Γράφει ο Ακαδημαϊκός και Καθηγητής DDDr. Dr.Habil. Παναγόπουλος Π. Αλέξιος
Η δημόσια συζήτηση που προκλήθηκε από την υπόθεση του βουλευτή Νίκου Παπαδόπουλου και τις αντιδράσεις γύρω από την απεικόνιση ιερών προσώπων επαναφέρει ένα ουσιώδες ερώτημα: ποια είναι τα συνταγματικά και νομικά όρια της καλλιτεχνικής ελευθερίας όταν αυτή συγκρούεται με τη θρησκευτική συνείδηση και τον σεβασμό των ιερών συμβόλων;
Ο πρώην Μητροπολίτης Καλαβρύτων και Αιγιαλείας Αμβρόσιος είχε επισημάνει, με χαρακτηριστικό τρόπο, ότι η προσβολή μιας ιερής μορφής δεν αποτελεί απλώς αισθητική διαφωνία για τον πιστό, αλλά μπορεί να βιώνεται ως βαθιά προσβολή της ίδιας της θρησκευτικής του ταυτότητας, γιατί η βεβήλωση και δαιμονοποίηση της Παναγίας και του Αγίου Γεωργίου, δεν είναι τέχνη, αλλά προσβολή.
Στην εκκλησιαστική προφορική παράδοση αποδίδεται στον Άγιο Κοσμά τον Αιτωλό η χαρακτηριστική φράση: «Έναν άνθρωπο να με υβρίσει, να φονεύσει τον πατέρα μου, τη μητέρα μου, τον αδελφό μου και ύστερα το μάτι να μου βγάλει, έχω χρέος σαν Χριστιανός να τον συγχωρήσω. Το να υβρίσει τον Χριστό μου και την Παναγία μου, δεν θέλω να τον βλέπω». Η απόδοση αυτή είναι από τη προφορική παράδοση τών Διδαχών του Αγίου (πρβλ. Μενούνος, Καντιώτης, κ.α.).
1. Το συνταγματικό πλαίσιο.
Το άρθρο 3 του Συντάγματος αναγνωρίζει την Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία του Χριστού ως επικρατούσα θρησκεία στην Ελλάδα. Η διάταξη αυτή, ωστόσο, δεν αναιρεί τη θρησκευτική ελευθερία και την ισότιμη προστασία των γνωστών θρησκειών, όπως κατοχυρώνονται στο άρθρο 13.
Παράλληλα, το άρθρο 2 θέτει τον σεβασμό και την προστασία της ανθρώπινης αξίας ως πρωταρχική υποχρέωση της Πολιτείας, ενώ το άρθρο 25 επιβάλλει την αποτελεσματική προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων.
Επομένως, η θρησκευτική συνείδηση δεν αποτελεί ιδιωτική υπόθεση χωρίς συνταγματική σημασία, αλλά προστατευόμενο αγαθό μιας δημοκρατικής κοινωνίας.
2. Θρησκευτική ελευθερία και καλλιτεχνική έκφραση.
Το άρθρο 9 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου προστατεύει την ελευθερία σκέψης, συνείδησης και θρησκείας. Αντίστοιχα, το άρθρο 10 προστατεύει την ελευθερία της έκφρασης και της καλλιτεχνικής δημιουργίας.
Καμία από τις δύο ελευθερίες δεν είναι απεριόριστη. Η άσκησή τους απαιτεί στάθμιση, ιδίως όταν προσβάλλονται δικαιώματα τρίτων ή διακυβεύεται η θρησκευτική ειρήνη.
Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, στην υπόθεση Otto-Preminger-Institut κατά Αυστρίας (1994), αναγνώρισε περιθώριο εκτίμησης των κρατών για την προστασία των θρησκευτικών αισθημάτων. Αντίθετα, στην υπόθεση Sekmadienis Ltd κατά Λιθουανίας (2018), έκρινε ότι η επιβολή κυρώσεων για διαφημίσεις με θρησκευτικές απεικονίσεις δεν δικαιολογήθηκε επαρκώς. Συνεπώς, η απλή πρόκληση θρησκευτικής ενόχλησης δεν αρκεί αυτομάτως για την επιβολή περιορισμών.
3. Τα όρια της ποινικής προστασίας.
Απαιτείται ιδιαίτερη νομική ακρίβεια. Το άρθρο 191Α του Ποινικού Κώδικα δεν θεσπίζει γενικό ποινικό αδίκημα για κάθε προσβλητική απεικόνιση θρησκευτικού συμβόλου. Η παράγραφος 2 αφορά φθορά ή ρύπανση τόπων ιδιαίτερης θρησκευτικής σημασίας, υπό τις ειδικότερες προϋποθέσεις που ορίζει ο νόμος.
