Ο βασιλέας Ιωάννης Γ’ Δούκας Βατάτζης γεννήθηκε το 1193 μ.Χ. στο Διδυμότειχο. Έλαβε την προσωνυμία ο ελεήμων ή ο εκ πενίας βασιλεύς για τις ιστορικές ελεημοσύνες του. O Βατάτζης ήταν ο εγγονός του στρατηγού Κωνσταντίνου Βατάτζη, κατοίκου της Ορεστιάδας, που κατείχε το αξίωμα του στρατοπεδάρχη του θέματος των Θρακησίων επί αυτοκράτορα Μανουήλ Κομνηνού (1118-1180). Η οικογένεια Βατάτζη ήταν ευγενείς της αυτοκρατορίας Ρωμανίας-Βυζαντίου. Είχε προγόνους την περιφανή οικογένεια των Δουκών, ενώ αδελφός του ήταν ο περίφημος σεβαστοκράτωρ Ισαάκιος Δούκας.
Στα 1222 μ.Χ. ο Βατάτζης διαδέχθηκε στο θρόνο της αυτοκρατορίας της Νίκαιας τον Θεόδωρο Λάσκαρη. Χάρη στην εξαιρετική πολιτική του ικανότητα και στους γεωστρατιωτικούς χειρισμούς του κατόρθωσε να αναδιοργανώσει τη χώρα και τις δυνάμεις κατά τα πρότυπα της παλαιάς και εκλαμπρότατης αυτοκρατορίας. Ο Βατάτζης επέδειξε τις εξαιρετικές ιδιότητες ενός σπουδαίου πολιτικού αρχηγού όσο έτι και τα χαρίσματα ενός ενάρετου χριστιανού και ευλαβέστατου ηγεμόνα.
Ο Βατάτζης νυμφεύτηκε πρώτα την Ειρήνη Λασκαρίνα, κόρη του αυτοκράτορα Θεόδωρου Α’, και μαζί της απέκτησε ένα γιο, τον διάδοχό του Θεόδωρο Β’ Λάσκαρη-Βατάτζη. Η Ειρήνη κοιμήθηκε το 1239, αφού πρώτα είχε αποσυρθεί σε ιερά μονή με το όνομα Ευγενία. Το 1245 ο Βατάτζης έκανε δεύτερο γάμο με την Κωνσταντία Χοενστάουφεν, κόρη του πανίσχυρου Φρειδερίκου Β’ (1194 – 1250) βασιλιά της Γερμανίας, η οποία άλλαξε το όνομά της σε Άννα. Ο γάμος με την κόρη του Φρειδερίκου Β’ έκρυβε μέσα του και μια σημαντική συμμαχική σκοπιμότητα.
Ο Βατάτζης συμμάχησε έτι και με τον τότε ισχυρό άνδρα της Βαλκανικής Χερσονήσου Βούλγαρο βασιλιά Ιβάν Ασέν Β΄. Κατά τα βασιλικά ήθη της εποχής, αυτή η συμμαχία επισφραγίστηκε με τον γάμο του γιου του Βατάτζη Θεόδωρου Β’ με την κόρη του Ασέν Β’, Ελένη. Μετά την υπογραφή των συμφωνιών οι δύο σύμμαχοι έφτασαν μέχρι τα τείχη της Κωνσταντινούπολης την οποία και πολιόρκησαν από κοινού το 1235 και το 1236, χωρίς επιτυχία. Το 1241, ο βασιλιάς Ασέν Β’ απεβίωσε και η αυτοκρατορία της Νίκαιας απαλλάχθηκε από έναν αρκετά επικίνδυνο αντίπαλο.
Το 1246, ο Βατάτζης επιτέθηκε κατά των ισχυρών Βουλγάρων και μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα είχε προσαρτήσει στην αυτοκρατορία της Νικαίας ολόκληρη τη νότια και τη νοτιοδυτική Βουλγαρία και μεγάλα γεωγραφικά τμήματα της Μακεδονίας. Ο Βατάτζης κατέλαβε επίσης και τη Θεσσαλονίκη και έτσι κατάφερε και εδραίωσε τη θέση του ως ο μόνος πια κληρονόμος αυτοκράτορας στις συνειδήσεις των κατοίκων της Ρωμανίας-Βυζαντίου.
