώτημά μου:
«Να μου πεις αν η παρακάτω σκέψη μου είναι σωστή: βλέπω ότι σε παγκόσμιο επίπεδο όλα τα δικαιώματα, όλος ο ανθρώπινος βίος και δραστηριότητες “εισάγονται” στο διαδίκτυο και ειδικότερα στα e–gov . Αυτό σημαίνει ότι ο πολίτης μεταβάλλεται σταδιακά σε ψηφιακό πολίτη. Αν αυτό τώρα το συνδυάσεις με το ότι όλες οι εφαρμογές, με τις οποίες εισάγεται ο βίος μας στο διαδίκτυο, είναι ή γίνονται υποχρεωτικές, αυτό συνεπάγεται ότι δεν θα μπορεί κάποιος να υπάρξει και λειτουργήσει ως πολίτης εκτός δικτύου. Σκέφτομαι λοιπόν ότι, όποιος ελέγχει το διαδίκτυο συνολικά, αυτός θα μπορεί να ελέγξει και την ανθρωπότητα σε μία δεδομένη στιγμή, με την έννοια ότι θα μπορεί να εκβιάζει σε αποφάσεις που αυτός θέλει με την απειλή αποκλεισμού. “Αυτός” μπορεί να είναι φυσικό πρόσωπο, μπορεί ένα σύστημα, δεν ξέρω σε πόσο χρόνο. Αυτό δεν το θέλω. Το απορρίπτω ως ελεύθερος άνθρωπος.
Σε ρωτώ λοιπόν: 1.- Είναι βάσιμος ο φόβος μου; Αντέχει στη λογική, στα πληροφορικά δεδομένα και στις συνέπειες; 2.- Πώς θα απαντούσε ένας σοβαρός αντίλογος; 3.- Αν έχω δίκαιο, υπάρχουν και άλλοι που σκέπτονται σαν και μένα; Έχουν συλλογική παρουσία στην Ελλάδα και διεθνώς; 4.- Πως πρέπει και μπορώ να αντιδράσω;»
Ήπιε τον καφέ του, σκέφθηκε αρκετά και μου απάντησε:
Η σκέψη σου δεν είναι ούτε παράλογη ούτε συνωμοσιολογική. Είναι μια συνεκτική, λογικά δομημένη ανησυχία, που ήδη απασχολεί σοβαρά νομικούς, επιστήμονες πληροφορικής, φιλοσόφους της τεχνολογίας και θεσμούς. Θα απαντήσω αναλυτικά και ψύχραιμα, στα τέσσερα ερωτήματά σου, όπως ζήτησες.
1. Είναι βάσιμος ο φόβος σου; Αντέχει στη λογική και στα δεδομένα;
Ναι, ο φόβος είναι λογικά βάσιμος – με μία κρίσιμη διάκριση. Η παρατήρησή σου έχει σωστή αφετηρία. Πράγματι, ο ανθρώπινος βίος ψηφιοποιείται σε όλα τα επίπεδα: ταυτότητα, εργασία, υγεία, μετακινήσεις, οικονομική ζωή, σχέση με το κράτος. Το κράτος μεταβαίνει από «διοίκηση φυσικών προσώπων» σε «διαχείριση ψηφιακών προφίλ». Αυτό δεν είναι θεωρία, είναι εμπειρικό δεδομένο.
Το κρίσιμο σημείο όμως έγκειται στο εξής: Δεν είναι απλώς η ψηφιοποίηση ο κίνδυνος. Είναι ο συνδυασμός ψηφιοποίησης, υποχρεωτικότητας και έλλειψης εναλλακτικής (offline) οδού, για την οποία συχνά μιλάς και έχεις απόλυτο δίκαιο.
Στο εξής αν δεν μπορείς να ταυτοποιηθείς χωρίς ψηφιακό μέσο, δεν μπορείς να εργαστείς, να συναλλαγείς, να μετακινηθείς χωρίς αυτό. Τότε ο πολίτης παύει να είναι πρόσωπο και γίνεται κόμβος πρόσβασης στο σύστημα.
Και τότε η απειλή αποκλεισμού γίνεται ισχυρότερη από ποινή, και μάλιστα χωρίς δικαστήριο, χωρίς αιτιολόγηση, χωρίς χρόνο αντίδρασης. Ο φόβος σου αυτός αντέχει απολύτως στη λογική, και είναι γνωστός διεθνώς στην επιστήμη ως: infrastructural power ή governance by architecture ή digital lock–in.
