Ηλίας Καλλιώρας : Ιωάννης Γ´ Δούκας Βατάτζης ο Ελεήμων

Ο Ιωάννης Γ΄ Δούκας Βατάτζης γεννήθηκε στο Διδυμότειχο το 1193 και κοιμήθηκε το 1254 στο Νυμφαίο της Ιωνίας της Μικράς Ασίας, 20 χλμ. ανατολικά της Σμύρνης. Ήταν διάδοχος και γαμπρός του Θεόδωρου Α’ Λάσκαρη, ιδρυτή και πρώτο επίσημο αυτοκράτορα της Αυτοκρατορίας της Νίκαιας στη Μικρά Ασία μετά την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης από τους Φράγκους στις 13 Απριλίου του 1204.

Η Αυτοκρατορία της Νίκαιας ήταν ένα από τα διάδοχα κράτη της Ρωμανίας-Βυζαντίου που ιδρύθηκαν από την αριστοκρατία μετά την κατάληψη της Βασιλίδας των Πόλεων από τους Φράγκο-Λατίνους της Δ’ Σταυροφορίας. Πέραν της Αυτοκρατορίας της Νίκαιας που ίδρυσε ο Θεόδωρος Α’ Λάσκαρης, ισχυρά διάδοχα κράτη ήταν επίσης το Δεσποτάτου της Ηπείρου που ίδρυσε ο Μιχαήλ Κομνηνός Δούκας και η Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας που ίδρυσαν οι αδελφοί Αλέξιος και Δαβίδ Κομνηνός.

Η Αυτοκρατορία του Θεόδωρου Α’ Λάσκαρη (1204-1222) είχε έδρα τη Νίκαια της Βιθυνίας. Στο βασίλειο της Νίκαιας, από το 1204 έως το έτος 1261, όταν ο αυτοκράτορας της Νίκαιας Μιχαήλ Η’ Παλαιολόγος (1258-1261) επανάκτησε την Αγία Πόλη και επανασύστησε την Αυτοκρατορία της Ρωμανίας-Βυζαντίου, υπήρξαν συνολικά πέντε αυτοκράτορες, με ανάμεσά τους έτι και τους: Θεόδωρος Β’ Λάσκαρης (1254-1258) και Ιωάννης Δ’ Λάσκαρης (1258-1258).

Ο Ιωάννης Βατάτζης (1222-1254) νυμφεύτηκε πρώτα την Ειρήνη Λασκαρίνα, κόρη του αυτοκράτορα Θεόδωρου Α’ και μαζί της απέκτησε ένα γιο, τον διάδοχό του Θεόδωρο Β’ Λάσκαρη-Βατάτζη. Η Ειρήνη κοιμήθηκε το 1239, αφού πρώτα είχε αποσυρθεί σε ιερά μονή με το όνομα Ευγενία. Το 1245 ο Ιωάννης Βατάτζης έκανε δεύτερο γάμο με την Κωνσταντία Χοενστάουφεν, κόρη του Φρειδερίκου Β’ βασιλιά της Γερμανίας, η οποία άλλαξε το όνομά της σε Άννα.

Ο Ιωάννης Βατάτζης αναφέρεται ως εγγονός του στρατηγού Κωνσταντίνου Βατάτζη, κατοίκου της Ορεστιάδας, που κατείχε το αξίωμα του στρατοπεδάρχη του θέματος των Θρακησίων επί αυτοκράτορα Μανουήλ Κομνηνού (1118-1180). Η Οικογένεια Βατάτζη ήταν ευγενείς της Αυτοκρατορίας Ρωμανίας-Βυζαντίου. Είχε προγόνους την περιφανή οικογένεια των Δουκών, ενώ αδελφός του ήταν ο περίφημος σεβαστοκράτωρ Ισαάκιος Δούκας.