Είναι σημαντικό να τονισθεί ότι οι δυο εξ αγχιστείας «σύμμαχοι», βασιλιάς Βατάτζης και βασιλιάς Φρειδερίκος Β’, είχαν εκείνη την εποχή κοινή γεωθρησκευτική θέση όσο έτι και σφοδρή σύγκρουση με τον τότε ισχυρό Πάπα Ρώμης Ιννοκέντιο Δ’. Ο εν λόγω Πάπας αφόρισε τον Φρειδερίκο Β’ στη Σύνοδο της Λυών και αποκήρυξε επίσης και το ολόκληρο το γένος των Ρωμηών της Ρωμανίας-Βυζαντίου.
Ο Βατάτζης είχε απέναντί του τους δυο πολύ ισχυρούς Πάπες: Τον Γρηγόριο Θ’ (1227 – 1241) και τον Ιννοκέντιο Δ’ (1243 – 1254), οι οποίοι βοηθούσαν σθεναρά και με πολλούς τρόπους και μέσα τους Φράγκο-Λατίνους κατακτητές της Αγίας Πόλης. Παρά τις συνεχείς προσπάθειες του Βατάτζη να κρατούνται οι διπλωματικές ισορροπίες, οι σχέσεις με τους αυτούς τους δύο πάπες ήταν πολύ τεταμένες κατά διαστήματα, διότι και οι δυο αυτοί Πάπες ήταν φανατικοί υποστηρικτές της Λατινικής αυτοκρατορίας της Κωνσταντινούπολης.
Ο Βατάτζης γνώριζε πολύ καλά ότι η αυτοκρατορία της Νίκαιας αποτελούσε πάντα έναν μόνιμο και μεγάλο εχθρό των Φράγκο-Λατίνων, ένα Ορθόδοξο «αγκάθι» στους Πάπες και μια ανοιχτή και δυνητική αιτία μίας ακόμη Φραγκολεβαντίνικης σταυροφορίας, την οποία οι πάπες εκείνης της περιόδου ήταν πολύ πρόθυμοι να κηρύξουν κατά της Ανατολής. Σε ιστορική βάση, τόσο οι Λατινόφραγκοι ηγέτες όσο επίσης και οι πάπες του Βατικανού μισούσαν με άσβεστο πάθος την Αγία Ρωμαίικη Αυτοκρατορία της Ρωμανίας-Βυζαντίου όσο έτι και την Αγία Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία.
Το 1237, ο Πάπας Γρηγόριος Θ’ έστειλε μια επιπληκτική επιστολή στον Βατάτζη, απαιτώντας να σταματήσει τις εχθροπραξίες εναντίον των δυτικών κατακτητών και να βάλει επίσης και φρένο στα σχέδιά του για την ανακατάληψη της Βασιλεύουσας Πόλης. Σε αυτή την ιστορική επιστολή-απάντηση της Ρωμηοσύνης, που επιδείνωσε κατά πολύ περισσότερο τις σχέσεις μεταξύ του Ποντιφικάτου και της Νίκαιας, ο Βατάτζης ανάμεσα στ’ άλλα αναφέρει:
«Μᾶς γράφεις ὅτι ἀπὸ τὸ δικό μας, τὸ Ἑλληνικὸ (!) Γένος, ἄνθησε ἡ σοφία καὶ τὰ ἀγαθά της καὶ διαδόθηκε στοὺς ἄλλους λαούς. Αὐτὸ σωστὰ γράφεις. Πῶς ὅμως ἀγνόησες ἢ καὶ ἂν ὑποτεθεῖ ὅτι δὲν τὸ ἀγνόησες, πῶς ξέχασες νὰ γράψεις ὅτι, μαζὶ μὲ τὴ σοφία, τὸ Γένος μας κληρονόμησε ἀπὸ τὸν Μέγα Κωνσταντῖνο καὶ τὴ βασιλεία; Ποιὸς ἀγνοεῖ ὅτι τὰ κληρονομικὰ δικαιώματα τῆς διαδοχῆς πέρασαν ἀπὸ ἐκεῖνον στὸ δικό μας Γένος καὶ ὅτι ἐμεῖς εἴμαστε οἱ νόμιμοι κληρονόμοι καὶ διάδοχοι;».
Σε άλλο σημείο ο Βατάτζης υπογραμμίζει: «Ἐμεῖς ἐξαναγκαστήκαμε ἀπὸ τὴν πολεμικὴ βία καὶ φύγαμε ἀπὸ τὸν τόπο μας ὅμως δὲν παραιτούμαστε ἀπὸ τὰ δικαιώματά μας τῆς ἐξουσίας καὶ τοῦ κράτους τῆς Κωνσταντινούπολης. Καὶ νὰ ξέρεις ὅτι αὐτὸς ποὺ βασιλεύει εἶναι ἄρχοντας καὶ κύριος ἔθνους καὶ λαοῦ καὶ πλήθους δὲν εἶναι ἄρχοντας καὶ ἀφεντικὸ σὲ πέτρες καὶ ξύλα, μὲ τὰ ὁποῖα χτίστηκαν τὰ τείχη καὶ οἱ πύργοι». Κλπ.
