Γράφει ο Καθηγητής και Ακαδημαϊκός Παναγόπουλος Π. Αλέξιος (DDDr., Dr.Habil.).
Ο στρατηγός Θεόδωρος Κολοκοτρώνης δεν χρειάζεται αγιοποίηση για να παραμείνει ήρωας της Ελληνικής Επανάστασης. Χρειάζεται, όμως, μία εθνογραφική, γεωπολιτική ιστορική δικαιοσύνη. Αυτό είναι το πρώτο που πρέπει να ξεκαθαρίσουμε. Τις τελευταίες ημέρες επανήλθε στη δημόσια συζήτηση ο χαρακτηρισμός «Καπετάν Λαφύρας», ο οποίος αποδίδεται στον Κολοκοτρώνη. Η ιστορικός κυρία Μαρία Ευθυμίου έχει αναφέρει σε δημόσια διάλεξή της ότι «το παρατσούκλι του Κολοκοτρώνη στην περίοδο της Επανάστασης ήταν ο καπετάν Λαφύρας». Η σχετική αναφορά υπάρχει σε βίντεο που έχει δημοσιοποιηθεί.
Το ζήτημα, όμως, δεν είναι εάν ο χαρακτηρισμός είναι προσβλητικός ή εάν μας αρέσει. Το ζήτημα είναι πολύ σοβαρότερο: ποια είναι η πρωτογενής ιστορική πηγή που τεκμηριώνει ότι αυτό ήταν πράγματι το παρατσούκλι του Κολοκοτρώνη κατά την Επανάσταση; Και εδώ αρχίζει η ουσία της ιστοριονομικής, ιστοριογραφικής συζήτησης.
Ο ιστορικός δεν έχει δικαίωμα ούτε να αγιοποιεί ούτε να αποκαθηλώνει. Ο Κολοκοτρώνης ήταν άνθρωπος της εποχής του. Ήταν κλέφτης, αρματολός, στρατιωτικός αρχηγός, πολιτικός παράγοντας και, κυρίως, ένας άνθρωπος που έδρασε μέσα στις σκληρότατες συνθήκες ενός πολέμου για την ανεξαρτησία. Ήταν αυτός που όταν ερωτήθηκε για ποιον πολεμείται εσείς οι αχρείοι και ελεηνοί, και είχε την τόλμη, το θάρρος, να απαντήσεις με γνώση όσο λίγοι, ότι είναι οι εναπομείναντες στρατιώτες του Βασιλέα τους, εννοώντας τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο Δραγας υιό της σερβιδος Έλενας Δραγας που από το Μυστρά έφυγε για να υπερασπιστεί την Πόλη.
Ας το ξεκαθαρίσουμε, ότι στον κόσμο των κλεφταρματολών τα λάφυρα συναποτελούσαν μέρος της οικονομίας του πολέμου. Η επαναστατική διοίκηση που εμφανίστηκε στο Μωριά δεν διέθετε έναν σύγχρονο κρατικό στρατό, εκπαιδευμένο, πειθαρχημένο, με σταθερή μισθοδοσία, εφοδιασμό και διοικητική υποδομή. Οι άνδρες των καπεταναίων θα έπρεπε να τραφούν, για να σταθούν στη ζωή, να γίνουν μάχιμοι και να εξοπλιστούν και να παραμείνουν στο στράτευμα.
Η σύγχρονη γεωπολιτική και γεωστρατηγική ιστοριογραφία έχει πράγματι καταγράψει τη σημασία των λαφύρων ως οικονομικού κινήτρου των επαναστατημένων και πτωχών Ελλήνων, αλλά και ως πρακτικής του κάθε επαναστατικού πολέμου. Πανεπιστημιακό εκπαιδευτικό υλικό, για παράδειγμα, αναφέρει ρητά ότι η λαφυραγωγία θεωρούνταν τότε ως η νόμιμη μορφή αμοιβής του πολεμιστή και συνδέει την πρακτική αυτή και με τον Κολοκοτρώνη. Αυτό, όμως, είναι κάτι το διαφορετικό πράγμα από το να αποδεικνύεται ότι ο ίδιος ο Κολοκοτρώνης έφερε ως καθιερωμένο παρατσούκλι το «Καπετάν Λαφύρας», που πιθανόν οι εχθροί του να το διαλαλούσαν ώστε να μειώσουν τον εθνικό αγώνα.
