Γράφει ο Ακαδημαϊκός και Καθηγητής DDDr., Dr. Habil. Παναγόπουλος Π. Αλέξιος.
Η πρόσφατη δημόσια δραστηριότητα του Πατριάρχη Ιεροσολύμων Θεοφίλου Γ΄ δημιουργεί ένα ιδιαίτερο ζήτημα εκκλησιολογικού, νομοκανονικού δικαιϊκού προβληματισμού αλλά και μεγάλου γεωπολιτικού ενδιαφέροντος.
Δεν αφορά απλώς τις προσωπικές σχέσεις ενός εκκλησιαστικού ηγέτη με πολιτικούς ή θρησκευτικούς παράγοντες. Αφορά ένα διεθνές ευρύτερο ερώτημα: μέχρι ποίου σημείου μπορεί η διπλωματική και γεωπολιτική αποστολή ενός Ορθοδόξου Πατριάρχη να εκτείνεται, χωρίς να δημιουργείται σύγχυση μεταξύ εκκλησιαστικής οικονομίας, διαθρησκειακού διαλόγου, πολιτικής διαμεσολάβησης και κανονικής τάξεως;
Το ερώτημα αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν πρόκειται για τον Πατριάρχη της Εκκλησίας των Ιεροσολύμων, δηλαδή τον Προκαθήμενο μιας Εκκλησίας που συνδέεται άμεσα με τους τόπους των κορυφαίων γεγονότων της χριστιανικής σωτηριολογικής ιστορίας, και την Μήτηρ των Εκκλησιών. Καθότι από τον Πανάγιο Τάφο βρέθηκε στον Λευκό Οίκο. Στις 5 Ιουνίου 2026 ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων Θεόφιλος Γ΄ συναντήθηκε στον Λευκό Οίκο με τον Πρόεδρο των Ηνωμένων Πολιτειών Ντόναλντ Τραμπ. Κατά τη συνάντηση συζητήθηκε, μεταξύ άλλων, η προστασία της χριστιανικής παρουσίας στους Αγίους Τόπους και ευρύτερα στη Μέση Ανατολή. Ο Πατριάρχης απένειμε επίσης στον Αμερικανό Πρόεδρο τον Μεγαλόσταυρο του Τάγματος του Παναγίου Τάφου.
Η κίνηση αυτή μπορεί να ιδωθεί μέσα στο πλαίσιο της εκκλησιαστικής διπλωματίας και της προσπάθειας προστασίας των χριστιανικών κοινοτήτων. Το ενδιαφέρον, όμως, γίνεται μεγαλύτερο όταν ο Πατριάρχης δηλώνει ότι έλαβε την υποστήριξη του Προέδρου Τραμπ για να αναλάβει ρόλο ειρηνευτή, διαμεσολαβητή στην ουκρανική σύγκρουση και παράλληλα αναφέρει ότι η αποστολή αυτή έχει την υποστήριξη του ελληνικού κράτους δηλαδή και του υπουργείου εξωτερικών και του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου.
Ο ίδιος δήλωσε ότι το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων επιδιώκει να συμβάλει στη συμφιλίωση των λαών της Ρωσίας και της Ουκρανίας και ότι εργάζεται για συναντήσεις τόσο με τον Ρώσο Πρόεδρο Βλαντίμιρ Πούτιν όσο και με τον Ουκρανό Πρόεδρο Βολοντίμιρ Ζελένσκι.
Από την άποψη της ειρηνοποιού αποστολής της Ορθοδοξου Εκκλησίας, η επιδίωξη διεθνούς διαλόγου δεν μπορεί να θεωρηθεί καθεαυτή προβληματική. Αντιθέτως, η Εκκλησία έχει διαχρονικά λόγο υπέρ της ειρήνης, της συμφιλίωσης και της προστασίας του ανθρώπου.
Το καίριο ζήτημα είναι με ποιο εκκλησιολογικό και νομοκανονικό πλαίσιο πραγματοποιείται αυτή η διπλωματική δραστηριότητα.
Ο Άγιος Φραγκίσκος της Ασίζης και η εκκλησιολογική διάκριση.