Χάρη σε μία σειρά από απανωτές στρατιωτικές κινήσεις και λαμπρές νίκες, ο Βατάτζης εξασφάλισε μέσα σε λίγα χρόνια τον έλεγχο της Μικράς Ασίας και κατάφερε και ανέκτησε το μεγαλύτερο μέρος των εδαφών που βρίσκονταν στα χέρια των κατακτητών Φράγκο-Λατίνων από το 1204. Όταν πέθανε, το 1254, η αυτοκρατορία της Νικαίας περιελάμβανε εδάφη της αυτοκρατορίας της Ρωμανίας-Βυζαντίου πριν την 4η Σταυροφορία των Λατινο-Φράγκων.
Δεν απέμενε πλέον παρά η κατάληψη της Βασιλίδας των Πόλεων, η οποία επιτεύχθηκε από τον διάδοχό του, Μιχαήλ 8ο τον Παλαιολόγο, το έτος 1261 μ.Χ., την οποία ανακατάληψη οι ιστορικοί την χρεώνουν στον Βατάτζη. Εάν ο Μέγας Άγιος Κωνσταντίνος είναι ο Γενάρχης και ο «Πατέρας της Ρωμηοσύνης», ο Άγιος Βασιλέας Βατάτζης είναι ο «Πατέρας των Ελλήνων». Ιστορικοί και Έλληνες τον αποκαλούσαν «πατέρα». Ο Βατάτζης πάντα έβλεπε το κράτος της Νίκαιας ως ένα «μέσο» για την επάνοδο των Ελληνο-Ρωμηών στη Βασιλεύουσα Πόλη.
Κατά κοινή ομολογία των ιστορικών, η συνολική αποτίμηση του έργου του Βατάτζη αποτελεί μια εξέχουσα περίπτωση. Στην περίπτωση του Βατάτζη ταιριάζουν απολύτως τα λόγια του τελευταίου αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Παλαιολόγου ΙΑ’: «Από την ιστορία μας έχουμε το δίδαγμα πως όσο κυβερνούσαν βασιλιάδες στρατιώτες, η Ρωμανία δοξαζόταν, ενώ μόλις έπαιρναν την αρχή οι ευνούχοι, το κράτος διαλυόταν» (παρατήρηση: διαβάστε το και πάλι και ξανά και ξανά, λέει: «Ρωμανία» και όχι «Βυζάντιο!).
Κάποια στιγμή το Ελληνικό Κοινοβούλιο κάλεσε τον ακαδημαϊκό Κωνσταντίνο Άμαντο (1874-1960) και τον ρώτησε ποιόν αυτοκράτορα της Ρωμανίας-Βυζαντίου προτείνει για να αναρτηθεί το πορτρέτο του στην Βουλή. Ο καθηγητής χωρίς δισταγμό και χωρίς δεύτερη σκέψη απάντησε: «Του Αγίου Ιωάννη Βατάτζη του ελεήμονος»! Ήταν βλέπετε τόσο εύκολη και τόσο προφανής η απάντηση για τον μακαριστό καθηγητή Κ. Άμαντο.
Μα, «ποιός είναι αυτός;» ρώτησαν οι εθνοπατέρες. Για να λάβουν και τη νέα απάντηση του καθηγητή-ακαδημαϊκού Κ. Άμαντου: «Ο Βατάτζης είναι ο πατέρας των Ελλήνων»! Η Βουλή εν τέλει δεν ακολούθησε την πρόταση του Κ. Άμαντου, διότι ήταν πάρα πολύ ψηλά και πολύ μακριά το Χριστοκεντρικό και ηγετικό πρότυπο του Αγίου Βασιλέα Ιωάννη για να ακολουθηθεί και ενσαρκωθεί.