Το ερώτημα είναι αν υπάρχει γεωπολιτική και ιστοριογραφική αναφορά στον χαρακτηρισμό. Εδώ χρειάζεται να είμαστε απολύτως ακριβείς. Η θέση ότι ο Κολοκοτρώνης αποκαλείτο «Καπετάν Λαφύρας» δεν είναι στη βιβλιογραφία. Ενώ υπάρχει νεότερη ιστοριογραφική αναφορά που αποδίδει τον χαρακτηρισμό στον Γερμανό ιστορικό Gunnar Hering. Σε σχετική βιβλιογραφική παράθεση αναφέρεται ότι ο Hering γράφει πως ο Κολοκοτρώνης επέδειξε τέτοιο ζήλο για τον πλουτισμό από τον πόλεμο ώστε του αποδόθηκε το παρατσούκλι «Καπετάν Λαφύρας». Υπάρχει επίσης αναφορά του Δημήτρη Δημητρόπουλου, σύμφωνα με την οποία ο χαρακτηρισμός «Λάφυρας», όπως τον αποδίδει ο Chr. Muller, αντανακλούσε μια ήδη διαμορφωμένη σε ορισμένους κύκλους αντίληψη για τη φιλοχρηματία του Κολοκοτρώνη. Κι άρα, όποιος λέει ότι «κανείς απολύτως δεν έχει γράψει ποτέ τον χαρακτηρισμό» αυτό, θα ήταν επίσης ιστοριογραφικά ανακριβής.
Αλλά ακριβώς εδώ βρίσκεται η κρίσιμη και νομική διάκριση. Καθότι άλλο πράγμα η ύπαρξη του χαρακτηρισμού αυτού, σε μεταγενέστερη ιστοριογραφία και άλλο η απόδειξη ότι αποτελούσε πράγματι ευρύτατα χρησιμοποιούμενο προσωνύμιο του ίδιου του Κολοκοτρώνη κατά την ίδια την Επανάσταση. Κι αυτό ακριβώς απαιτεί νομική τεκμηρίωση. Η απαίτηση για την πρωτογενή πηγή είναι απολύτως θεμιτή, διότι άν ένας ιστορικός διατυπώνει με ύφος έπαρσης, κατηγορηματικά:
«Το παρατσούκλι του Κολοκοτρώνη στην περίοδο της Επανάστασης ήταν ο Καπετάν Λαφύρας»,
τότε ο κάθε αναγνώστης δικαιούται να ρωτήσει: Από ποια πρωτογενή πηγή προκύπτει; Σε ποιο απομνημόνευμα; Σε ποια επιστολή; Σε ποιο ημερολόγιο; Σε ποια μαρτυρία αγωνιστή; Σε ποια επιστολή πολιτικού αντιπάλου του; Σε ποια μαρτυρία φιλέλληνα ή ξένου περιηγητή που βρισκόταν στην Ελλάδα; Και κυρίως: άραγε υπάρχει σύγχρονη με τα γεγονότα χρήση του συγκεκριμένου προσωνυμίου; Κι αυτό είναι θεμελιώδες ζήτημα επιστημονικής ιστορικής μεθοδολογίας.