Ο Ιωάννης Γ’ Βατάτζης μετακόμισε στη Νίκαια της Βιθυνίας μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους της Δ’ Σταυροφορίας. Ο Αυτοκράτορας Θεόδωρος Α’ Λάσκαρης (1204-1222) είδε τις αρετές, τις ικανότητες και την αριστοκρατική καταγωγή του Βατάτζη από μια γνωστή οικογένεια ευγενών και τον τοποθέτησε ως επικεφαλή του πρώτου τμήματος της φρουράς του, δίνοντάς του το αξίωμα του πρωτοβεστιάριου.

Η μετέπειτα επιλογή του Ιωάννη Βατάτζη στον θρόνο της Αυτοκρατορίας της Νικαίας δυσαρέστησε σφόδρα τα αδέλφια του αυτοκράτορα Θεοδώρου Α’, Ισαάκιο και Αλέξιο Λάσκαρη, οι οποίοι κατέφυγαν στη αυλή του Λατινόφραγκου αυτοκράτορα της Κωνσταντινούπολης Ροβέρτου Β’ του Κουρτεναί (1201-1228), ζητώντας τρόπους, μέσα, στρατό, μισθοφόρους και βοήθεια για να ανατρέψουν τον Ιωάννη Βατάτζη.  

Το 1224, ο Λατινοφραγκικός μισθοφορικός στρατός των δυο αδελφών Λάσκαρη έδωσε μια αποφασιστική μάχη κοντά στην Προποντίδα, γνωστή ως η Μάχη του Ποιμανηνού. Ο Ιωάννης Βατάτζης ηγήθηκε προσωπικά ο ίδιος αυτής της μάχης και συνέτριψε τους αντιπάλους. Η συντριπτική αυτή νίκη του Ι. Βατάτζη είχε πάρα πολύ μεγάλη σπουδαιότητα, διότι στη συνέχεια οι Λατινόφραγκοι έχασαν διαδοχικά τις περισσότερες κτήσεις τους στη Μικρά Ασία.

Ο Ιωάννης Γ’ Βατάτζης, μετά από την σπουδαίας σημασίας νικηφόρα μάχη του Ποιμανηνού, μετέφερε τις πολεμικές επιχειρήσεις και σε άλλα λατινοκρατούμενα τότε εδάφη. Ο στρατός του Ιωάννη Γ’ στη συνέχεια πήρε πίσω από τους Φράγκους αρκετές πόλεις της Θράκης, ανέκτησε πολλά νησιά στο Αιγαίο, όπως τη Χίο, τη Λέσβο, τη Σάμο και την Ικαρία, και έφτασε νικηφόρα μέχρι και τη Ρόδο. Μετά από αυτές τις επιτυχίες του Ιωάννη Γ’, οι Φράγκο-Λατίνοι περιορίστηκαν μέσα στα τείχη της Βασιλεύσας Πόλης χωρίς να μπορούν να υπερασπίσουν τις κτήσεις τους. 

Όπως αναφέρθηκε ανωτέρω, εκείνη την εποχή στον αντίποδα της Αυτοκρατορίας της Νικαίας είχε ιδρυθεί επίσης και η Ηγεμονία της Ηπείρου από τον Θεόδωρο Κομνηνό Δούκα (1180 – 1253) από τον οίκο των Αγγέλων με πρωτεύουσα την Άρτα. Η Ηγεμονία της Ηπείρου ενσάρκωνε και αυτή με τη σειρά της τις ελπίδες των Ρωμηών της Ρωμανίας-Βυζαντίου στην χερσόνησο της Βαλκανικής για την αποτίναξη του ζυγού από τους Λατινόφραγκους.

Ο Θεόδωρος Κομνηνός ακολούθησε εκείνη την εποχή μια αρκετά έντονη επεκτατική πολιτική και έφτασε και κατέλαβε την Θεσσαλονίκη (1223) όσο επίσης και άλλες μεγάλες γεωγραφικές ενότητες από Μακεδονία, Θεσσαλία και Θράκη. Ο Θεόδωρος Κομνηνός είχε και αυτός ως πρώτιστο στόχο την ανακατάληψη της Βασιλίδας των Πόλεων, φτάνοντας μάλιστα στο σημείο να στεφθεί «αυτοκράτορας» στη Θεσσαλονίκη το 1227.

