Σπύρος Στάλιας, Οικονομολόγος Ph.D
Εισαγωγή: Το ‘Νοίκι’ της Εθνικής Κυριαρχίας
Ο μετάκεϋνσιανός Warren Mosler, εκ των θεμελιωτών της Σύγχρονης Νομισματικής Θεωρίας (MMT), θέτει ένα αμείλικτο ερώτημα: «Γιατί να νοικιάζεις το νόμισμα που χρησιμοποιείς, πληρώνοντας “νοίκι”/(να δίνεις τόκο 5% του ΑΕΠ σου, ενώ μπορείς να το εκδίδεις ο ίδιος με μηδαμινό κόστος;»
Στην Ελλάδα, η απάντηση συνδέεται άρρηκτα με την Υλική Αιτία της εθνικής ισχύος: τα εργοστάσια,οι μηχανές οι υποδομές, οι πρώτες ύλες και η ενέργεια (λιγνίτης, νερό),ο εργατικό δυναμικό και η τεχνογνωσία του και ο έλεγχος των επιτοκίων (νομισματική πολιτική). Χωρίς αυτή την ‘ύλη’, το κράτος δεν έχει σώμα. Είναι μια αφηρημένη έννοια χωρίς πραγματική ισχύ.
Όταν λέμε ότι η Υλική Αιτία παρέμεινε στάσιμη ή μειώθηκε, εννοούμε ότι η Ελλάδα έχασε τη φυσική της ικανότητα να παράγει. Τα εργοστάσια έκλεισαν (η ‘ύλη’ καταστράφηκε και επήλθε στασιμότητα, δηλαδή δεν δημιουργήθηκαν νέες παραγωγικές μονάδες που να μεταποιούν την πρώτη ύλη σε προϊόντα υψηλής προστιθέμενης αξίας.
Αν η Υλική Αιτία (παραγωγή) φθίνει, τότε η Μορφική Αιτία (το σχέδιο/οργάνωση του κράτους) και η Τελική Αιτία (η ευημερία και η κυριαρχία) καταρρέουν. Ένα κράτος χωρίς βιομηχανία είναι σαν ένα άγαλμα που του αφαιρείς τον χαλκό, παύει να υπάρχει ως οντότητα. Το κενό που αφήνει η χαμένη παραγωγή καλύπτεται από εισαγωγές. Τότε, το κράτος αναγκάζεται να δανειστεί ‘ξένη ύλη’ (ξένο νόμισμα/προϊόντα), χάνοντας την αυτονομία του.
Ο Χρυσός Αιών της Δημιουργίας (1950-1974)
Η επιτυχία της Ελλάδας εκείνης της περιόδου ήταν η έμπρακτη δικαίωση του John Maynard Keynes. Ο Keynes στο Bretton Woods (1944) δεν πήγε ως τεχνοκράτης, αλλά ως αρχιτέκτονας μιας νέας παγκόσμιας τάξης που θα απέτρεπε την επανάληψη του ‘μπάχαλου’ του Μεσοπολέμου, που οδήγησε στο Β’ ΠΠ. Η ανάλυσή του είχε αποδείξει τρία θανάσιμα σφάλματα εκείνης της περιόδου (1918-1939), τα οποία δυστυχώς η Ελλάδα και η Ευρώπη επανέλαβαν μετά το 2001.
Ο Keynes αποκαλούσε την χρήση του χρυσού ως νόμισμα (ο κανόνα) του χρυσού) ‘βάρβαρο κατάλοιπο’. Γιατί; Διότι ανάγκαζε τις χώρες να υποτάσσουν την εγχώρια ευημερία και την απασχόληση στη διατήρηση της ισοτιμίας με τον χρυσό. Αν μια χώρα είχε έλλειμμα, έπρεπε να επιβάλει άγρια λιτότητα και να αυξήσει τα επιτόκια για να κρατήσει τον χρυσό της.