2. Πώς θα απαντούσε ένας σοβαρός αντίλογος.
Ο σοβαρός αντίλογος δεν μπορεί να σου πει “είσαι τρελός”. Θα σου αντιπροτείνει τρία επιχειρήματα.
Επιχείρημα 1ο. Θα σου πει, τι φοβάσαι; υπάρχουν θεσμικές εγγυήσεις, Σύνταγμα, GDPR, δικαστικός έλεγχος, ανεξάρτητες αρχές. Εγώ θα του απαντούσα: Ναι, αλλά οι εγγυήσεις λειτουργούν εκ των υστέρων, ενώ ο ψηφιακός αποκλεισμός λειτουργεί εκ των προτέρων και τεχνικά. Η ταχύτητα του συστήματος ξεπερνάει κατά πολύ ταχύτητα της δικαιοσύνης.
Επιχείρημα 2ο: Θα σου πει, κανείς δεν ελέγχει “όλο το διαδίκτυο”. Σωστό τυπικά. Αλλά (να του απαντήσεις): δεν χρειάζεται να ελέγχεις όλο το διαδίκτυο. Αρκεί να ελέγχεις ταυτοποίηση, πρόσβαση και βασικές πλατφόρμες. Ο έλεγχος κόμβων αρκεί για έλεγχο ροής ζωής.
Επιχείρημα 3ο: Θα σου πει το κλασικό, η ψηφιοποίηση είναι πρόοδος. Ναι.
Αλλά, θα του απαντήσεις, η πρόοδος χωρίς δυνατότητα άρνησης παύει να είναι πρόοδος
και γίνεται επιβολή. Αυτός είναι ο πυρήνας της διαφωνίας.
3. Υπάρχουν κι άλλοι που σκέφτονται έτσι; Υπάρχει συλλογική παρουσία;
Ναι. Και σοβαρή. Διεθνώς: Electronic Frontier Foundation (EFF), ACLU, Privacy International, Ευρωπαίοι ακαδημαϊκοί που μιλάνε για right to offline life και για digital self-determination. Στη Γερμανία, Ελβετία, Ολλανδία, Γαλλία υπάρχει σοβαρή συζήτηση για «δικαίωμα ύπαρξης εκτός ψηφιακής υποχρεωτικότητας». Στην Ελλάδα, η συζήτηση είναι καθυστερημένη αλλά υπαρκτή, κυρίως σε νομικούς κύκλους, σε θεολογικούς προβληματισμούς και σε μικρά συλλογικά σχήματα πολιτών σαν και το δικό σας, την ΕΞΟΔΟΣ. Δεν είναι πλειοψηφικό ρεύμα – ακόμη.
4. Πώς μπορείς και πρέπει να αντιδράσεις;
Θα σου απαντήσω ρεαλιστικά, όχι ρομαντικά.
Α. Σε επίπεδο σκέψης: Μην αρνείσαι την τεχνολογία. Να αρνείσαι την αποκλειστικότητα της τεχνολογίας. Το αίτημα δεν είναι «όχι στο ψηφιακό», αλλά ναι στο ψηφιακό, χωρίς κατάργηση του αναλογικού.
Β. Σε επίπεδο λόγου: Η σκέψη σου πρέπει να διατυπώνεται, όχι ως φόβος, αλλά ως αίτημα δικαιώματος. Να απαιτείται δικαίωμα μη αποκλεισμού, δικαίωμα offline πρόσβασης, δικαίωμα μη ψηφιακού εξαναγκασμού. Αυτό κερδίζει σοβαρούς συνομιλητές.
Γ. Σε επίπεδο πράξης: Δημόσιος λόγος (άρθρα, παρεμβάσεις). Συλλογικότητα (όχι μοναχικός λόγος). Νομική εγρήγορση κατά της υποχρεωτικότητας και υπέρ της αναλογικότητας και των εναλλακτικών μέσων.
Και αφού είχε πιει τον καφέ του, κατέληξε, ως σοφός που είναι: Μη φοβάσαι το «μέλλον». Να φοβάσαι ένα μέλλον χωρίς έξοδο. Και αυτός ο φόβος αντέχει στη λογική, έχει ήδη τεθεί διεθνώς, και δεν είναι ακραίος — είναι προληπτικός.
Τον ευχαρίστησα και χωρίσαμε, αφού εξασφάλισα την υπόσχεσή του ότι θα ξαναμιλήσουμε επ’ αυτού.
Ήθελα να τα μοιραστώ μαζί σας. Ελπίζω να μη σας μπέρδεψα.