Οι δυο κύριοι διάδοχοι, Ι. Βατάτζης και Θ. Κομνηνός, ήρθαν εξ ορισμού σε σύγκρουση για το ποιος θα είναι ο επόμενος κληρονόμος αυτοκράτορας της Ρωμανίας-Βυζαντίου. Ο Ιωάννης Βατάτζης, ασχολούμενος με εσωτερικά θέματα και με στρατιωτικές επιχειρήσεις στο Αιγαίο, δεν αντέδρασε σθεναρά στην απώλεια της Αδριανούπολης από τον Θεόδωρο Κομνηνό. Εντούτοις όμως, οι βλέψεις της Ηγεμονίας της Ηπείρου έσβησαν μετά τη μάχη της Κλοκοτνίτσας, το 1930, όταν ο Βούλγαρος βασιλιάς Ιβάν Ασέν Β΄ κατανίκησε τον στρατό του Θεοδώρου Κομνηνού.

Ο Ιωάννης Βατάτζης έσπευσε να συμμαχήσει με τον ισχυρό πλέον άνδρα της Βαλκανικής Βούλγαρο βασιλιά Ιβάν Ασέν Β΄. Κατά τα βασιλικά ήθη της εποχής, αυτή η συμμαχία επισφραγίστηκε με τον γάμο του γιου του Βατάτζη Θεόδωρου Β’ με την κόρη του Ασέν Β’ Ελένη. Μετά την υπογραφή των συμφωνιών, οι δύο σύμμαχοι έφτασαν μέχρι τα τείχη της Κωνσταντινούπολης την οποία και πολιόρκησαν από κοινού το 1235 και το 1236, χωρίς επιτυχία. Το 1241, ο βασιλιάς Ασέν Β’ απεβίωσε και έτσι η Αυτοκρατορία της Νίκαιας απαλλάχθηκε από έναν αρκετά επικίνδυνο αντίπαλο.

Με δεδομένο ότι ο Ιωάννης Βατάτζης ήθελε να στερεώσει πρώτα τις ευρωπαϊκές κτήσεις πριν προχωρήσει στο οριστικό χτύπημα στην Λατινοκρατούμενη Κωνσταντινούπολη, της οποίας η επανάκτησή της από τους Φράγκους ήταν το ένα και το μέγα όνειρό του, ο ίδιος προχώρησε σε νέες πολεμικές επιχειρήσεις στα Βαλκάνια και στην τελική σύγκρουση με τους Λατινο-Φράγκους της Δύσης. Ο Ι. Βατάτζης εκστράτευσε κατά της Θεσσαλονίκης με στρατό και στόλο την άνοιξη του 1242, αλλά δεν πολιόρκησε την πόλη διότι απέσπασε όρκο υποταγής από τον συνονόματό του κυβερνήτη της και ο ίδιος γύρισε εσπευσμένα στη Μικρά Ασία. 

Η εμφάνιση των Μογγόλων ήταν η αιτία της ξαφνικής διακοπής των επιχειρήσεων του Ι. Βατάτζη στη Θεσσαλονίκη, οι οποίοι άρχισαν και σάρωναν διαδοχικά την ανατολική Μικρά Ασία και δια των όπλων κατέστησαν υποτελείς τόσο τους Σελτζούκους Τούρκους όσο επίσης και τους Ρωμηούς της Τραπεζούντας. Για καλή τύχη του Ιωάννη Γ΄, οι Μογγόλοι λόγω δικών τους εσωτερικών προβλημάτων εγκατέλειψαν αιφνίδια και χωρίς προβλήματα το κράτος της Νίκαιας.

Ο Ιωάννης Βατάτζης, το 1246 και μετά το θάνατο του βασιλιά της Βουλγαρίας Ασέν Α’, επιτέθηκε κατά των ισχυρών Βουλγάρων και μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα είχε προσαρτήσει στην αυτοκρατορία της Νικαίας ολόκληρη τη νότια και την νοτιοδυτική Βουλγαρία και μεγάλα γεωγραφικά τμήματα της Μακεδονίας. Ο Ιωάννης Γ’ κατέλαβε επίσης και τη Θεσσαλονίκη και έτσι κατάφερε και εδραίωσε τη θέση του ως ο μόνος πια κληρονόμος αυτοκράτορας στις συνειδήσεις των κατοίκων της Ρωμανίας-Βυζαντίου. 