Γιατί ο Κολοκοτρώνης ως γνωστόν είχε πράγματι πολλούς πολιτικούς και προσωπικούς αντιπάλους. Μάλιστα κατά τη διάρκεια των εμφυλίων συγκρούσεων της Επανάστασης δέχθηκε βαριές επιθέσεις για τη ζωή του και ο ίδιος και η οικογένεια του. Εάν ένα τέτοιο προσωνύμιο ήταν τόσο διαδεδομένο και χαρακτηριστικό, θα ήταν εύλογο να αναζητηθεί στις πολυάριθμες αντιπαραθέσεις. Σε επιστολές, σε απομνημονεύματα και πολιτικά κείμενα της εποχής, καθώς και στις δίκες παρωδία εκείνες που οι δικαστές ζητούσαν επιβαρυντικά στοιχεία και τελικά τον καταδίκασαν με ψευδομάρτυρας, που εάν ήταν νομικά ισχυρός θα τον χρησιμοποιούσαν κι αυτόν το χαρακτηρισμό εις βάρος του.
Το γεγονός ότι η νεότερη ιστοριογραφία με τη γνωστή ξενομανία και την φραγκολαγνία, θέλει μονομερώς να παραπέμπει στον Hering ή στον Chr. Muller δεν κλείνει αυτομάτως το ζήτημα. Αντιθέτως, μεταφέρει το ερώτημα σε ένα επίπεδο βαθύτερα: από πού άντλησαν αυτοί, αυτή την πληροφορία; Εκεί βρίσκεται η πραγματική ιστορική έρευνα. Και όμως, ο Κολοκοτρώνης, παραμένει ο γενναίος στρατηγός Κολοκοτρώνης. Το θέλουν δεν το θέλουν οι μυστικές εταιρείες που δρούσαν επί εποχής Άμισθου Κυβερνήτη Ιωάννη Καποδίστρια και ο οποίος 36 ημέρας πριν τη δολοφονία του υπογράφει διάταγμα που απαγορεύει σε ανώτατους και κατώτατους κρατικούς λειτουργούς και στρατιωτικούς να ανήκουν σε μυστικές εταιρείες.
Αλλα ας υποθέσουμε, λοιπόν, ότι αποδεικνύεται, ότι κάποιοι σύγχρονοί του τον αποκαλούσαν «Καπετάν Λαφύρα». Και λοιπόν τι; Μήπως θα πάψει να είναι ο άνθρωπος που συνέδεσε το όνομά του με την απελευθέρωση της Πελοποννήσου; Θα εξαφανιστεί η σπάνια στρατιωτική του ικανότητα; Θα διαγραφεί η καθοριστική συμβολή του (όσο και να πονά τους τουρκολάγνους ή φραγκολεβαντίνους κτλ), για την πολιορκία και την άλωση της Τριπολιτσάς; Θα εξαφανιστεί ο ρόλος του στη μάχη των Δερβενακίων; Θα αλλάξει η πολιτική και στρατιωτική του παρουσία κατά τα κρίσιμα χρόνια της Επανάστασης; Φυσικά και όχι.
Ας το καταλάβουμε, ότι ο στρατηγός Κολοκοτρώνης δεν ήταν παπάς, δεν ήταν καλόγερος, δεν ήταν μητροπολίτης. Ήταν στρατηγός μιας καθοριστικής επανάστασης στο Μωριά. Και ο Σπυρίδων Ζαμπέλιος τονίζει ότι αυτός ο δυναμισμός προήλθε από την χιλιόχρονη μίξη των ορθοδόξων σλαβικών φυλών στην Πελοπόννησο με τους Έλληνες, κι αυτό μαρτυρούν, τα τοπωνύμια. Και ακριβώς γι’ αυτό θα πρέπει να τον μελετούμε ως στρατιωτικό και ως επαναστάτη, ως ιστορικό πρόσωπο και όχι ως όσιο μοναχό ή μητροπολίτη.
