Η καταστροφή του πολέμου στην Ουκρανία και η μακροπρόθεσμη μετατόπιση των συμφερόντων των ΗΠΑ καθιστούν απίθανη μια πιο σταθερή και ευημερούσα Ευρώπη.
Η ομιλία αυτή εκφωνήθηκε σε Συνέδριο στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στις Βρυξέλλες στις 10 Νοεμβρίου 2025.
Ο ιστοσελίδα Αμερικανός Συντηρητικός:
Η Ευρώπη βρίσκεται αυτή τη στιγμή σε δεινή θέση, ειδικά λόγω του πολέμου στην Ουκρανία, ο οποίος έχει διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στην υπονόμευση αυτής της κάποτε ειρηνικής περιοχής. Δυστυχώς, η κατάσταση είναι απίθανο να βελτιωθεί στα επόμενα χρόνια. Στην πραγματικότητα, η Ευρώπη θα είναι πιθανώς λιγότερο σταθερή στο μέλλον από ό,τι είναι τώρα.
Η σημερινή κατάσταση στην Ευρώπη έρχεται σε έντονη αντίθεση με την άνευ προηγουμένου σταθερότητα που απολάμβανε η Ευρώπη κατά τη διάρκεια της μονοπολικής εποχής, η οποία διήρκεσε από το 1992 περίπου, μετά την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης, μέχρι το 2017, όταν η Κίνα και η Ρωσία αναδείχθηκαν ως μεγάλες δυνάμεις και μετέτρεψαν τη μονοπολικότητα σε πολυπολικότητα. Όλοι θυμόμαστε το διάσημο άρθρο του Φράνσις Φουκουγιάμα του 1989 – “Το Τέλος της Ιστορίας;”– στο οποίο υποστήριζε ότι η φιλελεύθερη δημοκρατία ήταν προορισμένη να εξαπλωθεί σε όλο τον κόσμο, φέρνοντας ειρήνη και ευημερία. Αυτός ο ισχυρισμός ήταν προφανώς ψευδής & λανθασμένος, αλλά πολλοί στη Δύση τον πίστευαν ως σωστό για περισσότερα από είκοσι χρόνια. Λίγοι Ευρωπαίοι θα μπορούσαν να φανταστούν στην ακμή της μονοπολικότητας ότι η Ευρώπη θα βρισκόταν σε τόσο δεινή θέση όπως συμβαίνει σήμερα.
Τι Πήγε Στραβά;
Ο πόλεμος στην Ουκρανία, ο οποίος, όπως θα υποστηρίξω, προκλήθηκε από τη Δύση, και ειδικότερα τις ΗΠΑ, είναι η κύρια αιτία της τρέχουσας ευρωπαϊκής αβεβαιότητας. Ωστόσο, ένας δεύτερος παράγοντας παίζει επίσης ρόλο: η μετατόπιση των παγκόσμιων σχέσεων δυνάμεων το 2017 από μονοπολικότητα σε πολυπολικότητα, η οποία αναμφίβολα θα απειλούσε την ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφάλειας. Ωστόσο, υπάρχουν βάσιμοι λόγοι να πιστεύουμε ότι αυτή η μετατόπιση στην κατανομή δυνάμεων ήταν ένα διαχειρίσιμο πρόβλημα. Αλλά ο πόλεμος στην Ουκρανία, σε συνδυασμό με την άνοδο της πολυπολικότητας, δημιούργησε σημαντικά προβλήματα που είναι απίθανο να εξαφανιστούν σύντομα.
Επιτρέψτε μου να ξεκινήσω εξηγώντας το πώς το τέλος της μονοπολικότητας απειλεί τα θεμέλια της ευρωπαϊκής σταθερότητας. Στη συνέχεια, θα συζητήσω τις συνέπειες του πολέμου στην Ουκρανία για την Ευρώπη και πώς αυτές σχετίζονταν με τη στροφή προς την πολυπολικότητα, η οποία άλλαξε ριζικά το ευρωπαϊκό τοπίο.
Η Μετάβαση από τη Μονοπολικότητα στην Πολυπολικότητα
Το κλειδί για τη διατήρηση της σταθερότητας στη Δυτική Ευρώπη κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου και σε ολόκληρη την Ευρώπη κατά τη διάρκεια της μονοπολικής περιόδου ήταν η στρατιωτική παρουσία των ΗΠΑ στην Ευρώπη, η οποία ήταν αγκυροβολημένη στο ΝΑΤΟ. Οι ΗΠΑ, φυσικά, κυριαρχούσαν σε αυτήν τη συμμαχία από την αρχή, καθιστώντας σχεδόν αδύνατο για τα κράτη-μέλη της που βρίσκονταν κάτω από την ομπρέλα ασφαλείας των ΗΠΑ να πολεμήσουν μεταξύ τους. Στην πραγματικότητα, οι ΗΠΑ υπήρξαν μια ισχυρή δύναμη ειρήνευσης στην Ευρώπη. Οι σημερινές ευρωπαϊκές ελίτ αναγνωρίζουν αυτό το απλό γεγονός, το οποίο εξηγεί το γιατί είναι τόσο έντονα αποφασισμένες να διατηρήσουν τα αμερικανικά στρατεύματα στην Ευρώπη και να διατηρήσουν ένα ΝΑΤΟ που βρίσκεται κάτω από την κυριαρχία των ΗΠΑ.
Αξίζει να σημειωθεί ότι όταν τελείωσε ο Ψυχρός Πόλεμος και η Σοβιετική Ένωση αποσύρθηκε από την Ανατολική Ευρώπη, τερματίζοντας ουσιαστικά το Σύμφωνο της Βαρσοβίας, η Μόσχα δεν έφερε καμία αντίρρηση στη διατήρηση ενός ΝΑΤΟ υπό την κυριαρχία των ΗΠΑ. Όπως και οι Δυτικοευρωπαίοι εκείνη την εποχή, οι Σοβιετικοί ηγέτες κατανοούσαν και εκτιμούσαν τη λογική της ειρήνευσης. Ωστόσο, αντιτάχθηκαν σθεναρά στην επέκταση του ΝΑΤΟ, αλλά περισσότερα για αυτό αργότερα.
Κάποιοι μπορεί να υποστηρίξουν ότι η ΕΕ, και όχι το ΝΑΤΟ, ήταν η κύρια αιτία της ευρωπαϊκής σταθερότητας κατά τη διάρκεια της μονοπολικής περιόδου, και ότι αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η ΕΕ, και όχι το ΝΑΤΟ, κέρδισε το Νόμπελ Ειρήνης το 2012. Αλλά αυτό είναι λανθασμένο. Ενώ η ΕΕ υπήρξε ένας αξιοσημείωτα επιτυχημένος θεσμός, η επιτυχία της αυτή εξαρτάται από το αν το ΝΑΤΟ θα διατηρήσει την ειρήνη στην Ευρώπη. Για να αντιστρέψουμε τον Μαρξ: ο πολιτικοστρατιωτικός θεσμός είναι η βάση ή το θεμέλιο, και ο οικονομικός θεσμός είναι το εποικοδόμημα. Όλα αυτά σημαίνουν ότι χωρίς τα αμερικανικά ειρηνευτικά στρατεύματα, που βρίσκονται στην Ευρώπη, όχι μόνο το ΝΑΤΟ όπως το γνωρίζουμε θα εξαφανιστεί, αλλά και η ΕΕ θα υπονομευθεί σοβαρά.
Κατά τη διάρκεια της μονοπολικής περιόδου, η οποία διήρκεσε και πάλι από το 1992 έως το 2017, οι ΗΠΑ ήταν μακράν το ισχυρότερο κράτος στο διεθνές σύστημα και μπορούσαν εύκολα να διατηρήσουν σημαντική στρατιωτική παρουσία στην Ευρώπη. Οι ελίτ της εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ όχι μόνο ήθελαν να διατηρήσουν το ΝΑΤΟ, αλλά και να το αναπτύξουν επεκτείνοντας τη συμμαχία και στην Ανατολική Ευρώπη.
Ωστόσο, αυτός ο μονοπολικός κόσμος εξαφανίστηκε με την έλευση της πολυπολικότητας. Οι ΗΠΑ δεν ήταν πλέον η μόνη υπερδύναμη στον κόσμο. Η Κίνα και η Ρωσία ήταν πλέον υπερδυνάμεις, πράγμα που σήμαινε ότι και οι Αμερικανοί που είναι υπεύθυνοι για την χάραξη της πολιτικής έπρεπε να αρχίσουν επανεξετάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονταν τον κόσμο γύρω τους.