Μετά από αυτές τις εξελίξεις και για να εδραιωθεί η γεωστρατηγική ισορροπία με τη Δύση, ο Ιωάννης Βατάτζης προχώρησε σε μια συμμαχία με τον Φρειδερίκο Β΄ Χοενστάουφεν της Γερμανίας (1194 – 1250), τόσο με τον γάμο του ίδιου του Ιωάννη Βατάτζη με την κόρη του Φρειδερίκου Β’ Άννα, όσο επίσης και με την κοινή τους θέση και σφοδρή σύγκρουση κατά του ισχυρού Πάπα Ρώμης Ιννοκέντιου Δ’, ο οποίος αφόρισε τον υπέρμαχο της «ελέω Θεού μοναρχίας» Φρειδερίκο Β’ και αποκήρυξε έτι και το ολόκληρο το γένος των Ρωμηών της Ρωμανίας-Βυζαντίου.

Ο Ιωάννης Βατάτζης είχε απέναντί του τους δυο πολύ ισχυρούς Πάπες Γρηγόριο Θ’ (1227 – 1241) και τον διάδοχό του Ιννοκέντιο Δ’ (1194 – 1254), οι οποίοι βοηθούσαν σθεναρά και με πολλούς τρόπους και μέσα τους κατακτητές Φράγκο-Λατίνους της Αγίας Πόλης. Χάριν των πολιτικών στόχων και παρά τις συνεχείς προσπάθειες του Ιωάννη Γ’ να κρατούνται οι διπλωματικές ισορροπίες, οι σχέσεις με τους δύο αυτούς πάπες ήταν πολύ τεταμένες κατά διαστήματα, διότι οι ίδιοι ήταν φανατικοί υποστηρικτές της Λατινικής Αυτοκρατορίας της Κωνσταντινούπολης.

Ο Ιωάννης Βατάτζης γνώριζε πολύ καλά ότι η Αυτοκρατορία της Νίκαιας αποτελούσε πάντα έναν μόνιμο στόχο και μεγάλο εχθρό των Φράγκο-Λατίνων, ένα Ορθόδοξο «αγκάθι» στους Πάπες και μια ανοιχτή και δυνητική αιτία μίας ακόμη Φραγκολεβαντίνικης σταυροφορίας, την οποία οι πάπες εκείνης της περιόδου ήταν πολύ πρόθυμοι να κηρύξουν κατά της Ανατολής. Ιστορικά, οι Λατινόφραγκοι πολιτικοί ηγέτες όσο επίσης και οι πάπες του Βατικανού μισούσαν με πάθος την Αγία Ρωμαίικη Αυτοκρατορία της Ρωμανίας-Βυζαντίου όσο και την Αγία Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία.

Ο Πάπας Γρηγόριος Θ’, ένας σκληρός, δεινός και φανατικός διπλωμάτης, έστειλε μια επιπληκτική επιστολή στον Ιωάννη Βατάτζη, απαιτώντας να σταματήσει τις εχθροπραξίες εναντίον των δυτικών κατακτητών και να βάλει επίσης και φρένο στα σχέδιά του για την ανακατάληψη της Βασιλεύουσας Πόλης. Σε αυτή την ιστορική επιστολή-απάντηση της Ρωμηοσύνης, που επιδείνωσε κατά πολύ περισσότερο τις σχέσεις του Ποντιφικάτου και της Νίκαιας, ο Ιωάννης Βατάτζης ανάμεσα στα άλλα αναφέρει:

«Μᾶς γράφεις ὅτι ἀπὸ τὸ δικό μας, τὸ Ἑλληνικὸ Γένος, ἄνθησε ἡ σοφία καὶ τὰ ἀγαθά της καὶ διαδόθηκε στοὺς ἄλλους λαούς. Αὐτὸ σωστὰ γράφεις. Πῶς ὅμως ἀγνόησες ἢ καὶ ἂν ὑποτεθεῖ ὅτι δὲν τὸ ἀγνόησες, πῶς ξέχασες νὰ γράψεις ὅτι, μαζὶ μὲ τὴ σοφία, τὸ Γένος μας κληρονόμησε ἀπὸ τὸν Μέγα Κωνσταντῖνο καὶ τὴ βασιλεία; Ποιὸς ἀγνοεῖ ὅτι τὰ κληρονομικὰ δικαιώματα τῆς διαδοχῆς πέρασαν ἀπὸ ἐκεῖνον στὸ δικό μας Γένος καὶ ὅτι ἐμεῖς εἴμαστε οἱ νόμιμοι κληρονόμοι καὶ διάδοχοι;».

Σε άλλο σημείο ο βασιλιάς Ιωάννης Γ΄ υπογραμμίζει: «Ἐμεῖς ἐξαναγκαστήκαμε ἀπὸ τὴν πολεμικὴ βία καὶ φύγαμε ἀπὸ τὸν τόπο μας ὅμως δὲν παραιτούμαστε ἀπὸ τὰ δικαιώματά μας τῆς ἐξουσίας καὶ τοῦ κράτους τῆς Κωνσταντινούπολης. Καὶ νὰ ξέρεις ὅτι αὐτὸς ποὺ βασιλεύει εἶναι ἄρχοντας καὶ κύριος ἔθνους καὶ λαοῦ καὶ πλήθους δὲν εἶναι ἄρχοντας καὶ ἀφεντικὸ σὲ πέτρες καὶ ξύλα, μὲ τὰ ὁποῖα χτίστηκαν τὰ τείχη καὶ οἱ πύργοι». Κλπ.

Κατά κοινή ομολογία των ιστορικών, η αποτίμηση του έργου του Ιωάννη Βατάτζη είναι μια σπουδαία και εξέχουσα περίπτωση. Εδώ ταιριάζουν απολύτως τα λόγια του τελευταίου αυτοκράτορα των Ρωμηών Κωνσταντίνου Παλαιολόγου ΙΑ’: «Από την ιστορία μας έχουμε το δίδαγμα πως όσο κυβερνούσαν βασιλιάδες στρατιώτες, η Ρωμανία δοξαζόταν, ενώ μόλις έπαιρναν την αρχή οι ευνούχοι, το κράτος διαλυόταν». Ο βασιλιάς Ιωάννης Γ’ έβλεπε το κράτος της Νίκαιας ως ένα «μέσο» για την επάνοδο των Ρωμηών στη Βασιλεύουσα Πόλη.

Ο Ιωάννης Βατάτζης δεν είχε κατακτητική νοοτροπία ούτε επιθυμία για την αποκόμιση πλούτου ούτε και για την απόκτηση προσωπικής δόξας. Ήταν ένα πράος και ταπεινός χαρακτήρας, με ισχυρότατα στοιχεία των Ρωμηών που έβλεπαν την Αυτοκρατορία της Ρωμανίας-Βυζαντίου ως ένα κομμάτι του Ουρανού επί της γης. Η κυρίαρχη έγνοιά του ήταν ο λαός του. Δεν είναι τυχαίο το ότι έμεινε στην ιστορία γνωστός τόσο ως ο «πατέρας των Ελλήνων» όσο και ως ο «πατέρας των Ρωμηών» και του Ελληνο-Ρωμαίικου.

Στα 33 περίπου χρόνια της βασιλείας του και πέραν όλων των γραφέντων ανωτέρω, ο Ι. Βατάτζης είχε να αντιμετωπίσει μια σειρά από πολύ μεγάλα ακόμη προβλήματα, όπως: Στα κατακερματισμένα Βαλκάνια οι Φράγκοι, οι Σλάβοι και οι Βούλγαροι πολεμούσαν μεταξύ τους χωρίς τέλος, τα αυτονομιστικά κινήματα διαδέχονταν το ένα το άλλο μέσα στην ίδια αυτοκρατορία του, οι κίνδυνοι από τις πειρατικές επιχειρήσεις στην περιοχή ήταν δίχως τέλος, οι πιέσεις από τις ιταλικές δημοκρατίες που μονοπωλούσαν το εμπόριο της ανατολικής Μεσογείου ήταν συνεχώς αυξανόμενες, ο κίνδυνος των τουρκογενών φυλών που ζούσαν στην Μικρά Ασία ήταν πάντοτε απειλητικά παρών, κλπ.