Η Τριπολιτσά δεν ήταν μία σχολική εικονογράφηση. Η Άλωση της Τριπολιτσάς υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα και καθοριστικά γεγονότα της Ελληνικής Επανάστασης, αλλά ταυτόχρονα ένα από τα πιο βίαια επεισόδια του πολέμου. Υπήρξαν σφαγές, λεηλασίες, αιχμαλωσίες, διαφωνίες και διαμάχες, ακόμα και για τα λάφυρα. Ο ίδιος ο Κολοκοτρώνης, δεν το κρύβει, αναφέρεται στα απομνημονεύματά του, ναι αναφέρεται στα λάφυρα και στους αιχμαλώτους μετά την άλωση της Τριπολιτσάς. Η μεταγενέστερη γεωπολιτική και γεωστρατιωτική ιστοριογραφία έχει εξετάσει εκτενώς το ζήτημα. Δεν υπάρχει κανένας λόγος να κρύβουμε αυτή την πλευρά της κάθε Επανάστασης, όσο και να μην μας είναι ιδανική. Όσο και οι μπίζνες των σαλονιών των Ελίτ και των διπλωματικών γραφείων των Ελίτ με τα ειδικά μισθολόγια, μιας σύγχρονης πτωχευμενης χώρας και ενός λαού πού οριακά σήμερα επιζεί.
Αλλά υπάρχει εξίσου νομικά μεγάλη ευθύνη να μην απομονώνουμε μία πλευρά ενός πολέμου και να την κάνουμε από ολόκληρη, μισή ιστορία, για την ξενομανία. Ο Κολοκοτρώνης ήταν προϊόν ενός κόσμου όπου η πολεμική λεία, η προσωπική πίστη στον καπετάνιο, η οικογενειακή ισχύς, η τοπική κοινωνία, η επιβίωση και η στρατιωτική αρχηγία συνυπήρχαν ομοιόμορφα με αίσθημα στρατιωτικού δικαίου και στρατιωτικής ηθικής. Το να τον κρίνουμε αποκλειστικά με τα σημερινά δήθεν κοινωνικά και ηθικά μέτρα είναι εύκολο. Το να τον κατανοήσουμε γεωστρατιωτικά, γεωπολιτικά, εθνικά και ιστορικά είναι πολύ δυσκολότερο. Δεν θα πρέπει να φοβόμαστε την απομυθοποίηση — αλλά ούτε και την αποκαθήλωση.
Σήμερα υπάρχει μια λεπτή αλλά ουσιώδης διαφορά ανάμεσα στην απομυθοποίηση και στην αποκαθήλωση. Η απομυθοποίηση είναι επιστήμη. Η αποκαθήλωση μπορεί να γίνει και ιδεολογία. Η πρώτη λέει: «Ας δούμε τον Κολοκοτρώνη όπως πραγματικά ήταν». Η δεύτερη λέει: «Αφού δεν ήταν τέλειος, δεν ήταν ήρωας»! Αυτό θα είναι ιστορικά παιδαριώδες και εθνικά πολύ επιζήμιο, με εμβολή ευθέως στη προσβολή της προσωπικότητας του σπάνιου ήρωα μας. Οι μεγάλες ιστορικές προσωπικότητες δεν κρίνονται επειδή υπήρξαν άμεμπτες και οσίες σε κάθε πτυχή της ζωής τους. Κρίνονται από τη συνολική ιστορική τους δράση, μέσα στο πλαίσιο της εποχής τους. Ο Κολοκοτρώνης μπορεί να είχε και αδυναμίες. Μπορεί να είχε και φιλοδοξίες. Μπορεί να συμμετείχε και στη λογική των λαφύρων. Μπορεί να έκανε και πολιτικά λάθη. Μπορεί και να συγκρούστηκε σκληρά με αντιπάλους του. Όλα αυτά μπορούν και πρέπει να μελετηθούν. Τίποτε όμως από αυτά δεν ακυρώνει αυτομάτως τον ρόλο του ως του κορυφαίου ήρωα, στρατιωτικού και ηγέτη, της Ελληνικής Επανάστασης.