Για να κατανοήσουμε τι σημαίνει η πολυπολικότητα για την Ευρώπη, είναι απαραίτητο να λάβουμε υπόψη την κατανομή ισχύος μεταξύ των τριών υπερδυνάμεων του κόσμου. Οι ΗΠΑ εξακολουθούν να παραμένουν η πιο ισχυρή χώρα στον κόσμο, αλλά η Κίνα όλο και περισσότερο αναπτύσσεται και πλέον αναγνωρίζεται ευρέως ως ο κύριος ανταγωνιστής της. Ο τεράστιος πληθυσμός της, σε συνδυασμό με την πραγματικά αξιοσημείωτη οικονομική ανάπτυξη από τις αρχές της δεκαετίας του 1990, την έχει καταστήσει την Κίνα πιθανό ηγεμόνα στην Ανατολική Ασία. Για τις ΗΠΑ, που είναι ήδη αδιαφιλονίκητος ηγεμόνας στο Δυτικό Ημισφαίριο, η προοπτική μιας άλλης μεγάλης δύναμης να αποκτήσει ηγεμονία στην Ανατολική Ασία ή στην Ευρώπη είναι βαθιά ανησυχητική. Πρέπει να θυμηθούμε, ότι οι ΗΠΑ συμμετείχαν και στους δύο παγκόσμιους πολέμους για να αποτρέψουν τη Γερμανία και την Ιαπωνία από το να γίνουν περιφερειακοί ηγεμόνες στην Ευρώπη και την Ανατολική Ασία, αντίστοιχα. Η ίδια λογική ισχύει και σήμερα.
Η Ρωσία είναι η πιο αδύναμη από τις τρεις μεγάλες δυνάμεις και, σε αντίθεση με ό,τι πιστεύουν πολλοί Ευρωπαίοι, δεν αποτελεί απειλή για την κυριαρχία ολόκληρης της Ουκρανίας, πόσο μάλλον της Ανατολικής Ευρώπης. Εξάλλου, τα τελευταία τρεισήμισι χρόνια, έχει προσπαθήσει να κατακτήσει μόνο το ανατολικό ένα πέμπτο της Ουκρανίας. Ο Ρωσικός στρατός δεν είναι η η επιθετική Βέρμαχτ. Και η σημερινή Ρωσία – σε αντίθεση με τη Σοβιετική Ένωση κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου και την σημερινή Κίνα στην Ανατολική Ασία – δεν είναι ένας πιθανός περιφερειακός ηγεμόνας, που είναι απειλητική για τις ΗΠΑ.
Με δεδομένη αυτή της κατανομής της παγκόσμιας ισχύος, υπάρχει η στρατηγική επιταγή για τις ΗΠΑ να επικεντρωθούν στον περιορισμό της Κίνας και έτσι να την εμποδίσουν να κυριαρχήσει στην Ανατολική Ασία. Ωστόσο, δεν υπάρχει κανένας επιτακτικός στρατηγικός λόγος για να διατηρήσουν οι ΗΠΑ σημαντική στρατιωτική παρουσία στην Ευρώπη, καθώς η Ρωσία δεν αποτελεί απειλή για την ευρωπαϊκή ηγεμονία. Στην πραγματικότητα, η δαπάνη πολύτιμων αμυντικών πόρων στην Ευρώπη μειώνει τους διαθέσιμους πόρους για την Ανατολική Ασία. Αυτή η βασική λογική εξηγεί την αμερικανική στροφή προς την Ασία. Αλλά όταν μια χώρα επικεντρώνεται σε μια περιοχή, εξ ορισμού απομακρύνεται από μια άλλη περιοχή, και αυτή η περιοχή είναι η Ευρώπη.
Υπάρχει μια άλλη σημαντική διάσταση, η οποία έχει ελάχιστη σχέση με την παγκόσμια ισορροπία δυνάμεων, που μειώνει περαιτέρω την πιθανότητα οι ΗΠΑ να συνεχίσουν να δεσμεύονται για σημαντική στρατιωτική παρουσία στην Ευρώπη. Συγκεκριμένα, οι ΗΠΑ, έχουν μια μοναδική σχέση με το Ισραήλ, που δεν έχει προηγούμενο στην ιστορία. Αυτός ο δεσμός, ο οποίος είναι το αποτέλεσμα της τεράστιας δύναμης του ισραηλινού λόμπι στις ΗΠΑ, σημαίνει όχι μόνο ότι οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής των ΗΠΑ θα υποστηρίξουν άνευ όρων, και πάση θυσία, το Ισραήλ, αλλά και ότι οι ΗΠΑ θα παρεμβαίνουν άμεσα ή έμμεσα στους πολέμους του Ισραήλ.
Εν ολίγοις, και κατά συνέπεια των ανωτερω, οι ΗΠΑ θα συνεχίσουν να διαθέτουν σημαντικούς στρατιωτικούς πόρους στο Ισραήλ και θα αναπτύξουν επίσης σημαντικές δικές τους στρατιωτικές δυνάμεις στη Μέση Ανατολή. Αυτή η υποχρέωση προς το Ισραήλ δημιουργεί ένα πρόσθετο κίνητρο για την απόσυρση Αμερικανικών στρατευμάτων από την Ευρώπη και για την παρότρυνση των ευρωπαϊκών χωρών να φροντίσουν μόνοι τους για την ασφάλειά τους.
Το συμπέρασμα, από όλα τα παραπάνω εκτεθέντα, είναι ότι οι ισχυρές δομικές δυνάμεις που συνοδεύουν τη μετάβαση από τη μονοπολικότητα στην πολυπολικότητα, σε συνδυασμό με την ειδική σχέση της Αμερικής με το Ισραήλ, έχουν τη δυνατότητα να εξαλείψουν την παρουσία του αμερικανικού στρατού που παίξει τον ρόλο του ειρηνοποιού από την Ευρώπη και να παραλύσουν ή να ακρωτηριάσουν το ΝΑΤΟ, κάτι που προφανώς θα είχε σοβαρές αρνητικές συνέπειες για την ευρωπαϊκή ασφάλεια. Ωστόσο, είναι δυνατό να αποτραπεί μια αμερικανική έξοδος από την Ευρώπη, κάτι που αναμφίβολα επιθυμεί σχεδόν κάθε Ευρωπαίος ηγέτης.
Με απλά λόγια, η επίτευξη αυτού του αποτελέσματος απαιτεί λογικές στρατηγικές και επιδέξια διπλωματία και από τις δύο πλευρές του Ατλαντικού. Αλλά αυτό δεν είναι που έχουμε πετύχει μέχρι στιγμής. Αντ’ αυτού, η Ευρώπη και οι ΗΠΑ προσπάθησαν ανόητα να προσελκύσουν την Ουκρανία στο ΝΑΤΟ, και να την ενθαρρύνουν σε έναν χαμένο πόλεμο με τη Ρωσία που αυξάνει σημαντικά την πιθανότητα οι ΗΠΑ να εγκαταλείψουν ακόμη πιο εσπευσμένα την Ευρώπη και να παρατήσουν το ΝΑΤΟ στην διάβρωση. Επιτρέψτε μου να εξηγήσω.
Ποιος Προκάλεσε τον Πόλεμο στην Ουκρανία: Η Επικρατούσα Άποψη
Για να κατανοήσουμε πλήρως τις συνέπειες του πολέμου στην Ουκρανία, είναι απαραίτητο να κατανοήσουμε τα αίτιά του. Ο λόγος για τον οποίο η Ρωσία εισέβαλε στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2022 αποκαλύπτει πολλά για τους πολεμικούς στόχους της Ρωσίας και τις μακροπρόθεσμες συνέπειες του πολέμου.
Η επικρατούσα άποψη στη Δύση είναι ότι ο Βλαντιμίρ Πούτιν είναι υπεύθυνος για τον πόλεμο στην Ουκρανία. Στόχος του ─ λέει αυτό το σκεπτικό ─ είναι να κατακτήσει ολόκληρη την Ουκρανία και να την καταστήσει μέρος μιας μεγαλύτερης Ρωσίας. Μόλις επιτευχθεί αυτός ο στόχος, η Ρωσία θα προχωρήσει στην εγκαθίδρυση μιας αυτοκρατορίας στην Ανατολική Ευρώπη, όπως ακριβώς έκανε η Σοβιετική Ένωση μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Σε αυτή την αφήγηση, ο Πούτιν αποτελεί θανάσιμη απειλή για τη Δύση και πρέπει να αντιμετωπιστεί αποφασιστικά. Εν ολίγοις, ο Πούτιν είναι ένας ιμπεριαλιστής με ένα γενικό σχέδιο που ταιριάζει απόλυτα σε μια πλούσια ρωσική παράδοση. Όμως, υπάρχουν πολλά προβλήματα με αυτή την αφήγηση. Επιτρέψτε μου να σας αναφέρω πέντε.
