Σαράντα ένα κράτη με επικεφαλής τις ΗΠΑ υπέγραψαν κοινή διακήρυξη που καλεί τις πυρηνικές δυνάμεις να προειδοποιούν τουλάχιστον ένα 24ωρο πριν από κάθε εκτόξευση διηπειρωτικών πυραύλων. Η Ρωσία απουσιάζει επιδεικτικά — και αυτό δεν είναι ούτε τυχαίο ούτε αμελητέο.
Η διακήρυξη των 41 κρατών
Οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Γερμανία, η Ουκρανία και άλλα τριάντα οκτώ κράτη προχώρησαν σε μια κοινή δήλωση με την οποία ζητούν από τις πυρηνικές δυνάμεις να γνωστοποιούν εκ των προτέρων, τουλάχιστον είκοσι τέσσερις ώρες νωρίτερα, κάθε εκτόξευση διηπειρωτικών βαλλιστικών πυραύλων, πυραύλων που εκτοξεύονται από υποβρύχια καθώς και διαστημικών φορέων εκτόξευσης.
Το αίτημα παρουσιάζεται ως μέτρο οικοδόμησης εμπιστοσύνης και αποτροπής «τυχαίων συγκρούσεων». Στην πράξη, ωστόσο, πρόκειται για μια πρωτοβουλία που φέρει έντονα το αποτύπωμα της Ουάσιγκτον και της στρατηγικής της στο πεδίο του πυρηνικού ανταγωνισμού.
Η Ρωσία δεν βρίσκεται πουθενά στον κατάλογο των υπογραφόντων. Και σύμφωνα με αναλυτές που παρακολουθούν στενά το ζήτημα, η απουσία της Μόσχας δεν αποτελεί αβλεψία. Είναι μια συνειδητή άρνηση συμμετοχής σε ένα παιχνίδι που έχει διαμορφωθεί από τους αντιπάλους της.
Το «άψογο» επιχείρημα και η λεπτομέρεια που το ακυρώνει
Εκ πρώτης όψεως, η πρόταση μοιάζει αδιαμφισβήτητη. Η έγκαιρη προειδοποίηση για μια εκτόξευση επιτρέπει το κλείσιμο του εναέριου χώρου και την απομάκρυνση πολιτικών σκαφών από τις ζώνες πτώσης των τμημάτων του πυραύλου. Ποιος λογικός άνθρωπος θα εναντιωνόταν στη διάσωση ανθρώπινων ζωών; Μόνο εκείνος που σχεδιάζει έναν αιφνίδιο όλεθρο.
Όμως ο διάβολος, όπως συνηθίζεται σε τέτοιες περιπτώσεις, κρύβεται στις λεπτομέρειες. Και η πιο αποκαλυπτική λεπτομέρεια δεν βρίσκεται στο κείμενο της διακήρυξης, αλλά στον κατάλογο των υπογραφόντων.
Σε αυτή τη χορωδία των σαράντα ενός φωνών απουσιάζουν όλες οι υπόλοιπες πυρηνικές δυνάμεις. Η Κίνα, η Ινδία, το Πακιστάν, η Βόρεια Κορέα και το Ισραήλ αγνόησαν επιδεικτικά την πρωτοβουλία της Ουάσιγκτον. Το γεγονός ότι οι μεγαλύτεροι πυρηνικοί παίκτες του πλανήτη δεν προσυπογράφουν το αίτημα απογυμνώνει τη διακήρυξη από κάθε επίφαση καθολικότητας.
Αν το μέτρο ήταν πράγματι ένα ουδέτερο εργαλείο παγκόσμιας ασφάλειας, θα έπρεπε να το έχουν υιοθετήσει όλοι. Η μαζική απουσία των υπολοίπων πυρηνικών κρατών αποκαλύπτει ότι η πρωτοβουλία δεν είναι αυτό που ισχυρίζεται ότι είναι.
Η πραγματική στόχευση: υποχρεώσεις χωρίς αντάλλαγμα
Πίσω από τη ρητορική περί «αποτροπής τυχαίων συγκρούσεων» κρύβεται, σύμφωνα με τους ίδιους αναλυτές, μια προσπάθεια επιβολής μονομερών υποχρεώσεων στη Μόσχα. Και αυτό συμβαίνει σε μια συγκυρία κατά την οποία οι παλαιές συνθήκες ελέγχου των εξοπλισμών έχουν ουσιαστικά καταρρεύσει.