Λόγου χάρη και ενδεικτικά, ο Βατάτζης κάποια ημέρα που συνάντησε τον γιο του ντυμένο με ακριβά ρούχα να πηγαίνει για κυνήγι, τον επιτίμησε αυστηρά λέγοντάς του: «Πως μπορείς να ξοδεύεις έτσι το χρήμα των υπηκόων σου, σε τέτοιες μάταιες ασχολίες; Δεν γνωρίζεις ότι τα πολύτιμα τούτα ρούχα με τα χρυσά κεντήματα γίνονται από το αίμα των Ρωμηών, και ότι πρέπει να δίνεις σ’ αυτούς λογαριασμό για ότι ξοδεύεις, αφού ο πλούτος των βασιλέων είναι πλούτος των υπηκόων τους»;
Για την ιστορία αναφέρω ότι όταν ο έφηβος Βατάτζης έφυγε από το φραγκοκρατούμενο Διδυμότειχο, όχι μόνον μοίρασε στους φτωχούς την περιουσία του, αλλά ο ίδιος παρέμεινε και στη συνέχεια το ίδιο και ως αυτοκράτορας, ένας ήπιος χαρακτήρας, ένας συνετός άνθρωπος και ένας καλοβαλμένος ηγέτης για τον λαό του. Όλοι μπορούσαν να τον πλησιάζουν για να βρουν σε αυτόν στήριξη και κατανόηση. Όλοι οι κάτοικοι μπορούσαν να απευθυνθούν στον ίδιο τον βασιλιά τους.
Ο Βατάτζης ήταν ένθερμος προστάτης των αδικημένων και ιδιαιτέρως των αγροτών που καταπιέζονταν από τους μεγάλους γαιοκτήμονες. Μάλιστα, ο ίδιος καταπιάστηκε με την συστηματική αναδιοργάνωση της γεωργίας και της κτηνοτροφίας. Ο ίδιος ασχολούνταν με αγροτικές εργασίες στα δικά του κτήματα όταν του το επέτρεπαν οι κρατικές υποθέσεις. Στην ιστορία έμεινε το «ωάτον» στέμμα που πρόσφερε ο Βατάτζης στην γυναίκα του, το οποίο χρηματοδοτήθηκε αποκλειστικά από τις πωλήσεις αυγών του κτήματός του και ήταν κατασκευασμένο από μαργαριτάρια.
Στις 4 Νοεμβρίου του 1254 μ.Χ. ο ευσεβής αυτοκράτορας της Νίκαιας Βατάτζης παρέδωσε εν ειρήνη την ψυχή του στα χέρια του Τριαδικού Θεού. Το τίμιο λείψανό του ενταφιάσθηκε στο Μοναστήρι του Σωτήρος Χριστού, το οποίο είχε κτίσει ο ίδιος στο Νυμφαίο της Βιθυνίας. Στα επόμενα χρόνια, δια αποκαλύψεως, ο ίδιος ο Βατάτζης ζήτησε να μεταφερθεί το λείψανό του στη Μαγνησία της Μικράς Ασίας. Το 2010, στην ιδιαίτερη πατρίδα του, το Διδυμότειχο, κτίσθηκε ο πρώτος ιερός ναός που είναι αφιερωμένος στον Άγιο Ιωάννη Βατάτζη.
Ο Άγιος Νικόδημος ο αγιορείτης γράφει για τον Άγιο Ιωάννη Βατάτζη: «Ἀλλ’ ὁ πρὸ ἑπτὰ ἐτῶν ἐνταφιασθεὶς ἐφαίνετο ὡς ζωντανός, ἔχων μὲν εἰς τὰ μέλη του τὸ φυσικὸν αὐτῶν κίνημα, φέρων δὲ εἰς τὰς παρειὰς τοῦ προσώπου τὸ φυσικὸν αὐτῶν κόκκινον χρῶμα. Ἀλλὰ καὶ αὐτὰ τὰ βασιλικὰ στρώματα τοῦ λειψάνου ἐφυλάχθησαν ἀδιάφθορα, ὡς ἂν ἤθελαν ῥαφῆ σήμερον. Ἀπὸ τότε δὲ καὶ ὕστερον ἐνήργει τὸ τίμιον λείψανον ἐν τῇ Μαγνησίᾳ θαύματα πάμπολλα, ἰατρεῦον ἀσθενείας, διῶκον δαίμονας καὶ ἄλλα πάθη θεραπεῦον».