Η ομοιότητα με το Ευρώ: Το Ευρώ λειτουργεί σήμερα ως ένας ‘σύγχρονος κανόνας χρυσού’. Οι χώρες δεν μπορούν να υποτιμήσουν το νόμισμά τους και αναγκάζονται σε εσωτερική υποτίμηση (μείωση μισθών και βιοτικού επιπέδου), ακριβώς όπως γινόταν στον Μεσοπόλεμο.
Ο Keynes ήταν κατηγορηματικός: ‘Το κεφάλαιο πρέπει να μένει στη χώρα του για να χρηματοδοτεί την εγχώρια παραγωγή’. Όταν τα κεφάλαια μετακινούνται ελεύθερα, οι αγορές μπορούν να εκβιάσουν οποιαδήποτε κυβέρνηση προσπαθεί να ασκήσει κοινωνική ή αναπτυξιακή πολιτική, απειλώντας με ‘φυγή κεφαλαίων’.
Αυτό ακριβώς ζήσαμε στην Ελλάδα της κρίσης: οι αγορές ορίζουν το μέλλον μας, ενώ οι εγχώριες αποταμιεύσεις φεύγουν στο εξωτερικό.
Για τον Keynes, το επιτόκιο ήταν μια πολιτική μεταβλητή, όχι μια «φυσική» τιμή της αγοράς. Στο Bretton Woods, στόχος ήταν τα επιτόκια να παραμένουν χαμηλά από τις Κεντρικές Τράπεζες, ώστε ο ιδιωτικός τομέας να δανείζεται φθηνά και να πραγματοποιεί επενδύσεις και το κράτος να μπορεί να χτίζει υποδομές (όπως η ΔΕΗ και τα υδροηλεκτρικά).
Όταν τα επιτόκια ορίζονται από «ξένα κέντρα» (όπως σήμερα η ΕΚΤ ή οι αγορές ομολόγων), η χώρα χάνει το δικαίωμα να αποφασίζει για το μέλλον της. Χάνει την Νομισματική Πολιτική και ως επακόλουθο και Δημοσιονομική Πολιτική.
Έτσι η Ελλάδα, το ‘Κεϋνσιανό Θωρακισμένο Κράτος’ της εποχής, χρησιμοποίησε τη Δραχμή ως εργαλείο κυριαρχίας. Με αυστηρό έλεγχο στη διακίνηση ξένου νομίσματος, το κράτος διοχέτευσε την πίστωση στην πραγματική παραγωγή και όχι στην κερδοσκοπία. Με τον Λιγνίτη (75% της παραγωγής) και τα Υδροηλεκτρικά, η χώρα απέκτησε ενεργειακή αυτονομία. Το εξωτερικό χρέος παρέμενε κάτω από το 25% του ΑΕΠ. Η χώρα ήταν «εκδότης» και «δημιουργός», λειτουργώντας εντός του ‘Χρυσού Αιώνα του Καπιταλισμού’.
Η Ιδεολογική Τύφλωση και η ‘Χαμένη Μπαλιά’ (1974-2001)
Μετά τη μεταπολίτευση, η Ελλάδα εισήλθε σε μια τροχιά ‘Στρατηγικής Παρέκκλισης’ (Aberration).
Η τραγωδία της Ελλάδας έγκειται στο ότι η πολιτική της ηγεσία στερήθηκε τη διορατικότητα να κατανοήσει τα εργαλεία του Keynes.
Δεξιά και Κέντρο: Διολίσθησαν σε έναν μεταπρατικό καταναλωτισμό, υιοθετώντας το Ευρώ ως ‘μαγική λύση’ για την αποτυχία τους να χτίσουν μια ισχυρή παραγωγική βάση.
Η Αριστερά: Παρέμεινε εγκλωβισμένη στην ‘αγκαλιά του Στάλιν’ και σε ξεπερασμένα δόγματα, αγνοώντας τη ‘βαθιά μπαλιά’ του Keynes για εθνική νομισματική κυριαρχία. Αντί να αγκαλιάσει τη Δραχμή ως μέσο κοινωνικής απελευθέρωσης, κατέληξε να γίνει ο πιο πιστός στρατιώτης της Ευρωζώνης.
