Γράφει ο Καθηγητής και Ακαδημαϊκός Παναγόπουλος Π. Αλέξιος, (DDDr., Dr.Habil.), [email protected]
Ο Γέρων Ιωσήφ ο Βατοπαιδινός μέσω της γεωπολιτικής ερμηνευτικής μας, προειδοποιεί, για τη σχέση Ορθοδοξίας, Ελλάδας, Ρωσίας και Ανατολικής Μεσογείου.
Ο γράφων είχε την ιδιαίτερη τιμή να γνωρίσει προσωπικά τον γέροντα Ιωσήφ τον Κύπριο – δηλ. τον γέροντα Ιωσήφ τον Βατοπαιδινό, εκ της Νέας Σκήτης στη Μονή Βατοπαιδίου, και να τον ακούσει ήδη από το 1981 και κατά τα επόμενα χρόνια. Για τον λόγο αυτό, η παρούσα σύντομη ερμηνευτική παρέμβαση δεν επιχειρεί να παρουσιάσει μια εξ αποστάσεως αναφορά, αλλά μια ερμηνευτική γεωπολιτική προσέγγιση ενός πνευματικού αγιορείτικου λόγου τον οποίο ο γράφων άκουσε διά ζώσης.
Δεν πρόκειται, ασφαλώς, για προσπάθεια μετατροπής της πνευματικής παρακαταθήκης του γέροντα, σε μία συμβατική γεωπολιτική πρόβλεψη. Πρόκειται για την ανάγνωση ορισμένων προειδοποιητικών σημείων των καιρών και σχημάτων υπό το πρίσμα της σημερινής διεθνούς γεωπολιτισμικής πραγματικότητας.
Η αφήγηση που συνδέεται με τον γέροντα Ιωσήφ εμφανίζεται ως ένα ιδιαίτερα δραματικό γεωπολιτικό και γεωστρατηγικό σενάριο, με τη πιθανότητα μιας μεγάλης αναστάτωσης στην Ανατολική Μεσόγειο, καθώς επίσης με την ελληνοτουρκική αντιπαράθεση, την εμπλοκή εξωτερικών δυνάμεων, τη πιθανή ρωσική κίνηση και, τελικά, τη μετατροπή μιας περιφερειακής κρίσης σε ευρύτερη διακρατική σύγκρουση.
Εδώ όμως χρειάζεται μια κρίσιμη διάκριση και σύνεση. Όταν γίνεται αναφορά από το γέροντα Ιωσήφ σε Εβραίους, αυτή δεν μπορεί και δεν πρέπει να αφορά ολόκληρο λαό ή μια ολόκληρη θρησκευτική κοινότητα. Εμείς ερμηνευτικά χρησιμοποιούμε τον όρο Ελίτ ή σιωνιστική ελίτ, αφορά συγκεκριμένα πολιτικά, ιδεολογικά ή κρατικά δίκτυα και γεωστρατηγικές και πολιτικές επιλογές και όχι τους Εβραίους ως λαό. Η γεωπολιτική ανάλυση οφείλει να διακρίνει τον απλό λαό από την σύγχρονη κυβέρνηση, την κοινωνία από την ιδεολογία και το κράτος από συγκεκριμένους μηχανισμούς εξουσίας.
Στο ερμηνευτικό επίπεδο, η εικόνα των Ελίτ ή σκοτεινών ελίτ μπορεί να διαβαστεί και ως συμβολική αναφορά στον κίνδυνο συγκέντρωσης της υπερεθνικής ισχύος, της τεχνοκρατικής επιτήρησης και του περιορισμού της ανθρώπινης ελευθερίας. Η σύγχρονη συζήτηση για την ψηφιακή ταυτότητα, την τεχνολογική επιτήρηση, τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης και τη διαχείριση των προσωπικών δεδομένων προσδίδει σε αυτή την προβληματική μια νέα διάσταση, για το κατά πόσο μειώνονται τα ανθρώπινα δικαιώματα.
Εδώ εντάσσεται και η έννοια της ηλεκτρονικής σκλαβιάς, η οποία, ανεξάρτητα από τη πνευματική της ερμηνεία, μπορεί να εξεταστεί πολιτικά και γεωπολιτικά ως προειδοποίηση απέναντι σε ένα σύστημα όπου η τεχνολογία θα μπορούσε να μετατραπεί από εργαλείο ελευθερίας, σε ένα μηχανισμό καθολικής επιτήρησης. Η σύνδεση αυτή με την Αποκάλυψη του Ιωάννη και την έννοια της αντι.χριστιανικής παγκόσμιας κυριαρχίας ανήκει στο πεδίο της εσχατολογικής ερμηνείας και δεν παρουσιάζεται ως επιστημονικά αποδεδειγμένο γεωπολιτικό γεγονός, καθότι αυτό ερμηνεύεται από μόνο του στον καιρό του.
Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι η θέση της Ορθοδοξίας μέσα σε αυτή την ερμηνεία. Η Ελλάδα, η Ρωσία και η Σερβία αποτελούν ιστορικούς φορείς της Ορθόδοξης παράδοσης. Η Ορθοδοξία, επομένως, μπορεί να θεωρηθεί όχι μόνο ως θρησκευτικό φαινόμενο αλλά και ως ιστορικός, πολιτισμικός και ταυτοτικός παράγοντας του ευρύτερου ευρασιατικού χώρου.
Αυτό ακριβώς μας εξηγεί το γιατί η Ελλάδα αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Καθότι η Ελλάδα βρίσκεται στο σημείο της συνάντησης των Βαλκανίων, της Ανατολικής Μεσογείου, της Μέσης Ανατολής και της Ευρώπης. Η χωρογεωγραφία της την καθιστά ταυτόχρονα ευρωπαϊκό κράτος, βαλκανικό κράτος, μεσογειακή δύναμη και ιστορικό κέντρο της Ορθοδοξίας.
Το γεωπολιτικό σενάριο που αποδίδεται στον γέροντα Ιωσήφ, με τη Τουρκία να εμφανίζεται ως πιθανός φορέας μιας μεγάλης στρατιωτικής δοκιμασίας, αποκτά επικαιρότητα. Η δε εικόνα μιας Ελλάδας ως οικονομικά εξασθενημένης, πολιτικά διαιρεμένης και χωρίς εθνική αποφασιστική διακυβέρνηση, συναποτελεί ίσως το σημαντικότερο σημείο της ερμηνευτικής προειδοποίησης. Η αναφορά ότι η Ελλάδα μπορεί να έχει τυπικά κυβέρνηση, αλλά να στερείται της ελεύθερης πραγματικής εθνικής διακυβέρνησης, μπορεί να ερμηνευθεί με σύγχρονους όρους ως ο φόβος της απώλειας της γεωστρατηγικής αυτονομίας.
Ένα κράτος μπορεί να διαθέτει θεσμούς, κοινοβούλιο και κυβέρνηση, αλλά εάν δεν διαθέτει οικονομική ανθεκτικότητα, αμυντική ισχύ, ενεργειακή ασφάλεια, κοινωνική συνοχή και εθνική στρατηγική, η κυριαρχία του μπορεί να καταστεί αρκετά ευάλωτη.
Και εδώ έρχονται τα ιστορικά παραδείγματα:
Ο Λεωνίδας, ο Αθανάσιος Διάκος, ο Παπαφλέσσας, ο Ιωσήφ στο Κούγκι, οι Γενναίες Γυναίκες του Ζαλόγγου, δεν αποτελούν απλώς πρόσωπα ή επεισόδια μιας ηρωικής μυθολογίας. Συμβολίζουν, στο πλαίσιο αυτής της ερμηνείας, την έννοια και το κάλεσμα της αυτοθυσίας, της εθνικής αξιοπρέπειας και της άρνησης της υποταγής.
Η περήφανη ελληνική ψυχή δεν πρέπει να νοηθεί ως επιθετικός εθνικισμός. Μπορεί να νοηθεί ως πολιτική και ηθική ανθεκτικότητα ενός λαού απέναντι στην απειλή της βίας και της υποδούλωσης.
Στη συνέχεια, η αφήγηση του γέροντα Ιωσήφ μετακινείται προς τη Ρωσία. Η πιθανότητα να κινηθεί η Ρωσία στη περίπτωση της μεγάλης ελληνοτουρκικής κρίσης, συνδέεται με έναν παλαιό γεωπολιτικό άξονα: Μαύρη Θάλασσα – Στενά – Ανατολική Μεσόγειος. Τα Στενά συναποτελούν διαχρονικά το γεωστρατηγικό σημείο για τη ρωσική ναυτική δύναμη και γεωπολιτική ισχύ. Επομένως, μια μεγάλη κρίση στην Τουρκία ή γύρω από τα Στενά, δεν θα μπορούσε να θεωρηθεί αποκλειστικά μόνο ελληνοτουρκική υπόθεση.