Και εδώ βρίσκεται η ουσία. Δεν χρειάζεται να αποκαθηλώσουμε τον Κολοκοτρώνη για να κάνουμε σοβαρή εμείς την δήθεν αληθινή ιστορία, γιατί τότε θα εξυπηρετήσουμε τους σκοπούς και στόχους των μυστικών εταιρειών. Ναι, χρειάζεται να τον μελετήσουμε περισσότερο. Να διαβάσουμε τα απομνημονεύματά του. Να διαβάσουμε τον Σπηλιάδη, τον Φραντζή, τον Τρικούπη, τον Παπαρρηγόπουλο, τον Σπυρίδωνα Ζαμπέλιο, στον Παπαδιαμάντη και να εμβαθύνουμε στο σκεπτικό του Άμισθου Κυβερνήτη Ιωάννη Καποδίστρια για την απαγόρευση σε μυστικές εταιρείες. Να εξετάσουμε τον Κόκκινο, τον Σακελλαρίου, τη νεότερη ιστοριογραφία και τις σύγχρονες επιστημονικές μελέτες. Να συγκρίνουμε τις ελληνικές πηγές με τις ξένες. Να εξετάσουμε και τους αντιπάλους του. Και ύστερα να βγάλουμε συμπέρασμα. Όχι από ένα βίντεο. Όχι από μια φράση. Όχι από μια ανάρτηση στο διαδίκτυο. Όχι από την ανάγκη μας να δημιουργήσουμε έναν καινούργιο «ήρωα» ή έναν καινούργιο «αντι-ήρωα» και να αποδομήσουμε την Εθνική μας υπόσταση.
Ο Κολοκοτρώνης και το σήμερα. Σίγουρα υπάρχει και μια τελευταία, ίσως πιο επίκαιρη διάσταση. Εμείς σήμερα έχουμε την πολυτέλεια να συζητούμε εάν ο Κολοκοτρώνης ήταν «Καπετάν Λαφύρας», για να ρίχνουμε λάδι στη φωτιά σε τουρκο-εβραίους και σε άλλους. Αλλά εκείνος δεν είχε την πολυτέλεια να συζητά θεωρητικά για την ελευθερία. Έζησε έναν πραγματικό πόλεμο, με το σύνθημα Ελευθερία ή Θάνατος!!! Πολέμησε σε έναν κόσμο όπου η Οθωμανική Αυτοκρατορία αποτελούσε την κυρίαρχη δύναμη της σκλαβιάς και του Ζυγού (Παιδομάζωμα, Φόρος Αίματος, Χαρέμια Χριστιανών Κοριτσιών) στην περιοχή όπου όλα τα πλάκωνε και τα σκιαζε η σκλαβιά και όπου η επιβίωση της επανάστασης δεν ήταν καθόλου δεδομένη δίχως το αίμα αθώων.
Και εδώ η ιστορία συναντά τη γεωπολιτική. Η Ελλάδα του 1821 χρειάστηκε ανθρώπους σαν τον Κολοκοτρώνη. Η Ελλάδα του 2026 δεν χρειάζεται να αντιγράψει τον Κολοκοτρώνη. Χρειάζεται όμως να διαθέτει την ίδια ιστορική αυτογνωσία, στρατηγική σκέψη, ιερή πίστη και αποφασιστικότητα και επίγνωση των συσχετισμών της ισχύος.
Γιατί οι εποχές αλλάζουν.
Οι γεωπολιτικές απειλές αλλάζουν. Τα κράτη αλλάζουν. Οι στρατοί αλλάζουν. Αλλά ένα πράγμα παραμένει σταθερό: Όποιος Λαός δεν γνωρίζει την ιστορία του, αργά ή γρήγορα αναγκάζεται να τη ζήσει ξανά.