Καταρχάς, πρώτον, δεν υπάρχουν στοιχεία πριν από τις 24 Φεβρουαρίου 2022, ότι ο Πούτιν σκόπευε να κατακτήσει ολόκληρη την Ουκρανία και να την ενσωματώσει στη Ρωσία. Οι υποστηρικτές αυτής της κυρίαρχης άποψης δεν μπορούν να επισημάνουν τίποτα από όσα έγραψε ή είπε ο Πούτιν που να δείχνει ότι θεωρούσε την κατάκτηση της Ουκρανίας έναν επιθυμητό στόχο, ότι τη θεωρούσε εφικτό στόχο και ότι σκόπευε να επιδιώξει αυτόν τον στόχο.
Όταν αμφισβητούνται σε αυτό το σημείο, οι υποστηρικτές της κυρίαρχης άποψης επισημαίνουν τον ισχυρισμό του Πούτιν ότι η Ουκρανία ήταν ένα «τεχνητό» κράτος και, ειδικότερα, την άποψή του ότι οι Ρώσοι και οι Ουκρανοί είναι «ένας λαός», ένα βασικό θέμα του γνωστού άρθρου του της 12ης Ιουλίου 2021. Αυτές οι παρατηρήσεις, ωστόσο, δεν λένε τίποτα για τον λόγο που διεξάγει πόλεμο. Στην πραγματικότητα, αυτό το άρθρο παρέχει σημαντικές αποδείξεις ότι ο Πούτιν έχει αναγνωρίσει την Ουκρανία ως ανεξάρτητη χώρα. Για παράδειγμα, λέει στον Ουκρανικό λαό: «Θέλετε να δημιουργήσετε το δικό σας κράτος; Είστε ευπρόσδεκτοι!» Για το πώς πρέπει να αντιμετωπίζει η Ρωσία την Ουκρανία, γράφει: «Υπάρχει μόνο μία απάντηση: με σεβασμό». Και καταλήγει σε αυτό το μακροσκελές άρθρο με τα ακόλουθα λόγια: «Και τι θα είναι η Ουκρανία – αυτό εναπόκειται στους πολίτες να αποφασίσουν μόνοι τους».
Στο ίδιο άρθρο, και πάλι σε μια σημαντική ομιλία του στις 21 Φεβρουαρίου 2022, ο Πούτιν τόνισε ότι η Ρωσία αποδέχεται «τη νέα γεωπολιτική πραγματικότητα που διαμορφώθηκε μετά τη διάλυση της ΕΣΣΔ». Επανέλαβε το ίδιο σημείο για τρίτη φορά στις 24 Φεβρουαρίου 2022, όταν ανακοίνωσε ότι η Ρωσία θα εισβάλει στην Ουκρανία. Όλες αυτές οι δηλώσεις έρχονται σε αντίθεση με τον ισχυρισμό ότι ο Πούτιν ήθελε να κατακτήσει την Ουκρανία και να την ενσωματώσει σε μια μεγαλύτερη Ρωσία.
Δεύτερον, ο Πούτιν δεν είχε αρκετά στρατεύματα για να κατακτήσει την Ουκρανία. Εκτιμώ ότι η Ρωσία εισέβαλε στην Ουκρανία με μέγιστο αριθμό 190.000 στρατιωτών. Ο στρατηγός Αλεξάντρ Σύρσκι, ο σημερινός αρχιστράτηγος των ουκρανικών ενόπλων δυνάμεων, ισχυρίζεται ότι η ρωσική δύναμη εισβολής αριθμούσε μόνο 100.000 άνδρες. Είναι αδύνατο μια δύναμη 100.000 ή 190.000 στρατιωτών να κατακτήσει, να καταλάβει και να καταπιεί ολόκληρη την Ουκρανία σε μια μεγαλύτερη Ρωσία. Θυμηθείτε ότι όταν η Γερμανία εισέβαλε στο δυτικό μισό της Πολωνίας την 1η Σεπτεμβρίου 1939, η Βέρμαχτ είχε περίπου 1,5 εκατομμύριο στρατιώτες. Η Ουκρανία έχει γεωγραφικά τρεις φορές το μέγεθος του δυτικού μισού της Πολωνίας το 1939, και το 2022, η Ουκρανία είχε σχεδόν διπλάσιο πληθυσμό από την Πολωνία όταν εισέβαλαν οι Γερμανοί. Αν δεχτούμε την εκτίμηση του Στρατηγού Σύρσκι ότι 100.000 Ρώσοι στρατιώτες εισέβαλαν στην Ουκρανία το 2022, αυτό σημαίνει ότι η Ρωσία είχε μια δύναμη εισβολής η οποία ήταν το ένα δέκατο πέμπτο της γερμανικής δύναμης που εισέβαλε στην Πολωνία. Και αυτός ο μικρός ρωσικός στρατός εισέβαλε σε μια χώρα πολύ μεγαλύτερη από το δυτικό μισό της Πολωνίας, τόσο σε έκταση όσο και σε πληθυσμό.
Θα μπορούσε κάποιος να ισχυριστεί ότι οι Ρώσοι ηγέτες πίστευαν ότι ο ουκρανικός στρατός ήταν τόσο μικρός και υπο-εξοπλισμένος που ο ρωσικός στρατός θα μπορούσε εύκολα να κατακτήσει ολόκληρη τη χώρα.Αλλά αυτό δεν ισχύει. Στην πραγματικότητα, ο Πούτιν και οι στρατηγοί του γνώριζαν πολύ καλά ότι οι ΗΠΑ και οι Ευρωπαίοι σύμμαχοί τους εξόπλιζαν και εκπαίδευαν τον ουκρανικό στρατό από την αρχή της κρίσης στις 22 Φεβρουαρίου 2014. Άλλωστε, ο μεγάλος φόβος της Μόσχας ήταν ότι η Ουκρανία θα γινόταν ουσιαστικά μέλος του ΝΑΤΟ. Επιπλέον, οι Ρώσοι ηγέτες αναγνώρισαν ότι ο ουκρανικός στρατός, ο οποίος ήταν μεγαλύτερος από τη δύναμη εισβολής τους, πολεμούσε αποτελεσματικά στο Ντονμπάς από το 2014. Αναμφίβολα καταλάβαιναν ότι ο ουκρανικός στρατός δεν ήταν μια χάρτινη τίγρη που θα μπορούσε να ηττηθεί γρήγορα και αποφασιστικά, ειδικά επειδή απολάμβανε ισχυρή δυτική υποστήριξη. Στόχος του Πούτιν ήταν να επιτύχει γρήγορα περιορισμένα εδαφικά κέρδη και να αναγκάσει την Ουκρανία να καθίσει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, κάτι που και έγινε. Αυτή η συζήτηση με φέρνει στο τρίτο σημείο μου.
Αμέσως μετά την έναρξη του πολέμου, η Ρωσία επικοινώνησε με την Ουκρανία για να ξεκινήσει διαπραγματεύσεις για τον τερματισμό του πολέμου και την ανάπτυξη ενός modus vivendi μεταξύ των δύο χωρών. Αυτή η κίνηση έρχεται σε αντίθεση με τον ισχυρισμό ότι ο Πούτιν ήθελε να κατακτήσει την Ουκρανία και να την κάνει μέρος της Μεγάλης Ρωσίας. Οι διαπραγματεύσεις μεταξύ Κιέβου και Μόσχας ξεκίνησαν στη Λευκορωσία μόλις τέσσερις ημέρες μετά την εισβολή των ρωσικών στρατευμάτων στην Ουκρανία. Αυτή η λευκορωσική προσέγγιση τελικά αντικαταστάθηκε από μια ισραηλινή προσέγγιση και μια προσέγγιση της Κωνσταντινούπολης. Τα διαθέσιμα στοιχεία, που έχουμε υπόψη μας, δείχνουν ότι οι Ρώσοι διαπραγματεύονταν σοβαρά και δεν ενδιαφέρονταν να προσαρτήσουν κανένα ουκρανικό έδαφος, με εξαίρεση την Κριμαία, την οποία είχαν προσαρτήσει το 2014, και ενδεχομένως και την περιοχή του Ντονμπάς. Οι διαπραγματεύσεις ολοκληρώθηκαν όταν οι Ουκρανοί, με την παρότρυνση της Μεγάλης Βρετανίας και των ΗΠΑ, αποσύρθηκαν από τις διαπραγματεύσεις, οι οποίες ήδη σημείωναν καλή πρόοδο εκείνη την εποχή.