Η είσοδος στην ΕΟΚ χωρίς παραγωγική θωράκιση οδήγησε σε εισαγόμενο πληθωρισμό. Η παραγωγή —η ‘Υλική Αιτία’ του Αριστοτέλη— παρέμεινε στάσιμη ή και μειώθηκε λόγω της αποβιομηχάνισης, καθιστώντας την αγοραστική δύναμη των πολιτών μια οφθαλμαπάτη.
Παρά την κακοδιαχείριση, η χρήση του Λιγνίτη, ως τελευταίο οχυρό, κράτησε το εξωτερικό χρέος στο 27% του ΑΕΠ το 2001. Η ενέργεια παρέμενε εθνική υπόθεση, αποτρέποντας την ολοκληρωτική παράδοση.
Η ‘Θηλιά’ του Ευρώ και ο Ενεργειακός Αφοπλισμός (2001-2026)
Η είσοδος στο Ευρώ σήμανε την επιστροφή στο ‘μπάχαλο’ του Μεσοπολέμου, όπου τα επιτόκια και η δημοσιονομική πολιτική ορίζονται εκτός της χώρας. Αντικαταστήσαμε τον εγχώριο λιγνίτη με εισαγόμενο φυσικό αέριο (40%+) και έτσι καταστήσαμε την χώρα Ενεργειακά Αιχμάλωτη. Η βίαιη απολιγνιτοποίηση (2019-2026) αφαίρεσε και το τελευταίο εργαλείο άσκησης κυρίαρχης πολιτικής. Μια χώρα χωρίς δικό της ρεύμα και νόμισμα είναι μια χώρα υπό κατοχή. Αυτό λέγεται στρατηγική ηλιθιότητα.
Επιμύθιο: Η Ιστορική Αιμορραγία (1950-2026)
Η διαχρονική εξέλιξη του ενεργειακού μείγματος αντανακλά την εθνική μας αποδυνάμωση:
- 1950-1980 (Κυριαρχία): Λιγνίτης και Υδροηλεκτρικά καλύπτουν το 80-90% των αναγκών. Το κράτος όριζε το κόστος παραγωγής και τα επιτόκια. Εξωτερικό χρέος: 25% του ΑΕΠ.
- 1980-2001 (Αντίσταση): Παρά την αποβιομηχάνιση, ο Λιγνίτης παραμένει στο 70-75%. Η χώρα άντεξε τον πληθωρισμό χωρίς να χρεοκοπήσει εξωτερικά. Εξωτερικό χρέος: 27% του ΑΕΠ.
- 2001-2026 (Παράδοση): Είσοδος στο Ευρώ, βίαιη απολιγνιτοποίηση και κυριαρχία του Φυσικού Αερίου (40%+). Το κράτος γίνεται «τροχονόμος» ξένων συμφερόντων. Εξωτερικό χρέος: 160% του ΑΕΠ.
Όπως διδάσκει ο Πλάτωνας, ο Δίας έδωσε τη Δικαιοσύνη και την Αιδώ (ντροπή) για να επιβιώσουν οι πόλεις. Η εγκατάλειψη της εγχώριας παραγωγής —της Υλικής Αιτίας— αποτελεί παραβίαση αυτής της Δικαιοσύνης. Η ανάκαμψη απαιτεί την ανάκτηση του ελέγχου των δύο βασικών μεταβλητών: Νόμισμα και Ενέργεια.
Χωρίς αυτά, η Ελλάδα παραμένει ένας ‘ενοικιαστής’ στην ίδια της τη χώρα.
New York 28/3/2026
(επί τη ευκαιρία τα αποθέματα του λιγνίτη στη χώρα μας καλύπτουν ανάγκες για 100 χρόνια)