Μέσα σε αυτό το σύνθετο γεωπολιτικό πλαίσιο, ο βασιλιάς Ιωάννης κατάφερε να υπερδιπλασιάσει τις κτήσεις του κράτους της Νίκαιας και να θέσει ταυτοχρόνως σε τροχιά ένα κράτος δικαίου, όπου βασίλευε η κοινωνική ευημερία και η δικαιοσύνη σε ολόκληρη την έκταση της αυτοκρατορίας του. Και αυτά, μέσα από μια υγιώς ανθούσα οικονομία και με πολίτες που αισθάνονταν μέσα στα σπίτια τους την φροντίδα και τα έργα του βασιλιά τους, ένα αποτέλεσμα μιας συνεπούς εσωτερικής πολιτικής. Η δράση αυτή του Βατάτζη υμνείται ομόφωνα από όλους τους ιστορικούς, γεγονός εξαιρετικά σπάνιο στην Ιστορία.

Η επιτυχημένη βασιλεία του Ιωάννη Βατάτζη προετοίμασε και το τέλος της λατινικής κυριαρχίας, μετά από 57 χρόνια. Ο στρατηγός του Μιχαήλ Η΄ Αλέξιος Στρατηγόπουλος κατέλαβε την Κωνσταντινούπολη στις 25 Ιουλίου του 1261. Και στις 15 Αυγούστου 1261, ο Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγος μπήκε στην πόλη και στέφθηκε αυτοκράτορας της Ρωμανίας-Βυζαντίου, βάζοντας έτσι ένα νικηφόρο και τιμητικό τέλος στην Αυτοκρατορία της Νίκαιας. 

Ο Ιωάννης Βατάτζης απεβίωσε στις 3 Νοεμβρίου του 1254, επτά χρόνια πριν από την ανακατάληψη της Κωνσταντινούπολης από τον Μιχαήλ Η’ Παλαιολόγο. Ετάφη στην Ιερά Μονή του Σωτήρος Χριστού Σωσάνδρων που ο ίδιος ο βασιλιάς Βατάτζης είχε κτίσει, με μεγάλες τιμές και παλλαϊκό πένθος, διότι υπήρξε πολύ αγαπητός στον λαό του. Για αυτό τον κύριο λόγο αναγνωρίστηκε ως άγιος με το όνομα Άγιος Ιωάννης Βατάτζης ο Ελεήμων ή ο εκ Πενίας Βασιλεύς.

Η Ορθόδοξη εκκλησία στα μηναία τιμά την μνήμη του στις 4 Νοεμβρίου. Το 14ο αιώνα, ο επίσκοπος Πελαγονίας Γεώργιος συνέγραψε τον συναξάρι του αγίου βασιλέως του εκ Πενίας, ενώ στον Άγιο Βασιλέα αποδόθηκαν πολλά θαύματα. Κατά παραγγελία του μητροπολίτη Εφέσου, ο Άγιος Νικόδημος ο αγιορείτης συνέταξε ακολουθία προς τιμήν του Αγίου Αυτοκράτορα Ιωάννη. Το 2010, στην ιδιαίτερη πατρίδα του, το Διδυμότειχο, κτίσθηκε ο πρώτος ιερός ναός που είναι αφιερωμένος στον άγιο βασιλέα Ιωάννη Βατάτζη.

https://www.facebook.com/profile.php?id=100000270536476

ΗΛΙΑΣ Δ. ΚΑΛΛΙΩΡΑΣ, PhD
Διεθνολόγος Καθηγητής, Συγγραφέας
Πρώην Βουλευτής Φθιώτιδας