Επιπλέον, ο Πούτιν αναφέρει ότι καθώς οι διαπραγματεύσεις συνεχίζονταν και προχωρούσαν, του ζητήθηκε να αποσύρει τα ρωσικά στρατεύματα από την περιοχή του Κιέβου ως χειρονομία καλής θέλησης. Το έπραξε άμεσα στις 29 Μαρτίου 2022. Καμία δυτική κυβέρνηση ή πρώην πολιτικός δεν αμφισβήτησε σοβαρά την αφήγηση του Πούτιν, καθώς αυτή έρχεται σε άμεση αντίθεση με τον ισχυρισμό ότι ήταν αποφασισμένος να κατακτήσει ολόκληρη την Ουκρανία.
Τέταρτον, κατά τους μήνες που προηγήθηκαν της έναρξης του πολέμου, ο Πούτιν προσπάθησε να βρει μια διπλωματική λύση στην επικείμενη κρίση. Στις 17 Δεκεμβρίου 2021, ο Πούτιν έστειλε επιστολή τόσο στον Πρόεδρο Τζο Μπάιντεν όσο και στον επικεφαλής του ΝΑΤΟ Γενς Στόλτενμπεργκ προτείνοντας μια λύση στην κρίση, βασισμένη σε γραπτή εγγύηση ότι:
1) η Ουκρανία δεν θα ενταχθεί στο ΝΑΤΟ,
2) δεν θα τοποθετηθούν επιθετικά όπλα κοντά στα σύνορα της Ρωσίας και
3) τα στρατεύματα και ο εξοπλισμός του ΝΑΤΟ που είχαν αναπτυχθεί στην Ανατολική Ευρώπη από το 1997 θα επέστρεφαν στη Δυτική Ευρώπη.
Ό,τι κι αν πιστεύει κανείς για τη σκοπιμότητα μιας συμφωνίας βασισμένης στις αρχικές απαιτήσεις του Πούτιν, δείχνει ότι προσπαθούσε να αποφύγει τον πόλεμο. Οι ΗΠΑ, από την άλλη πλευρά, αρνήθηκαν να διαπραγματευτούν με τον Πούτιν. Φαίνεται λοιπόν καθαρά, ότι δεν ενδιαφέρονταν να αποφύγουν τον πόλεμο.
Πέμπτον, αφήνοντας στην άκρη την Ουκρανία, δεν υπάρχει καμία απολύτως απόδειξη ότι ο Πούτιν σκεφτόταν να κατακτήσει άλλες χώρες της Ανατολικής Ευρώπης. Αυτό δεν αποτελεί έκπληξη, καθώς ο ρωσικός στρατός δεν είναι καν αρκετά μεγάλος για να κατακτήσει ολόκληρη την Ουκρανία, πόσο μάλλον να κατακτήσει τις χώρες της Βαλτικής, την Πολωνία και τη Ρουμανία. Επιπλέον, όλες αυτές οι χώρες είναι μέλη του ΝΑΤΟ, κάτι που σχεδόν σίγουρα θα σήμαινε πόλεμο με τις ΗΠΑ και τους συμμάχους τους.
Εν ολίγοις, αν και είναι ευρέως αποδεκτό στην Ευρώπη – και είμαι βέβαιος ότι και εδώ στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο – ότι ο Πούτιν είναι ένας ιμπεριαλιστής που είναι εδώ και καιρό είναι αποφασισμένος να κατακτήσει όλη την Ουκρανία και στη συνέχεια ακόμη περισσότερες χώρες στα δυτικά της Ουκρανίας, σχεδόν όλα τα διαθέσιμα στοιχεία έρχονται σε αντίθεση με αυτήν την προοπτική.
Η Πραγματική Αιτία του Πολέμου στην Ουκρανία
Στην πραγματικότητα, οι ΗΠΑ και οι Ευρωπαίοι σύμμαχοί τους προκάλεσαν τον πόλεμο. Φυσικά, αυτή η διαπίστωση δεν αρνείται ότι η Ρωσία ξεκίνησε τον πόλεμο εισβάλλοντας στην Ουκρανία. Αλλά η υποκείμενη αιτία της σύγκρουσης ήταν η απόφαση του ΝΑΤΟ να δεχτεί την Ουκρανία στη συμμαχία, την οποία σχεδόν όλοι οι Ρώσοι ηγέτες έβλεπαν ως υπαρξιακή απειλή που έπρεπε να εξαλειφθεί. Αλλά η επέκταση του ΝΑΤΟ δεν είναι ολόκληρο το πρόβλημα, καθώς αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης στρατηγικής που στοχεύει στη μετατροπή της Ουκρανίας σε δυτικό προπύργιο στα σύνορα της Ρωσίας. Η ενσωμάτωση του Κιέβου στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) και η προώθηση μιας έγχρωμης επανάστασης στην Ουκρανία – με άλλα λόγια, η μετατροπή της σε μια φιλοδυτική φιλελεύθερη δημοκρατία – είναι οι άλλες δύο πτυχές της πολιτικής. Οι Ρώσοι ηγέτες φοβούνται και τις τρεις πτυχές, αλλά φοβούνται περισσότερο την επέκταση του ΝΑΤΟ. Όπως το έθεσε ο Πούτιν, «Η Ρωσία δεν μπορεί να αισθάνεται ασφαλής, δεν μπορεί να αναπτυχθεί και δεν μπορεί να υπάρξει ενώ αντιμετωπίζει μια μόνιμη απειλή από το έδαφος της σημερινής Ουκρανίας». Ουσιαστικά, δεν ενδιαφερόταν να κάνει την Ουκρανία μέρος της Ρωσίας. Ήθελε να διασφαλίσει ότι δεν θα γινόταν αυτό που ονόμασε «εφαλτήριο» για τη δυτική επιθετικότητα κατά της Ρωσίας. Για να αντιμετωπίσει αυτή την απειλή, ο Πούτιν ξεκίνησε έναν προληπτικό πόλεμο στις 24 Φεβρουαρίου 2022.
Ποια είναι η βάση για τον ισχυρισμό ότι η επέκταση του ΝΑΤΟ ήταν η κύρια αιτία του πολέμου στην Ουκρανία;
Καταρχάς, πρώτον, πριν από την έναρξη του πολέμου, οι Ρώσοι ηγέτες δήλωσαν επανειλημμένα ότι θεωρούσαν την επέκταση του ΝΑΤΟ στην Ουκρανία μια υπαρξιακή απειλή που έπρεπε να εξαλειφθεί. Ο Πούτιν έκανε πολυάριθμες δημόσιες δηλώσεις πριν από τις 24 Φεβρουαρίου 2022, σκιαγραφώντας αυτό το επιχείρημα. Άλλοι Ρώσοι ηγέτες – συμπεριλαμβανομένου του Υπουργού Άμυνας, του Υπουργού Εξωτερικών, του Υφυπουργού Εξωτερικών και του πρέσβη της Μόσχας στην Ουάσιγκτον – τόνισαν επίσης τον κεντρικό ρόλο που έπαιξε η επέκταση του ΝΑΤΟ στην πρόκληση της ουκρανικής κρίσης. Ο Υπουργός Εξωτερικών Σεργκέι Λαβρόφ το έθεσε συνοπτικά ως εξής κατά τη διάρκεια συνέντευξης Τύπου στις 14 Ιανουαρίου 2022: «Το κλειδί για τα πάντα είναι η εγγύηση ότι το ΝΑΤΟ δεν θα επεκταθεί προς τα ανατολικά».
Δεύτερον, ο κεντρικός ρόλος του βαθύ φόβου της Ρωσίας για την ένταξη της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ καταδεικνύεται από τα γεγονότα από την αρχή του πολέμου. Για παράδειγμα, κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων στην Κωνσταντινούπολη, που πραγματοποιήθηκαν αμέσως μετά την εισβολή, οι Ρώσοι ηγέτες κατέστησαν κατηγορηματικά σαφές ότι η Ουκρανία έπρεπε να αποδεχτεί «μόνιμη ουδετερότητα» και ότι δεν θα έπρεπε να ενταχθεί στο ΝΑΤΟ. Οι Ουκρανοί αποδέχτηκαν το ρωσικό αίτημα χωρίς σοβαρή αντίσταση, αναμφίβολα επειδή γνώριζαν ότι ο τερματισμός του πολέμου θα ήταν διαφορετικά αδύνατος. Πιο πρόσφατα, στις 14 Ιουνίου 2024, ο Πούτιν παρουσίασε τις απαιτήσεις της Ρωσίας για τον τερματισμό του πολέμου. Ένα από τα κύρια αιτήματά του ήταν το Κίεβο να δηλώσει «επίσημα» ότι εγκαταλείπει τα «σχέδιά του για ένταξη στο ΝΑΤΟ». Αυτό δεν προκαλεί έκπληξη, καθώς η Ρωσία ανέκαθεν θεωρούσε την ένταξη της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ ως υπαρξιακή απειλή που πρέπει να αποτραπεί πάση θυσία.