Η υπόθεση περί κλεισίματος των Στενών, αποκτά, συνεπώς, ιδιαίτερη γεωπολιτική σημασία. Μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να μεταβάλει δραστικά τις ισορροπίες στη Μαύρη Θάλασσα και στην Ανατολική Μεσόγειο και να δημιουργήσει πιέσεις στις σχέσεις Ρωσίας, Τουρκίας, Ηνωμένων Πολιτειών και ΝΑΤΟ. Στο σενάριο αυτό, η ρωσική κίνηση προς τον ελληνικό χώρο, δεν θα παρέμενε απομονωμένη. Θα μπορούσε να συνδεθεί γεωδυναμικά με τη Μέση Ανατολή και την Παλαιστίνη, δηλαδή σε μια δεύτερη κρίσιμη γεωπολιτική ζώνη.
Και τότε εμφανίζεται το πλέον επικίνδυνο στοιχείο: η πιθανότητα μιας περιφερειακής σύγκρουσης που θα μπορεί να μετατραπεί σε πολυεπίπεδη διεθνή αντιπαράθεση. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, το ΝΑΤΟ και οι ευρωπαϊκές δυνάμεις θα είχαν διαφορετικούς γεωστρατηγικούς υπολογισμούς από τη Ρωσία. Η Ελλάδα, ως μέλος του ΝΑΤΟ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης, θα βρισκόταν στο κέντρο ενός εξαιρετικά δύσκολου διλήμματος: να υπερασπιστεί την εθνική της ασφάλεια, χωρίς να μετατραπεί σε ένα πεδίο σύγκρουσης ευρύτερων ανταγωνισμών.
Η αναφορά στην λεγόμενη ελληνική πατριωτική ενότητα αποκτά εδώ μια ιδιαίτερη σημασία. Η ιδέα μιας ευρύτερης πνευματικής ή πολιτισμικής σύγκλισης Ορθόδοξων λαών δεν θα είναι καινούργια. Ο Ρήγας Φεραίος, ο Ιωάννης Καποδίστριας, ο Κοσμάς Φλαμιάτος και ο Παπουλάκος, ανήκουν σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους και διαφορετικά ιδεολογικά περιβάλλοντα, αλλά μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως παραδείγματα μιας ευρύτερης προβληματικής γύρω από την ελευθερία, την εθνική αυτοσυνειδησία, την Ορθοδοξία και την πολιτισμική συνέχεια.
Δεν θα πρέπει, ωστόσο, να μετατρέψουμε αυτούς τους ιστορικούς και οσίους άνδρες σε τεχνητούς πρωταγωνιστές μιας σύγχρονης γεωπολιτικής συμμαχίας. Η ιστορική αναλογία έχει αξία μόνον όταν συνοδεύεται από την ιστορική ακρίβεια. Η αναφορά του γέροντα Ιωσήφ, ακόμη και στην πιθανή εμπλοκή της Ιαπωνίας και άλλων κρατών, οι δείχνει πόσο δραματικά μπορεί να διευρυνθεί ένα τέτοιο υποθετικό σενάριο. Σε έναν πολυπολικό κόσμο, μια κρίση στην Ανατολική Μεσόγειο δεν αποκλείεται να επηρεάσει δυνάμεις που θα βρίσκονται πολύ μακριά από το γεωγραφικό της επίκεντρο, ιδίως όταν συνδέονται με την ενέργεια, το εμπόριο, τις θαλάσσιες οδούς και τον ανταγωνισμό των μεγάλων δυνάμεων.
Η πλέον δραματική εικόνα της αφήγησης του γέροντα Ιωσήφ είναι εκείνη της φοβερής σφαγής στην περιοχή της πρώην Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και της απώλειας εκατομμυρίων ανθρώπων. Αυτή δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως βεβαιωμένη πρόβλεψη. Μπορεί όμως να λειτουργήσει και ως προειδοποίηση για το τι θα σήμαινε μια ανεξέλεγκτη περιφερειακή σύγκρουση σε έναν χώρο όπου τέμνονται η Ευρώπη, η Ρωσία, η Τουρκία, ο Καύκασος, η Μέση Ανατολή και η Ανατολική Μεσόγειος.