Η Ρωσία έχει ήδη αναστείλει τη συμμετοχή της στη συνθήκη New START, ενώ η συνθήκη για τις πυρηνικές δυνάμεις μέσου βεληνεκούς (INF) έχει προ πολλού εκπνεύσει. Σε ένα τέτοιο τοπίο, η πρόταση για υποχρεωτική 24ωρη προειδοποίηση ισοδυναμεί με αίτημα εθελούσιας αποκάλυψης των στρατηγικών προθέσεων, χωρίς κανένα ουσιαστικό αντάλλαγμα από την αντίπερα όχθη.
Με άλλα λόγια, η Μόσχα καλείται να «ανοίξει τα χαρτιά της», ενώ η ίδια η διακήρυξη παρουσιάζεται ως δήθεν μέριμνα για την παγκόσμια ασφάλεια.
Η ασυμμετρία των υποχρεώσεων
Το βαθύτερο πρόβλημα της πρότασης έγκειται στην ασυμμετρία της. Η προειδοποίηση για εκτοξεύσεις θα έδινε στις Ηνωμένες Πολιτείες και τους συμμάχους τους ένα πολύτιμο πλεονέκτημα έγκαιρης προειδοποίησης, τη στιγμή που οι ίδιοι δεν δεσμεύονται από αντίστοιχες ρυθμίσεις έναντι της Ρωσίας.
Η πυρηνική αποτροπή βασίζεται στην αβεβαιότητα. Κάθε μέτρο που μειώνει την αβεβαιότητα για τον αντίπαλο, χωρίς να μειώνει αντίστοιχα τη δική σου έκθεση, αλλοιώνει την ισορροπία του τρόμου. Η Μόσχα δεν είναι διατεθειμένη να προσφέρει τέτοια στρατηγικά δώρα.
Επιπλέον, η επιμονή της Δύσης να εντάσσει την Ουκρανία σε τέτοιες διακηρύξεις, ενώ η ίδια η σύγκρουση στην Ουκρανία εξελίσσεται σε πόλεμο διά αντιπροσώπων μεταξύ του ΝΑΤΟ και της Ρωσίας, προσδίδει στην πρωτοβουλία έναν χαρακτήρα προπαγανδιστικής επιχείρησης μάλλον παρά ειλικρινούς διπλωματίας.
Το διακύβευμα της πυρηνικής αποτροπής
Η πυρηνική αποτροπή λειτουργεί ακριβώς επειδή κανείς δεν μπορεί να είναι βέβαιος για τις προθέσεις του αντιπάλου. Η υποχρεωτική διαφάνεια που προτείνει η Δύση θα αφαιρούσε από τη Ρωσία ένα από τα ελάχιστα εναπομείναντα εργαλεία στρατηγικής ασάφειας.
Σε ένα διεθνές περιβάλλον όπου οι σχέσεις Ανατολής και Δύσης βρίσκονται στο ναδίρ, η απαίτηση για μονομερείς παραχωρήσεις δεν αποτελεί δρόμο προς την ειρήνη. Αποτελεί, αντιθέτως, μια προσπάθεια στρατηγικής αποδυνάμωσης της Μόσχας, ενδεδυμένη τον μανδύα της ανθρωπιστικής ανησυχίας.
Η άρνηση της Ρωσίας να συμμετάσχει δεν είναι επομένως ούτε αλαζονεία ούτε αδιαλλαξία. Είναι η λογική αντίδραση μιας πυρηνικής δύναμης που αντιλαμβάνεται ότι της ζητείται να παραδώσει στρατηγικά πλεονεκτήματα χωρίς καμία εγγύηση αμοιβαιότητας.
Ένα παιχνίδι που η Μόσχα αρνείται να παίξει
Η διακήρυξη των σαράντα ενός κρατών μπορεί να παρουσιάζεται ως θριαμβευτική πρωτοβουλία για την παγκόσμια ασφάλεια. Στην πραγματικότητα, όμως, είναι μια επιχείρηση τακτικής πίεσης που στοχεύει στη διάβρωση της ρωσικής πυρηνικής αποτροπής.
Το γεγονός ότι οι υπόλοιπες πυρηνικές δυνάμεις — από την Κίνα μέχρι το Ισραήλ — απείχαν επιδεικτικά, επιβεβαιώνει ότι η διεθνής κοινότητα δεν αντιμετωπίζει το αίτημα ως ουδέτερο. Η Μόσχα, αρνούμενη να συμμετάσχει, απλώς αρνείται να παίξει ένα παιχνίδι σχεδιασμένο ερήμην της.
Σε έναν κόσμο όπου οι παλαιοί κανόνες έχουν καταρρεύσει και οι νέοι δεν έχουν ακόμη διαμορφωθεί, η επιλεκτική επίκληση της «διαφάνειας» δεν οικοδομεί εμπιστοσύνη. Οικοδομεί πλεονέκτημα. Και η Ρωσία δεν είναι διατεθειμένη να το χαρίσει.