Τρίτον, ένας μεγάλος αριθμός ατόμων με επιρροή και μεγάλη εκτίμηση στη Δύση συνειδητοποίησαν ακόμη και πριν από τον πόλεμο ότι η επέκταση του ΝΑΤΟ, ιδιαίτερα στην Ουκρανία, θα θεωρούνταν από τους Ρώσους ηγέτες ως θανάσιμη απειλή και τελικά θα οδηγούσε σε καταστροφή.
Ο Γουίλιαμ Μπερνς, ο οποίος μέχρι πρόσφατα ήταν επικεφαλής της CIA, αλλά ήταν ο πρέσβης των ΗΠΑ στη Μόσχα κατά τη διάρκεια της συνόδου κορυφής του ΝΑΤΟ στο Βουκουρέστι τον Απρίλιο του 2008, έγραψε ένα υπόμνημα προς την τότε υπουργό Εξωτερικών Κοντολίζα Ράις, περιγράφοντας συνοπτικά τον τρόπο σκέψης της Ρωσίας σχετικά με την ένταξη της Ουκρανίας στη συμμαχία. «Η ένταξη της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ», έγραψε, «είναι η πιο κόκκινη από όλες τις κόκκινες γραμμές για τη ρωσική ελίτ (όχι μόνο για τον Πούτιν). Σε περισσότερα από δυόμισι χρόνια συνομιλιών με βασικούς Ρώσους παράγοντες, από τους αδίστακτους στις σκοτεινές γωνιές του Κρεμλίνου μέχρι τους πιο σκληρούς φιλελεύθερους επικριτές του Πούτιν, δεν έχω βρει ακόμη κανέναν που να βλέπει την Ουκρανία στο ΝΑΤΟ ως κάτι άλλο εκτός από μια άμεση πρόκληση για τα ρωσικά συμφέροντα». Το ΝΑΤΟ, είπε, «θα θεωρηθεί… ως μια στρατηγική πρόκληση. Η σημερινή Ρωσία θα απαντήσει. Οι ρωσο-ουκρανικές σχέσεις θα παγώσουν… Θα δημιουργήσει γόνιμο έδαφος για ρωσική παρέμβαση στην Κριμαία και την ανατολική Ουκρανία».
Ο Μπερνς δεν ήταν ο μόνος δυτικός πολιτικός το 2008 που κατάλαβε ότι η ένταξη της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ ήταν επικίνδυνη. Στη σύνοδο κορυφής του Βουκουρεστίου, για παράδειγμα, τόσο η Γερμανίδα καγκελάριος Άνγκελα Μέρκελ όσο και ο Γάλλος πρόεδρος Νικολά Σαρκοζί αντιτάχθηκαν στην ένταξη της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ, κατανοώντας ότι αυτό θα ανησυχούσε και θα εξόργιζε τη Ρωσία. Η Μέρκελ εξήγησε πρόσφατα την αντίθεσή της: «Ήμουν πολύ σίγουρη… ότι ο Πούτιν δεν θα άφηνε να συμβεί αυτό. Από την οπτική του, αυτό θα ήταν κήρυξη πολέμου».
Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι ο πρώην Γενικός Γραμματέας του ΝΑΤΟ Γενς Στόλτενμπεργκ δήλωσε δύο φορές πριν αποχωρήσει από το αξίωμά του ότι «ο Πρόεδρος Πούτιν ξεκίνησε αυτόν τον πόλεμο επειδή ήθελε να κλείσει την πόρτα στο ΝΑΤΟ και να αρνηθεί στην Ουκρανία το δικαίωμα να επιλέξει τη δική της πορεία». Σχεδόν κανείς στη Δύση δεν αμφισβήτησε αυτή την αξιοσημείωτη παραδοχή και δεν την ανακάλεσε.
Για να το πάμε ένα βήμα παραπέρα, αμέτρητοι Αμερικανοί υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής και στρατηγικοί αναλυτές αντιτάχθηκαν στην απόφαση του Προέδρου Μπιλ Κλίντον να επεκτείνει το ΝΑΤΟ τη δεκαετία του 1990, όταν η απόφαση βρισκόταν ακόμη υπό συζήτηση. Αυτοί οι αντίπαλοι κατάλαβαν από την αρχή ότι οι Ρώσοι ηγέτες θα έβλεπαν την επέκταση ως απειλή για τα ζωτικά τους συμφέροντα και ότι η πολιτική αυτή τελικά θα οδηγούσε σε καταστροφή. Ο κατάλογος των αντιπάλων περιλαμβάνει εξέχουσες προσωπικότητες του κατεστημένου όπως ο Τζορτζ Κέναν, ο Υπουργός Άμυνας του Κλίντον, Γουίλιαμ Πέρι, και ο Πρόεδρος του Γενικού Επιτελείου Στρατού, Στρατηγός Τζον Σαλικασβίλι, ο Πολ Νίτζε, ο Ρόμπερτ Γκέιτς, ο Ρόμπερτ ΜακΝαμάρα, ο Ρίτσαρντ Πάιπς και ο Τζακ Μάτλοκ, για να αναφέρουμε μόνο μερικούς.
Η λογική της θέσης του Πούτιν θα έπρεπε να έχει απόλυτο νόημα για τους Αμερικανούς, οι οποίοι εδώ και καιρό τηρούν το Δόγμα Μονρόε, το οποίο ορίζει ότι καμία μακρινή υπερδύναμη δεν μπορεί να σχηματίσει συμμαχία με οποιαδήποτε χώρα στο δυτικό ημισφαίριο και να εγκαταστήσει εκεί τις στρατιωτικές της δυνάμεις. Οι ΗΠΑ θα θεωρούσαν μια τέτοια κίνηση ως υπαρξιακή απειλή και θα έκαναν ό,τι περνούσε από το χέρι τους για να εξαλείψουν αυτόν τον κίνδυνο. Αυτό, φυσικά, συνέβη κατά τη διάρκεια της Κρίσης των Πυραύλων της Κούβας το 1962, όταν ο Πρόεδρος Τζον Κένεντι κατέστησε σαφές στους Σοβιετικούς ηγέτες ότι οι πυρηνικοί τους πύραυλοι έπρεπε να απομακρυνθούν από την Κούβα. Ο Πούτιν επηρεάζεται έντονα από την ίδια λογική. Άλλωστε, οι μεγάλες δυνάμεις δεν θέλουν οι μακρινές υπερδυνάμεις να αναπτύσσουν στρατιωτικές δυνάμεις σε περιοχές που είναι κοντά στο έδαφός τους.
Οι υποστηρικτές της ένταξης της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ υποστηρίζουν μερικές φορές ότι η Μόσχα δεν θα έπρεπε να ανησυχεί για τη διεύρυνση επειδή «το ΝΑΤΟ είναι μια αμυντική συμμαχία και δεν αποτελεί απειλή για τη Ρωσία». Αλλά αυτός δεν είναι ο τρόπος με τον οποίο οι Ρώσοι ηγέτες βλέπουν την Ουκρανία εντός του ΝΑΤΟ, και αυτό που έχει σημασία είναι τι πιστεύουν. Εν ολίγοις, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο Πούτιν είδε την ένταξη της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ ως μια υπαρξιακή απειλή που δεν μπορούσε να γίνει δεκτή και ήταν έτοιμος να διεξάγει πόλεμο για να την αποτρέψει, κάτι που έκανε στις 24 Φεβρουαρίου 2022.
Η Πορεία του Πολέμου μέχρι Τώρα
Επιτρέψτε μου τώρα να αναφερθώ στην πορεία του πολέμου. Μετά την κατάρρευση των διαπραγματεύσεων στην Κωνσταντινούπολη τον Απρίλιο του 2022, η σύγκρουση στην Ουκρανία εξελίχθηκε σε έναν πόλεμο φθοράς που είχε σαφείς ομοιότητες με τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στο Δυτικό Μέτωπο. Ο πόλεμος, που ήταν μια βάναυση, δύσκολη μάχη, συνεχίζεται για περισσότερα από τρεισήμισι χρόνια. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, η Ρωσία έχει επίσημα προσαρτήσει τέσσερις ουκρανικές περιφέρειες, εκτός από την Κριμαία, την οποία προσάρτησε το 2014. Στην πραγματικότητα, η Ρωσία έχει μέχρι στιγμής προσαρτήσει περίπου το 22% του εδάφους της Ουκρανίας πριν από το 2014, το οποίο βρίσκεται εξ ολοκλήρου στα ανατολικά της χώρας.