Ιδιαίτερη συζήτηση προκάλεσε η αναφορά του Πατριάρχη στον αείμνηστο Πάπα Φραγκίσκο ως «φίλο» του και η επίκληση των γνωστών λόγων που αποδίδονται στον Φραγκίσκο της Ασίζης: «Κύριε, κάνε με όργανο της ειρήνης Σου». Εδώ χρειάζεται μία ουσιώδης διάκριση. Άλλο είναι η αναγνώριση μιας ειρηνευτικής ή ανθρωπιστικής αξίας σε ένα κείμενο ή σε μία ιστορική προσωπικότητα και άλλο η εκκλησιολογική αναγνώριση αγιότητας μέσα στην Ορθόδοξη Εκκλησία. Η Ορθόδοξη Εκκλησία διαθέτει συγκεκριμένα κριτήρια αγιοκατατάξεως και δεν ταυτίζει την κοινωνική, ηθική ή ειρηνευτική αξία ενός προσώπου με την εκκλησιαστική αναγνώρισή του ως Αγίου. Επομένως, η χρήση του όρου «Άγιος Φραγκίσκος» από έναν Ορθόδοξο Προκαθήμενο απαιτεί ιδιαίτερη νομοκανονική ακρίβεια, ακριβώς επειδή η ορολογία της αγιότητας, δεν είναι μία απλή κοσμική διπλωματική φιλοφρόνηση. Μάλιστα τελευταία βλέπουμε ορθόδοξους διπλωμάτες με τα ειδικά μισθολόγια μιας πτωχευμένης χώρας να φιλούν τα χέρια ρωμαιοκαθολικών επισκόπων και του πάπα, κάτι που δεν συνηθίζονταν, κι ίσως γίνεται πλέον από άγνοια ή εσκεμμένα;
Ακόμη περισσότερο, η ιστορική σχέση Ορθοδοξίας και Ρωμαιοκαθολικισμού δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από τις δογματικές διαφορές που εξακολουθούν να υφίστανται. Ο Πατριάρχης Θεόφιλος είχε πράγματι συναντηθεί με τον Πάπα Φραγκίσκο στο Βατικανό στις 29 Σεπτεμβρίου 2023, όπου εξέφρασε την εκτίμησή του για τη στήριξη της χριστιανικής παρουσίας στη Μέση Ανατολή. Αυτό αποτελεί τεκμηριωμένο γεγονός. Η νομοκανονική και δικαιική αξιολόγηση, όμως, είναι ένα πολύ διαφορετικό ζήτημα. Τι να προβλέπει το Κανονικό Δίκαιο;
Το Κανονικό Δίκαιο της Ορθοδόξου Εκκλησίας δεν απαγορεύει κάθε μορφή επικοινωνίας με ετεροδόξους. Η ιστορική εκκλησιαστική πράξη γνωρίζει διαλόγους, διπλωματικές επαφές, διαπραγματεύσεις και συνεργασίες για κοινωνικά και ανθρωπιστικά ζητήματα. Υπάρχει όμως σαφής διάκριση ανάμεσα στην πολιτική ή ανθρωπιστική επικοινωνία και στην εκκλησιαστική συμπροσευχή ή στην πράξη που μπορεί να δημιουργεί εντύπωση εκκλησιαστικής κοινωνίας. Ο 45ος Αποστολικός Κανόνας αναφέρεται ειδικά στη συμπροσευχή των κληρικών με αιρετικούς, ενώ ο 33ος Κανόνας της Συνόδου της Λαοδικείας διατυπώνει: «Ὅτι οὐ δεῖ αἱρετικοῖς ἢ σχισματικοῖς συνεύχεσθαι». Η κανονική παράδοση, επομένως, επιβάλλει μία θεμελιώδη διάκριση:
διάλογος δεν σημαίνει εκκλησιαστική κοινωνία και μία
διπλωματική συνάντηση δεν σημαίνει συμπροσευχή,
ούτε η πολιτική διαμεσολάβηση σημαίνει δογματική συμφωνία.
Ακριβώς αυτή η διάκριση πρέπει να παραμένει απολύτως καθαρή.