Ο Άγιος Νικόδημος συνέταξε ακολουθία προς τιμήν του Αγίου Βασιλέα, ενώ ο ίδιος γράφει και τα ακόλουθα για τον Άγιο Ιωάννη Βατάτζη: «Ἦτον εὐκολοπλησίαστος εἰς ὅλους, πρᾷος, ἄκακος, γαληνὸς καὶ διαλεγόμενος εἰς ὅλους μὲ πρόσωπον ἥμερον· λοιπὸν διὰ τὰς ἀρετάς του ταύτας ἔλαβεν εἰς γυναῖκά του τὴν θυγατέρα τοῦ βασιλέως, Εἰρήνην ὀνομαζομένην, μετὰ ἀπὸ μονομαχίαν μὲ τὸν Λατῖνον Κόρραδον, τὸν καυχώμενον εἰς τὴν δύναμίν του, τὸν ὁποῖον ἐνίκησεν εἰπών· Κύριε Ἰησοῦ Χριστέ, βοήθει μοι».
Θα κλείσω την εμπρός σας βιογραφία του Αγίου Βασιλέα Ιωάννη με τα λόγια αυτών που επαίνεσαν το έργο του και εξήραν την σπουδαία προσωπικότητα του Αγίου Ιωάννη Βατάτζη του ελεήμονος. Ο καθηγητής και ακαδημαϊκός Κ. Άμαντος γράφει: «Υμνήθη και ζων και μετά θάνατον, ως ουδείς άλλος αυτοκράτωρ του Βυζαντίου-(Ρωμανίας)».
Ο συγγραφέας Α.Α. Βασίλιεφ αναφέρει: «Ο κύριος ρόλος της αποκαταστάσεως της Βυζαντινής αυτοκρατορίας (Ρωμανία) ανήκει στον Ιωάννη Βατάτζη. Το 1261 ο Μιχαήλ Παλαιολόγος απλά επωφελήθηκε από τα αποτελέσματα της επιμονής και της δραστηριότητας του καλύτερου αυτοκράτορος της Νικαίας Ιωάννου Βατάτζη. Οι μετά τον Βατάτζη γενεές τον θυμούνται ως πατέρα των Ελλήνων(!)».
Ο Γ. Οστρογκόρσκι, ο τελευταίος εκπρόσωπος της σειράς των μεγάλων Ρώσων βυζαντινολόγων (Ρωμανία), υπογραμμίζει: «Χωρίς αμφιβολία ήταν ο Βατάτζης ο μεγαλύτερος πολιτικός της Νίκαιας και ένας από τους πιο σημαντικούς ηγεμόνες της Βυζαντινής (Ρωμανία) ιστορίας. Σ’ αυτόν ανήκει η τιμή για την αποκατάσταση της Βυζαντινής αυτοκρατορίας (της Ρωμανίας)».
Ο Στήβεν Ράνσιμαν, από τους παγκοσμίως επιφανέστερους βυζαντινολόγους (Ρωμανία) του 20ού αιώνα, τονίζει: «Ο ικανότατος γαμπρός του Λάσκαρη, Ιωάννης Βατάτζης, κατέστησε την αυτοκρατορία της Νικαίας καλοκυβέρνητη και ευημερούσα». Ο Καρλ Μαρξ γράφει: «Υπό τον Βατάτζη η Νίκαια εκπροσωπεί το κέντρο του Ελληνικού πατριωτισμού».
Στην Ιστορία του Ελληνικού Έθνους της Εκδοτικής Αθηνών διαβάζουμε: «Ο Ιωάννης Βατάτζης φάνηκε πιο ικανός και ως πολιτικός και ως διπλωμάτης από το Θεόδωρο Λάσκαρη. Μπορεί να θεωρηθεί ως ένας από τους μεγαλύτερους Βυζαντινούς (Ρωμανία) αυτοκράτορες. Υπήρξε ένας τίμιος βασιλεύς, που ενέπνευσε αγάπη στους υπηκόους του, ώστε να τιμάται ως τοπικός άγιος».
Τέλος, αλλά χωρίς οριστικό τέλος στα λόγια-επαίνους για τον Βατάτζη, στο έργο «Η Ιστορία της Βυζαντινής (Ρωμανία) Αυτοκρατορίας», το Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ γράφει: «Ο Λάσκαρης είχε αποδείξει ότι η Νίκαια μπορούσε να γίνει ένα πιστό της Βυζαντινής αυτοκρατορίας (Ρωμανία). Ο Βατάτζης απέδειξε ότι το αντίγραφο ήταν πιο επιτυχημένο από το πρωτότυπο» (Βιβλίο: Ολυμπιάδος Ντίτορα, μοναχής: «Πατέρα Ελλήνων», 2020).
https://www.facebook.com/profile.php?id=100000270536476
ΗΛΙΑΣ Δ. ΚΑΛΛΙΩΡΑΣ, PhD
Διεθνολόγος Καθηγητής, Συγγραφέας
Πρώην Βουλευτής Φθιώτιδας