Η Δύση έχει παράσχει τεράστια υποστήριξη στην Ουκρανία από το ξέσπασμα του πολέμου το 2022 και κάνει ό,τι μπορεί για να αποφύγει την άμεση συμμετοχή στις μάχες. Δεν είναι τυχαίο ότι οι Ρώσοι ηγέτες πιστεύουν ότι η χώρα τους βρίσκεται σε πόλεμο με τη Δύση. Παρ’ όλα αυτά, ο Τραμπ είναι αποφασισμένος να μειώσει δραστικά τον αμερικανικό ρόλο στον πόλεμο και να ρίξει το βάρος της στήριξης της Ουκρανίας στους ώμους της Ευρώπης.
Η Ρωσία κερδίζει ξεκάθαρα τον πόλεμο και είναι πιθανό να επικρατήσει στο τέλος. Ο λόγος είναι απλός: σε έναν πόλεμο φθοράς, κάθε πλευρά προσπαθεί να εξαντλήσει την άλλη, πράγμα που σημαίνει ότι η πλευρά με τους περισσότερους στρατιώτες και τη μεγαλύτερη ισχύ πυρός είναι πιθανό να βγει νικήτρια. Η Ρωσία έχει σημαντικό πλεονέκτημα και στους δύο τομείς. Για παράδειγμα, ο Σύρσκι υποστηρίζει ότι η Ρωσία έχει τώρα τρεις φορές περισσότερα στρατεύματα στον πόλεμο από την Ουκρανία, και σε ορισμένα σημεία της πρώτης γραμμής, οι Ρώσοι υπερτερούν αριθμητικά των Ουκρανών σε αναλογία έξι προς έναν. Επιπλέον, στην πραγματικότητα, σύμφωνα με πολυάριθμες αναφορές, η Ουκρανία δεν διαθέτει αρκετά στρατεύματα για να επανδρώσει όλες τις πρώτες γραμμές της, γεγονός που καθιστά εύκολο για τα ρωσικά στρατεύματα να τις διεισδύσουν σε αυτές κατά καιρούς.
Όσον αφορά τη δύναμη πυρός, η Ρωσία φέρεται να υπερείχε αριθμητικά του πυροβολικού ─ ένα κρίσιμο όπλο στον πόλεμο φθοράς ─ κατά 3:1, 7:1 ή 10:1 για το μεγαλύτερο μέρος του πολέμου. Η Ρωσία διαθέτει επίσης ένα τεράστιο απόθεμα βομβών ολίσθησης υψηλής ακρίβειας, τις οποίες έχει αναπτύξει με θανατηφόρα αποτελεσματικότητα εναντίον της ουκρανικής άμυνας, ενώ το Κίεβο ουσιαστικά δεν έχει βόμβες ολίσθησης. Ενώ δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η Ουκρανία διαθέτει έναν εξαιρετικά αποτελεσματικό στόλο μη επανδρωμένων αεροσκαφών, αρχικά πιο αποτελεσματικό από τον ρωσικό στόλο μη επανδρωμένων αεροσκαφών, η Ρωσία έχει αντιστρέψει τους ρόλους τον τελευταίο χρόνο και τώρα έχει το πάνω χέρι με μη επανδρωμένα αεροσκάφη, πυροβολικό και βόμβες ολίσθησης.
Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι το Κίεβο δεν έχει βιώσιμη λύση στο πρόβλημα του ανθρώπινου δυναμικού του, καθώς έχει πολύ μικρότερο πληθυσμό από τη Ρωσία και μαστίζεται από την αποφυγη στρατευσης και την λιποταξία. Η Ουκρανία επίσης δεν μπορεί να αντιμετωπίσει την ανισορροπία των εξοπλισμών, ειδικά επειδή η Ρωσία διαθέτει μια ισχυρή βιομηχανική βάση που παράγει τεράστιες ποσότητες όπλων, ενώ η βιομηχανική βάση της Ουκρανίας είναι ασήμαντη. Για να αντισταθμίσει αυτό, η Ουκρανία εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη Δύση για όπλα, αλλά οι δυτικές χώρες δεν διαθέτουν την παραγωγική ικανότητα που απαιτείται για να συμβαδίσουν με τη ρωσική παραγωγή. Για να χειροτερέψουν τα πράγματα, ο Τραμπ επιβραδύνει τη ροή αμερικανικών όπλων στην Ουκρανία.
Το συμπέρασμα είναι ότι η Ουκρανία είναι σοβαρά υποοπλισμένη και υποστελεχωμένη, κάτι που είναι μοιραίο σε έναν πόλεμο φθοράς Εκτός από αυτή τη δεινή κατάσταση στο πεδίο της μάχης, η Ρωσία διαθέτει έναν τεράστιο αριθμό πυραύλων και drones που χρησιμοποιεί για να επιτεθεί βαθιά μέσα στην Ουκρανία και να καταστρέψει κρίσιμες υποδομές και αποθήκες όπλων. Ενώ το Κίεβο έχει την ικανότητα να χτυπήσει στόχους βαθιά μέσα στη Ρωσία, δεν έχει σχεδόν την ισχύ κρούσης της Μόσχας. Επιπλέον, η επίθεση σε στόχους βαθιά μέσα στη Ρωσία θα έχει μικρή επίδραση σε ό,τι συμβαίνει στο πεδίο της μάχης, όπου διεξάγεται αυτός ο πόλεμος.
Οι Προοπτικές για μια Ειρηνική Διευθέτηση
Τι γίνεται με τις προοπτικές για μια ειρηνική επίλυση; Καθ’ όλη τη διάρκεια του 2025 έχουν γίνει πολλές συζητήσεις για την εξεύρεση διπλωματικής λύσης για τον τερματισμό του πολέμου. Αυτή η συζήτηση οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην υπόσχεση του Τραμπ ότι θα έλυνε τον πόλεμο πριν αναλάβει τα καθήκοντά του ή λίγο αργότερα. Προφανώς δεν τα έχει καταφέρει – στην πραγματικότητα, απέχει πολύ από αυτό. Η θλιβερή αλήθεια είναι ότι δεν υπάρχει ελπίδα για μια ουσιαστική ειρηνευτική συμφωνία. Αυτός ο πόλεμος θα λυθεί στο πεδίο της μάχης, όπου οι Ρώσοι πιθανότατα θα πετύχουν μια άσχημη νίκη, με αποτέλεσμα μια παγωμένη σύγκρουση με τη Ρωσία από τη μία πλευρά και την Ουκρανία, την Ευρώπη και τις ΗΠΑ από την άλλη. Επιτρέψτε μου να σας το εξηγήσω.
Μια διπλωματική επίλυση του πολέμου είναι αδύνατη επειδή οι αντίπαλες πλευρές έχουν ασύμβατες απαιτήσεις. Η Μόσχα επιμένει ότι η Ουκρανία πρέπει να είναι ουδέτερη χώρα, που σημαίνει ότι δεν μπορεί να είναι μέλος του ΝΑΤΟ ή να λάβει ουσιαστικές εγγυήσεις ασφαλείας από τη Δύση. Οι Ρώσοι απαιτούν επίσης από την Ουκρανία και τη Δύση να αναγνωρίσουν την προσάρτηση της Κριμαίας και των τεσσάρων περιφερειών στην ανατολική Ουκρανία. Το τρίτο σημαντικό αίτημά τους είναι το Κίεβο να περιορίσει το μέγεθος του στρατού του σε σημείο που να μην αποτελεί στρατιωτική απειλή για τη Ρωσία. Όπως ήταν αναμενόμενο, η Ευρώπη, και ιδιαίτερα η Ουκρανία, απορρίπτει κατηγορηματικά όλες αυτές τις απαιτήσεις. Η Ουκρανία αρνείται να παραχωρήσει οποιοδήποτε έδαφος στη Ρωσία, ενώ οι Ευρωπαίοι και οι Ουκρανοί ηγέτες συνεχίζουν να πιέζουν για την ένταξη της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ ή τουλάχιστον να επιτρέψουν στη Δύση να προσφέρει στο Κίεβο μια σοβαρή εγγύηση ασφαλείας. Ο αφοπλισμός της Ουκρανίας σε σημείο που να ικανοποιεί τη Μόσχα είναι επίσης αδιανόητος. Δεν υπάρχει τρόπος να συμβιβαστούν αυτές οι αντίθετες θέσεις προκειμένου να επιτευχθεί μια ειρηνευτική συμφωνία.