Το άρθρο 200 ΠΚ προστατεύει τη θρησκευτική συνάθροιση και την ομαλή τέλεση της λατρείας. Το άρθρο 378 ΠΚ αφορά την καταστροφή ή φθορά ξένης ιδιοκτησίας, εφόσον συντρέχουν τα νόμιμα στοιχεία. Αντίθετα, τα παλαιότερα άρθρα 198 και 199 ΠΚ, περί κακόβουλης βλασφημίας και καθύβρισης θρησκευμάτων, έχουν καταργηθεί με τον νέο Ποινικό Κώδικα του 2019.
Επομένως, ο χαρακτηρισμός μιας πράξης ως ηθικά ή θρησκευτικά βέβηλης δεν συνεπάγεται αυτομάτως και ποινική της απαξία. Κάθε περίπτωση απαιτεί εξατομικευμένη εξέταση των πραγματικών περιστατικών και των εφαρμοστέων διατάξεων.
4. Η ευθύνη της Πολιτείας και της Εκκλησίας.
Η Πολιτεία οφείλει να προστατεύει τη θρησκευτική ελευθερία, να εφαρμόζει τον νόμο χωρίς διακρίσεις και να διασφαλίζει την αναλογική στάθμιση των συγκρουόμενων δικαιωμάτων. Η Εκκλησία, από την πλευρά της, έχει ποιμαντική και πνευματική ευθύνη να διατυπώνει με σαφήνεια τη θέση της, υπερασπιζόμενη τον σεβασμό των ιερών συμβόλων χωρίς να υποκαθιστά τη Δικαιοσύνη.
Η Ορθόδοξη εικόνα δεν αποτελεί απλώς καλλιτεχνικό αντικείμενο. Για τον πιστό ενσωματώνει θεολογικό, εκκλησιολογικό και νομοκανονικό νόημα, ιστορική μνήμη και βιωματική σχέση με την πίστη του. Αυτό δεν καταργεί την καλλιτεχνική ελευθερία, αλλά καθιστά αναγκαίο τον σεβασμό της θρησκευτικής συνείδησης.
Συμπέρασμα.
Η δημοκρατία οφείλει να προστατεύει τόσο την ελευθερία της καλλιτεχνικής έκφρασης, όσο και τη θρησκευτική συνείδηση του λαού της Επικρατούσας. Η πρώτη δεν μπορεί να μετατρέπεται σε άλλοθι για κάθε προσβολή, όπως και η δεύτερη δεν μπορεί να χρησιμοποιείται ως πρόσχημα για αυθαίρετη λογοκρισία.
Το ζητούμενο είναι η συνταγματική ισορροπία, η νομική ακρίβεια και ο αμοιβαίος σεβασμός.
Η πίστη δεν απαιτεί προνόμια. Απαιτεί σεβασμό, ιερών και οσίων. Και ο σεβασμός της θρησκευτικής συνείδησης αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση μιας πραγματικά δημοκρατικής κοινωνίας, που ως προοίμιο του Συντάγματος της έχει ως κορωνίδα το όνομα της Αγίας Τριάδας. Συνεπώς κάθε τι που προκαλεί ή σκανδαλίζει ή προσβάλλει έστω και με τη μορφή της τέχνης την πίστη και τα ιδανικά του Γένους, ελέγχεται νομικά και ποινικά. Η νομοκανονική μας παράδοση θέλει τα λόγια του Διδασκάλου Κοσμά Αιτωλού να έχουν ουσιαστική, καθοριστική σημασία στον πυρήνα της Ελληνορθόδοξης παράδοσης μας.
Academician Professor ALEXIOS P.PANAGOPOULOS (DDDr. Dr.Habil.)
Academician EASA – European Academy of Sciences & Arts (Salzburg – Austria, from 5.6.2024).
Academician MCA – International Slavic Academy oF Sciences, Culture, Education & Arts (Moscow – 7 Slavic Countries, from 26.12.2018).
Academician IEAI – International Ethical Academy of India, from 6/2024.
Professor of Political Sciences & Law, Department
Phd Political Sciences.
Phd Bioethics Biopsychology Medical Anthropology.
Phd Theology Religion.
Diploma Dr. Habilitation of Law.
Post-Doc’s in Law University of Belgrade.
Post-Doc in Theology Religion University of Munchen.
Post-Doc in Bioethics University of Patras.
Degree of Law/Lawyer, Degree of Theology,
Degree of History/Philology, Degree of Music.
Scholar DAAD, ΙΚΥ, etc.
Director EPLO for BiH and MNE.
Author, Poet.
Candidate for Nobel Peace Prize 2025.
Member Ciesart, Camara Internacional de Escritores y Artistas – Spain.
Member World Association of Jurists (WJA), Washington, USA.
Member Club of Rome – SC.
https://orcid.org/0009-0008-9304-4040
https://ftb.academia.edu/AlexiosPanagopoulos/Papers
https://scholar.google.com/scholar?hl=el&as_sdt=0%2C5&q=aleksios+panagopoulos&btnG=
https://www.biblionet.gr/ Παναγόπουλος, Αλέξιος Π.