Γι’ αυτό προσωπικά ως διδάκτωρ τριών διαφορετικών επιστημών και Ακαδημαϊκός τριών Ξένων Ακαδημιών τών Επιστημών δεν φοβάμαι μήπως ο στρατηγός Κολοκοτρώνης αποδειχθεί άνθρωπος με αδυναμίες. Με φοβίζει περισσότερο μήπως, αποκαθηλώνοντας όλους τους ήρωες και ιστορικούς μας πρωταγωνιστές επειδή δεν ανταποκρίνονται στα σύγχρονα σημερινά πρότυπα της δήθεν τελειότητας, φτάσουμε στο σημείο να μην έχουμε πλέον κανέναν να θυμόμαστε ως Λαός και ως Έθνος, όταν η Ιστορία θα απαιτήσει ξανά ανθρώπους με αποφασιστικότητα και τόλμη. Ο Κολοκοτρώνης ας το χωνέψουμε δεν χρειάζεται μύθο. Χρειάζεται αλήθεια και Ορθόδοξη πίστη. Ακόμη και ο βασιλιάς Δαυίδ στην βιβλική ιστορία του Ισραήλ όταν πείνασε ο ίδιος και οι στρατιώτες του έλαβε να φάνε άρτο εκ της προθέσεως πράγμα απαγορευμένο με ποινές. Και η αλήθεια σήμερα δεν φοβάται ούτε τον έπαινο ούτε την κριτική. Αλλά απαιτεί ένα πράγμα: Πηγές.
Εάν, λοιπόν, το «Καπετάν Λαφύρας» ήταν πράγματι το καθιερωμένο προσωνύμιο του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη κατά την Επανάσταση, ας παρουσιαστούν οι πρωτογενείς μαρτυρίες που το αποδεικνύουν. Αν πρόκειται για μεταγενέστερο ιστοριογραφικό χαρακτηρισμό που βασίζεται σε συγκεκριμένη δευτερογενή παράδοση, ας ειπωθεί ακριβώς έτσι. Γιατί στην επιστήμη της Ιστορίας και της Εθνικής Γεωστρατηγικής η διαφορά ανάμεσα στο «έτσι έγινε» και στο «έτσι γράφτηκε αργότερα» είναι τεράστια και μεγάλη και επισύρει τις νομικές ευθύνες της Εθνικής Αποδόμησης. Και αυτή τη νομική διαφορά οφείλουμε να τη σεβόμαστε όλοι — ιδίως όταν μιλάμε για τον στρατηγό Θεόδωρο Κολοκοτρώνη και την οικογένειά του.
Academician Professor ALEXIOS P.PANAGOPOULOS (DDDr. Dr.Habil.)
Academician EASA – European Academy of Sciences & Arts (Salzburg – Austria, from 5.6.2024).
Academician MCA – International Slavic Academy oF Sciences, Culture, Education & Arts (Moscow – 7 Slavic Countries, from 26.12.2018).
Academician IEAI – International Ethical Academy of India, from 6/2024.
Professor of Political Sciences & Law, Department
Phd Political Sciences.
Phd Bioethics Biopsychology Medical Anthropology.
Phd Theology Religion.
Diploma Dr. Habilitation of Law.
Post-Doc’s in Law University of Belgrade.
Post-Doc in Theology Religion University of Munchen.
Post-Doc in Bioethics University of Patras.
Degree of Law/Lawyer, Degree of Theology,
Degree of History/Philology, Degree of Music.
Scholar DAAD, ΙΚΥ, etc.
Director EPLO for BiH and MNE.
Author, Poet.
Candidate for Nobel Peace Prize 2025.
Member Ciesart, Camara Internacional de Escritores y Artistas – Spain.
Member World Association of Jurists (WJA), Washington, USA.
Member Club of Rome – SC.
https://orcid.org/0009-0008-9304-4040
https://ftb.academia.edu/AlexiosPanagopoulos/Papers
https://scholar.google.com/scholar?hl=el&as_sdt=0%2C5&q=aleksios+panagopoulos&btnG=
https://www.biblionet.gr/ Παναγόπουλος, Αλέξιος Π.