Έτσι, ο πόλεμος θα κριθεί στο πεδίο της μάχης. Ενώ πιστεύω ότι η Ρωσία θα κερδίσει, δεν θα πετύχει μια αποφασιστική νίκη, κατακτώντας τελικά ολόκληρη την Ουκρανία. Αντίθετα, πιθανότατα θα πετύχει μια άσχημη νίκη, καταλαμβάνοντας κάπου μεταξύ 20 και 40 τοις εκατό της Ουκρανίας πριν από το 2014, αφήνοντας την Ουκρανία ως ένα δυσλειτουργικό απομεινάρι που καλύπτει την περιοχή που η Ρωσία δεν κατακτά. Είναι απίθανο η Μόσχα να επιχειρήσει να κατακτήσει ολόκληρη την Ουκρανία, καθώς το δυτικό 60 τοις εκατό της χώρας είναι γεμάτο με Ουκρανούς που θα αντισταθούν σθεναρά σε μια ρωσική κατοχή και θα την κάνουν εφιάλτη για την κατοχική δύναμη. Όλα αυτά σημαίνουν ότι το πιθανό αποτέλεσμα του πολέμου της Ουκρανίας είναι μια παγωμένη σύγκρουση μεταξύ μιας μεγαλύτερης Ρωσίας και ενός απομεινάριου Ουκρανίας, με την υποστήριξη της Ευρώπης.
Συνέπειες
Επιτρέψτε μου τώρα να εξετάσω τις πιθανές συνέπειες του πολέμου στην Ουκρανία, εστιάζοντας πρώτα στις συνέπειες για την ίδια την Ουκρανία και στη συνέχεια στις συνέπειες για τις ευρωρωσικές σχέσεις. Τέλος, θα συζητήσω τις πιθανές συνέπειες εντός της Ευρώπης και για τη διατλαντική σχέση.
Καταρχάς, η Ουκρανία έχει στην πραγματικότητα καταστραφεί. Έχει ήδη χάσει ένα σημαντικό μέρος του εδάφους της και πιθανότατα θα χάσει ακόμη περισσότερα πριν σταματήσουν οι μάχες. Η οικονομία είναι σε ερείπια και δεν υπάρχει προοπτική ανάκαμψης στο άμεσο μέλλον. Σύμφωνα με τους υπολογισμούς μου, η χώρα έχει περίπου 1 εκατομμύριο θύματα να θρηνήσει, ένας εντυπωσιακός αριθμός για οποιαδήποτε χώρα, αλλά ειδικά για μια χώρα που έχει παγιδευτεί σε ένα «δημογραφικό σπιράλ θανάτου». Η Ρωσία έχει επίσης πληρώσει ένα σημαντικό τίμημα, αλλά δεν έχει υποφέρει τόσο πολύ όσο η Ουκρανία.
Η Ευρώπη είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα παραμείνει σύμμαχος των υπολειμμάτων της Ουκρανίας για το άμεσο μέλλον, δεδομένων των μη ανακτήσιμων εξόδων και της βαθιάς Ρωσοφοβίας που διαπερνά τη Δύση. Αλλά αυτή η συνεχιζόμενη σχέση δεν θα ωφελήσει το Κίεβο για δύο λόγους. Πρώτον, θα ενθαρρύνει τη Μόσχα να παρέμβει στις εσωτερικές υποθέσεις της Ουκρανίας, προκαλώντας έτσι οικονομικά και πολιτικά προβλήματα στη χώρα, εμποδίζοντάς την να αποτελέσει απειλή για τη Ρωσία και εμποδίζοντάς την να ενταχθεί στο ΝΑΤΟ ή την ΕΕ. Δεύτερον, η δέσμευση της Ευρώπης να υποστηρίξει το Κίεβο υπό οποιεσδήποτε συνθήκες παρακινεί τους Ρώσους να καταλάβουν όσο το δυνατόν περισσότερα ουκρανικά εδάφη όσο μαίνεται ο πόλεμος, μεγιστοποιώντας έτσι την αδυναμία του ουκρανικού υπολειπόμενου κράτους που θα απομείνει όταν παγώσει η σύγκρουση.
Ποια θα είναι η κατάσταση των μελλοντικών σχέσεων μεταξύ Ευρώπης και Ρωσίας; Πιθανότατα θα είναι τοξικές μέχρι εκεί που μπορεί να δει το μάτι. Τόσο οι Ευρωπαίοι όσο και αναμφίβολα οι Ουκρανοί θα προσπαθήσουν να υπονομεύσουν τις προσπάθειες της Μόσχας να ενσωματώσει τα ουκρανικά εδάφη που έχει προσαρτήσει στη Μεγάλη Ρωσία, αναζητώντας ταυτόχρονα ευκαιρίες να προκαλέσουν οικονομικά και πολιτικά προβλήματα στους Ρώσους. Η Ρωσία, από την πλευρά της, θα αναζητήσει ευκαιρίες να δημιουργήσει οικονομικά και πολιτικά προβλήματα εντός της Ευρώπης και μεταξύ Ευρώπης και ΗΠΑ. Οι Ρώσοι ηγέτες θα έχουν ισχυρό κίνητρο να διχάσουν τη Δύση όσο το δυνατόν περισσότερο, καθώς η Δύση είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα στρέψει απειλητικά το βλέμμα της στη Ρωσία. Και δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η Ρωσία θα εργαστεί για να διατηρήσει την Ουκρανία δυσλειτουργική, ενώ η Ευρώπη θα εργαστεί για να την κάνει λειτουργική.
Οι σχέσεις μεταξύ Ευρώπης και Ρωσίας δεν θα είναι μόνο τοξικές αλλά και επικίνδυνες. Η πιθανότητα πολέμου θα είναι πάντα παρούσα. Εκτός από τον κίνδυνο να αναζωπυρωθεί ξανά ο πόλεμος μεταξύ Ουκρανίας και Ρωσίας – άλλωστε, η Ουκρανία θα θέλει να ανακτήσει πίσω τα χαμένα εδάφη της – υπάρχουν έξι άλλες εστίες όπου θα μπορούσε να ξεσπάσει ένας πόλεμος μεταξύ της Ρωσίας και μίας ή περισσότερων ευρωπαϊκών χωρών. Σκεφτείτε, για παράδειγμα, την Αρκτική, όπου το λιώσιμο των πάγων έχει ανοίξει την πόρτα στον ανταγωνισμό για θαλάσσια περάσματα και πρώτες ύλες. Σκεφτείτε ότι επτά από τις οκτώ χώρες της Αρκτικής είναι μέλη του ΝΑΤΟ. Η Ρωσία κατατάσσεται στην όγδοη θέση, που σημαίνει ότι υπολείπεται αριθμητικά 7 προς 1 από τις χώρες του ΝΑΤΟ σε αυτήν την στρατηγικά σημαντική περιοχή.
Το δεύτερο σημείο ανάφλεξης είναι η Βαλτική Θάλασσα, η οποία μερικές φορές ονομάζεται και η «λίμνη του ΝΑΤΟ», επειδή περιβάλλεται σε μεγάλο βαθμό από χώρες της συμμαχίας. Ωστόσο, αυτή η πλωτή οδός έχει ζωτική στρατηγική σημασία για τη Ρωσία, όπως και το Καλίνινγκραντ, ο ρωσικός θύλακας στην Ανατολική Ευρώπη που περιβάλλεται επίσης από χώρες του ΝΑΤΟ. Το τέταρτο σημείο ανάφλεξης είναι η Λευκορωσία, η οποία, λόγω του μεγέθους και της τοποθεσίας της, είναι εξίσου στρατηγικά σημαντική για τη Ρωσία με την Ουκρανία. Οι Ευρωπαίοι και οι Αμερικανοί αναμφίβολα θα προσπαθήσουν να εγκαταστήσουν μια φιλοδυτική κυβέρνηση στο Μινσκ μετά την παραίτηση του προέδρου Αλεξάντερ Λουκασένκο και τελικά να το μετατρέψουν σε φιλοδυτικό προπύργιο στα ρωσικά σύνορα.
Η Δύση είναι ήδη βαθιά εμπλεκόμενη στην πολιτική της Μολδαβίας, η οποία όχι μόνο συνορεύει με την Ουκρανία, αλλά περιλαμβάνει και μια αποσχισθείσα περιοχή γνωστή ως Υπερδνειστερία, η οποία κατέχεται από τα ρωσικά στρατεύματα. Το τελευταίο σημείο ανάφλεξης είναι η Μαύρη Θάλασσα, η οποία έχει μεγάλη στρατηγική σημασία τόσο για τη Ρωσία όσο και για την Ουκρανία, καθώς και για μια χούφτα χώρες του ΝΑΤΟ: τη Βουλγαρία, την Ελλάδα, τη Ρουμανία και την Τουρκία. Όπως και με τη Βαλτική Θάλασσα, η Μαύρη Θάλασσα ενέχει επίσης σημαντικές πιθανότητες για να δημιουργηθούν προβλήματα.
Όλα αυτά σημαίνουν ότι ακόμη και μετά την παγωμένη σύγκρουση στην Ουκρανία, η Ευρώπη και η Ρωσία θα συνεχίσουν να διατηρούν εχθρικές σχέσεις σε ένα γεωπολιτικό περιβάλλον γεμάτο αναταραχές. Με άλλα λόγια, η απειλή ενός μεγάλου ευρωπαϊκού πολέμου δεν θα εξαφανιστεί μόλις σταματήσουν οι μάχες στην Ουκρανία.