Η γεωπολιτική ευλυγισία και τα όριά της. Ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων βρίσκεται αντικειμενικά σε μία μοναδική γεωπολιτική θέση. Το Πατριαρχείο λειτουργεί σε έναν χώρο όπου συνυπάρχουν Ορθόδοξοι, Ρωμαιοκαθολικοί, Προτεστάντες, Εβραίοι και Μουσουλμάνοι, ενώ ταυτόχρονα βρίσκεται στο επίκεντρο μιας από τις πλέον σύνθετες γεωπολιτικές πραγματικότητες του πλανήτη. Εκεί έγιναν όλα τα γεγονότα και εκεί θα τελειώσουν. Εκεί εμφανίστηκε ο Χριστός και εκεί θα εμφανιστεί ο αντί.χριστος και θα ενθρονιστεί ως δήθεν μεσσίας στο νέο ναό Σολομώντα που θα κτιστεί.
Επομένως, ο Πατριάρχης είναι υποχρεωμένος να συνομιλεί με πολιτικές αρχές, διπλωματικές αποστολές και διαφορετικές θρησκευτικές κοινότητες. Το τι θα κάνει και πως θα αντιδράσει στην εποχή του δήθεν μεσσία, αυτό θα το δούμε, οψόμεθα.
Αυτή λοιπόν είναι η θεσμική γεωπολιτική πραγματικότητα. Το νομοκανονικό και δικαιικό ερώτημα όμως είναι διαφορετικό: Πού τελειώνει η αναγκαία εκκλησιαστική διπλωματία και πού αρχίζει η σύγχυση της εκκλησιαστικής ταυτότητας; Η απάντηση δεν μπορεί να δοθεί ούτε με εύκολες καταδίκες, ούτε με άκριτη αποδοχή κάθε μορφής διαθρησκειακής προσέγγισης. Χρειάζεται κανονική διάκριση. Το ουκρανικό ζήτημα, γίνεται ακόμη πιο σύνθετο στην περίπτωση της Ουκρανίας.
Ο Πατριάρχης Θεόφιλος ορθώς επισημαίνει ότι είναι οδυνηρό να συγκρούονται δύο λαοί με ισχυρή ορθόδοξη ιστορική παράδοση και ότι ο πόλεμος έχει προκαλέσει βαθύ τραύμα στην εκκλησιαστική ζωή. Παράλληλα, ο ίδιος θέτει ως στόχο την αποκατάσταση της επικοινωνίας και του διαλόγου μεταξύ των εμπλεκομένων πλευρών.
Ωστόσο, η ουκρανική εκκλησιαστική κρίση δεν είναι αποκλειστικά και μόνο ένα γεωπολιτικό ζήτημα. Υπάρχει και ένα αυτοτελές εκκλησιολογικό και κανονικό ζήτημα σχετικά με την αναγνώριση της Αυτοκεφαλίας της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ουκρανίας από το Οικουμενικό Πατριαρχείο, την αποκατάσταση προσώπων που προηγουμένως είχαν βρεθεί εκτός της νομοκανονικής κοινωνίας και τις διαφορετικές εκκλησιολογικές αξιολογήσεις που ακολούθησαν. Επομένως, όποιος επιθυμεί πραγματικά να συμβάλει στην ειρήνευση της Ορθοδοξίας δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο στη διπλωματική συνάντηση Πούτιν–Ζελένσκι.
Οφείλει να αντιμετωπίσει και το κανονικό τραύμα εντός της ίδιας της Ορθόδοξης Εκκλησίας.
Η ειρήνη μεταξύ των κρατών δεν ταυτίζεται αυτομάτως με την αποκατάσταση της εκκλησιαστικής ενότητας.