Τέλος, η αναφορά στον Ρωμαιοκαθολικό κόσμο και στο Βατικανό χρειάζεται επίσης ιστορική και επιστημονική προσοχή. Η ιστορία των σχέσεων Ορθοδοξίας και Ρωμαιοκαθολικισμού είναι πράγματι σύνθετη και περιλαμβάνει συγκρούσεις, ανταγωνισμούς, αλλά και περιόδους διαλόγου και συνεργασίας. Δεν θεωρείται εκ προοιμίου ότι το Βατικανό θα διαδραματίσει άσχημο ρόλο, μπορεί όμως η πιθανότητα διαφορετικών γεωπολιτικών και εκκλησιαστικών προσεγγίσεων σε περίπτωση αναδιάταξης της ισχύος στην Ανατολική Μεσόγειο και στα Βαλκάνια.
Το βαθύτερο ερώτημα, τελικά, δεν είναι εάν κάθε λεπτομέρεια της αφήγησης εκ του γέροντα Ιωσήφ θα επαληθευθεί. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι εάν η Ελλάδα θα είναι πνευματικά, πολιτικά, οικονομικά, δημογραφικά και αμυντικά προετοιμασμένη για μια τέτοια μεγάλη γεωπολιτική ανατροπή. Ο γέροντας Ιωσήφ Βατοπαιδινός, όπως τον γνώρισε και τον άκουσε ο γράφων από το 1981 και στη συνέχεια, ανήκει σε μια πνευματική παράδοση όπου δεν μπορεί να περιοριστεί μόνο σε απλές γεωπολιτικές προβλέψεις. Η αξία της μνήμης του βρίσκεται κυρίως στην προειδοποίηση μας, ώστε να μην υπάρξει τη στιγμή εκείνη η πνευματική αδυναμία, η ιστορική λήθη και η εθνική αδράνεια.
Η γεωπολιτική δεν είναι προφητεία. Είναι η επιστήμη της ισχύος, του χώρου, των συσχετισμών και των κινδύνων. Η πνευματική παράδοση, αντιθέτως, εξετάζει την ευθύνη του ανθρώπου απέναντι στην ιστορία και στην ελευθερία. Η συνάντηση των δύο αυτών πεδίων δημιουργεί ένα κρίσιμο μήνυμα για τον ελληνικό κόσμο: Δεν θα πρέπει να περιμένουμε την κρίση για να ανακαλύψουμε εάν διαθέτουμε κράτος, κοινωνία, στρατηγική και πνευματική αντοχή. Θα πρέπει να τα έχουμε οικοδομήσει πριν από αυτήν. Και ίσως αυτή να είναι η ουσιαστικότερη ερμηνεία, η εγρήγορση, η ετοιμότητα και η αφύπνιση, όσων ο γράφων διάβασε ή άκουσε από τον γέροντα Ιωσήφ τον Κύπριο, τον Βατοπαιδινό, εκ της Νέας
Σκήτης.
Academician Professor ALEXIOS P.PANAGOPOULOS (DDDr. Dr.Habil.)
Academician EASA – European Academy of Sciences & Arts (Salzburg – Austria, from 5.6.2024).
Academician MCA – International Slavic Academy oF Sciences, Culture, Education & Arts (Moscow – 7 Slavic Countries, from 26.12.2018).
Academician IEAI – International Ethical Academy of India, from 6/2024.
Professor of Political Sciences & Law, Department
Phd Political Sciences.
Phd Bioethics Biopsychology Medical Anthropology.
Phd Theology Religion.
Diploma Dr. Habilitation of Law.
Post-Doc’s in Law University of Belgrade.
Post-Doc in Theology Religion University of Munchen.
Post-Doc in Bioethics University of Patras.
Degree of Law/Lawyer, Degree of Theology,
Degree of History/Philology, Degree of Music.
Scholar DAAD, ΙΚΥ, etc.
Director EPLO for BiH and MNE.
Author, Poet.
Candidate for Nobel Peace Prize 2025.
Member Ciesart, Camara Internacional de Escritores y Artistas – Spain.
Member World Association of Jurists (WJA), Washington, USA.
Member Club of Rome – SC.
https://orcid.org/0009-0008-9304-4040
https://ftb.academia.edu/AlexiosPanagopoulos/Papers
https://scholar.google.com/scholar?hl=el&as_sdt=0%2C5&q=aleksios+panagopoulos&btnG=
https://www.biblionet.gr/ Παναγόπουλος, Αλέξιος Π.