Επιτρέψτε μου τώρα να αναφερθώ στις συνέπειες του πολέμου στην Ουκρανία εντός της Ευρώπης και στη συνέχεια στις πιθανές συνέπειές του για τις διατλαντικές σχέσεις. Πρώτον, δεν μπορεί να υπερεκτιμηθεί το γεγονός ότι μια ρωσική νίκη στην Ουκρανία ─ ακόμα και μια άσχημη νίκη, όπως αναμένω ─ θα ήταν μια συντριπτική ήττα για την Ευρώπη. Ή, για να το θέσω διαφορετικά: θα ήταν μια συντριπτική ήττα για το ΝΑΤΟ, το οποίο έχει εμπλακεί βαθιά στη σύγκρουση στην Ουκρανία την έναρξή του τον Φεβρουάριο του 2014. Στην πραγματικότητα, η συμμαχία έχει ήδη εμπλακεί σε ένα μεγάλο πόλεμο μετά τη σύγκρουση τον Φεβρουάριο του 2022, δεσμευμένη να νικήσει τη Ρωσία.
Η ήττα του ΝΑΤΟ θα οδηγήσει σε αμοιβαίες κατηγορίες μεταξύ των κρατών μελών και εντός πολλών από αυτά. Ποιος φέρει την ευθύνη για αυτήν την καταστροφή θα έχει μεγάλη σημασία για τις κυρίαρχες ελίτ της Ευρώπης και αναμφίβολα θα υπάρχει μια ισχυρή τάση να κατηγορούνται οι άλλοι και να αποφεύγεται η ανάληψη της ευθύνης. Η συζήτηση για το «ποιος έχασε την Ουκρανία» θα λάβει χώρα σε μια Ευρώπη που ήδη μαστίζεται από πολιτικές διαιρέσεις, τόσο μεταξύ τους όσο και εντός των χωρών. Εκτός από αυτές τις πολιτικές μάχες, ορισμένοι θα αμφισβητήσουν το μέλλον του ΝΑΤΟ, δεδομένης της αποτυχίας του να περιορίσει τη Ρωσία, μια χώρα που περιγράφεται από τους περισσότερους Ευρωπαίους ηγέτες ως θανάσιμη απειλή. Φαίνεται σχεδόν βέβαιο ότι το ΝΑΤΟ θα είναι πολύ πιο αδύναμο μετά το τέλος του πολέμου στην Ουκρανία από ό,τι πριν από την έναρξη αυτού του πολέμου.
Οποιαδήποτε αποδυνάμωση του ΝΑΤΟ θα έχει αρνητικές συνέπειες για την ΕΕ, καθώς ένα σταθερό περιβάλλον ασφαλείας είναι απαραίτητο για μια ακμάζουσα ΕΕ, και το ΝΑΤΟ είναι το κλειδί για τη σταθερότητα της Ευρώπης. Εκτός από τις απειλές για την ΕΕ, η απότομη μείωση των ροών φυσικού αερίου και πετρελαίου προς την Ευρώπη από την έναρξη του πολέμου έχει βλάψει σοβαρά τις μεγάλες οικονομίες της Ευρώπης και έχει επιβραδύνει την ανάπτυξη στην ευρωζώνη στο σύνολό της. Υπάρχουν βάσιμοι λόγοι να πιστεύουμε ότι η οικονομική ανάπτυξη στην Ευρώπη απέχει πολύ από την πλήρη ανάκαμψη από την κρίση της Ουκρανίας.
Μια ήττα του ΝΑΤΟ στην Ουκρανία πιθανότατα θα οδηγούσε σε ένα διατλαντικό παιχνίδι απόδοσης ευθυνών, ειδικά επειδή η κυβέρνηση Τραμπ αρνήθηκε να υποστηρίξει το Κίεβο τόσο σθεναρά όσο η κυβέρνηση Μπάιντεν και αντ’ αυτού προέτρεψε τους Ευρωπαίους να επωμιστούν μεγαλύτερο μερίδιο του βάρους της διατήρησης της Ουκρανίας στη μάχη. Εάν ο πόλεμος τελικά τελειώσει με μια ρωσική νίκη, ο Τραμπ θα μπορούσε να κατηγορήσει τους Ευρωπαίους ότι δεν αναλαμβάνουν στις ευθύνες τους, ενώ οι Ευρωπαίοι ηγέτες θα μπορούσαν να κατηγορήσουν τον Τραμπ ότι εγκατέλειψε την Ουκρανία σε μια στιγμή που χρειαζόταν βοήθεια. Οι σχέσεις του Τραμπ με την Ευρώπη είναι, φυσικά, εδώ και καιρό αμφιλεγόμενες, επομένως αυτές οι κατηγορίες μόνο θα επιδεινώσουν την κατάσταση.
Έπειτα, υπάρχει το πολύ σημαντικό ερώτημα του κατά πόσον οι ΗΠΑ θα μειώσουν σημαντικά τη στρατιωτική τους παρουσία στην Ευρώπη ή ίσως ακόμη και θα αποσύρουν όλα τα μάχιμα στρατεύματά τους από την Ευρώπη. Όπως τόνισα στην αρχή της διάλεξής μου, η ιστορική στροφή από τη μονοπολικότητα στην πολυπολικότητα, εκτός από τον πόλεμο στην Ουκρανία, έδωσε στις ΗΠΑ ένα ισχυρό κίνητρο να επικεντρώσουν τις δυνάμεις τους στην Ανατολική Ασία, αλλάζοντας ουσιαστικά πορεία προς την Ευρώπη. Αυτή η κίνηση από μόνη της θα μπορούσε να τερματίσει το ΝΑΤΟ, κάτι που είναι ένας άλλος τρόπος για να τερματιστεί ο αμερικανικός ειρηνοποιός ρόλος στην Ευρώπη.
Αυτό που έχει συμβεί στην Ουκρανία από το 2022 καθιστά αυτό το αποτέλεσμα πιο πιθανό. Για να το επαναλάβουμε, ο Τραμπ τρέφει βαθιά ριζωμένη εχθρότητα προς την Ευρώπη, ιδίως προς τους ηγέτες της, και θα τους κατηγορήσει για την ήττα της Ουκρανίας. Δεν τρέφει μεγάλη συμπάθεια για το ΝΑΤΟ και έχει χαρακτηρίσει την ΕΕ ως έναν εχθρό που δημιουργήθηκε «για να ξεγελάσει τις ΗΠΑ». Επιπλέον, το γεγονός ότι η Ουκρανία έχασε τον πόλεμο παρά την τεράστια υποστήριξη του ΝΑΤΟ πιθανότατα θα τον οδηγήσει να παρουσιάσει τη συμμαχία ως αναποτελεσματική και άχρηστη. Αυτό το σκεπτικό θα του επιτρέψει να πιέσει την Ευρώπη να φροντίσει για τη δική της ασφάλεια και να μην επιβαρύνει τις ΗΠΑ. Εν ολίγοις, φαίνεται πιθανό ότι οι συνέπειες του πολέμου στην Ουκρανία, σε συνδυασμό με την θεαματική άνοδο της Κίνας, θα διαβρώσουν τη δομή των διατλαντικών σχέσεων τα επόμενα χρόνια, εις βάρος της Ευρώπης.
Συμπέρασμα
Θα ήθελα τώρα να ολοκληρώσω την ομιλία μου με μερικές γενικές παρατηρήσεις. Καταρχάς, ο πόλεμος στην Ουκρανία ήταν μια καταστροφή. Στην πραγματικότητα, είναι μια καταστροφή που σχεδόν σίγουρα θα συνεχίσει να εκτυλίσσεται τα επόμενα χρόνια. Ο πόλεμος είχε καταστροφικές συνέπειες για την Ουκρανία. Οι σχέσεις μεταξύ Ευρώπης και Ρωσίας έχουν δηλητηριαστεί για το άμεσο μέλλον και η Ευρώπη έχει γίνει πιο επικίνδυνη και ασταθείς. Έχει επίσης προκαλέσει σοβαρή οικονομική και πολιτική ζημιά εντός της Ευρώπης και έχει βλάψει σοβαρά τις διατλαντικές σχέσεις.
Αυτή η καταστροφή εγείρει το αναπόφευκτο ερώτημα:
Ποιος είναι υπεύθυνος για αυτόν τον πόλεμο;
Αυτό το ερώτημα δεν θα εξαφανιστεί σύντομα και το ερώτημα αυτό θα γίνει πιο σημαντικό με την πάροδο του χρόνου, καθώς η έκταση της ζημιάς θα γίνεται όλο και πιο φανερή και σαφέστερη στους περισσότερους ανθρώπους.