Ο Χριστός ως πηγή της ειρήνης. Υπάρχει, τέλος, μία θεμελιώδης νομοκανονική παράμετρος που δεν πρέπει να παραμερίζεται μέσα στη σύγχρονη γεωπολιτική πραγματικότητα. Η Εκκλησία μπορεί να συνομιλεί με Προέδρους, κυβερνήσεις, διπλωμάτες και διεθνείς οργανισμούς. Μπορεί να διαμεσολαβεί, να προσεύχεται για την ειρήνη και να υπερασπίζεται τους διωκόμενους και τους αδύναμους. Δεν μπορεί όμως να μεταθέτει την τελική πηγή της ειρήνης από τον Χριστό στην πολιτική εξουσία. Ο Χριστός είναι, κατά την ορθόδοξη πίστη, ο «Ἄρχων εἰρήνης» και ο «Βασιλεὺς τῶν βασιλευόντων». Οι πολιτικοί ηγέτες μπορούν να διαδραματίσουν ρόλο στη διαπραγμάτευση και στην επίτευξη πολιτικών συμφωνιών. Δεν μπορούν να υποκαταστήσουν την εκκλησιολογική πηγή της εκκλησιαστικής ειρήνης.
Αυτό είναι το όριο που πρέπει να διατηρεί κάθε εκκλησιαστική διπλωματία.
Η εκκλησιαστική διπλωματία, χωρίς κανονική ασάφεια. Η εποχή μας απαιτεί από τους Προκαθημένους Ορθόδοξους, όχι την απομόνωση, αλλά τη παρουσία μέσα στον κόσμο.
Η παρουσία αυτή, όμως, πρέπει να συνοδεύεται από την νομοκανονική ακρίβεια, τη δογματική σαφήνεια και την εκκλησιολογική αυτοσυνειδησία. Ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων μπορεί να συνομιλεί με τον Λευκό Οίκο, το Κρεμλίνο, το Κίεβο, το Βατικανό και οποιαδήποτε άλλη πολιτική ή θρησκευτική αρχή, όταν αυτό εξυπηρετεί την ειρήνη και την προστασία των ανθρώπων. Το ζητούμενο δεν είναι η αποχή από τον κόσμο. Το ζητούμενο είναι να μην μετατραπεί η αναγκαία γεωπολιτική ευλυγισία σε εκκλησιολογική ευκαμψία.
Η Ορθόδοξη Εκκλησία μπορεί να συνομιλεί με όλους χωρίς να ταυτίζεται με όλους. Μπορεί να υπηρετεί την ειρήνη, χωρίς να σχετικοποιεί την πίστη.
Μπορεί να ασκεί διεθνή διπλωματία, χωρίς να μετατρέπει το Κανονικό Δίκαιο σε κοσμικό διπλωματικό εργαλείο. Και μπορεί να ανοίγει δρόμους διαλόγου προς όλους, έχοντας πάντοτε ως τελικό σημείο αναφοράς όχι τους ισχυρούς της γης, αλλά τον ίδιο τον Θεάνθρωπο Χριστό. Συνεπώς, Στώμεν καλῶς, μικροί και μεγάλοι, άρχοντες και αρχόμενοι, λαϊκοί και κληρικοί.
Academician Professor ALEXIOS P.PANAGOPOULOS (DDDr. Dr.Habil.)
Academician EASA – European Academy of Sciences & Arts (Salzburg – Austria, from 5.6.2024).
Academician MCA – International Slavic Academy oF Sciences, Culture, Education & Arts (Moscow – 7 Slavic Countries, from 26.12.2018).
Academician IEAI – International Ethical Academy of India, from 6/2024.
Professor of Political Sciences & Law, Department
Phd Political Sciences.
Phd Bioethics Biopsychology Medical Anthropology.
Phd Theology Religion.
Diploma Dr. Habilitation of Law.
Post-Doc’s in Law University of Belgrade.
Post-Doc in Theology Religion University of Munchen.
Post-Doc in Bioethics University of Patras.
Degree of Law/Lawyer, Degree of Theology,
Degree of History/Philology, Degree of Music.
Scholar DAAD, ΙΚΥ, etc.
Director EPLO for BiH and MNE.
Author, Poet.
Candidate for Nobel Peace Prize 2025.
Member Ciesart, Camara Internacional de Escritores y Artistas – Spain.
Member World Association of Jurists (WJA), Washington, USA.
Member Club of Rome – SC.
https://orcid.org/0009-0008-9304-4040
https://ftb.academia.edu/AlexiosPanagopoulos/Papers
https://scholar.google.com/scholar?hl=el&as_sdt=0%2C5&q=aleksios+panagopoulos&btnG=
https://www.biblionet.gr/ Παναγόπουλος, Αλέξιος Π.
