Σπυρίδων Στάλιας, Οικονομολόγος Ph.D
Όταν προ ημερών, υποδεχόμενος τον Προέδρο Τραμπ στο Πεκίνο, ο Κινέζος Γεν. Γραμματέας του ΚΚ Κίνας, υπενθύμισε την διαπίστωση του Θουκυδίδη ότι η αληθινή αιτία του πολέμου μεταξύ Αθήνας- Σπάρτης ήταν ο φόβος που αυτό προκάλεσε στη Σπάρτη η άνοδος της δύναμης της Αθήνας. Αυτό προσφάτως ονομάστηκε «Παγίδα του Θουκυδίδη» και θεωρείται ένα βασικό εργαλείο για να αναλύσουμε τις σχέσεις μεγάλων δυνάμεων π.χ. ΗΠΑ και Κίνας, ή τις παγκόσμιες ενεργειακές συγκρούσεις.
Γράφτηκαν πολλά πράγματα γι αυτή την άποψη του Θουκυδίδη, οπότε εγώ ένα ταπεινός και όχι επαρκής μελετητής του Θουκυδίδης δεν έχω να προσθέσω τίποτα άλλο σε όλα αυτά που διεθνώς εγράφησαν. Υπάρχουν αρμοδιότεροι από εμένα.
Θα ήθελα να δω τον Θουκυδίδη από μια άλλη οπτική γωνία.
Πως ο Θουκυδίδης περιγράφει τον πολιτικό ηγέτη; Το θεωρώ αναγκαίο στη παρούσα στιγμή γιατί στην Ελλάδα είναι είδος προς εξαφάνιση ή καλύτερα έχει εξαφανιστεί.
Πηγή μου είναι γι’ αυτό το θέμα, είναι το σπουδαίο το βιβλίο ‘Θουκυδίδης’ (εκδόσεις Παπαδήμα σε μετάφραση Τάσου Κουκουλιού/Κυπριανίδη) του Αμερικανού κλασικού φιλόλογου και καθηγητή του Χάρβαρντ, Τζον Φίνλεϊ (John H. Finley).
Στο Βιβλίο Β’, 60 του Θουκυδίδη, υπάρχει ένα από τα πιο εμβληματικά και κρίσιμα κομμάτια σε ολόκληρο το έργο του. Είναι τα λόγια που βάζει ο ιστορικός στο στόμα του ίδιου του Περικλή, όταν εκείνος απολογείται στον αθηναϊκό λαό, και αποτελεί το απόλυτο πρότυπο του ηγέτη.
Στο πρωτότυπο κείμενο, ο Θουκυδίδης γράφει ότι ο σωστός ηγέτης πρέπει να διαθέτει τέσσερα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά:
«…ουδενός ήσσων οίομαι είναι γνώναι τε τα δέοντα και ερμηνεύσαι ταύτα, φιλόπολίς τε και χρημάτων κρείσσων»
Προσωπικά δεν νομίζω ότι υπάρχει ορισμός στην παγκόσμια βιβλιογραφία παρόμοιος με αυτόν για τον πολιτικό ηγέτη. Τον αναλύεις και ποτέ δεν τελειώνεις!
Η ανάλυση των 4 χαρακτηριστικών του ηγέτη
Ο Φίνλεϊ απομόνωσε αυτό το κομμάτι για να δείξει ότι η δημοκρατία, για να μην καταρρεύσει σε λαϊκισμό, χρειάζεται ηγέτες που να συνδυάζουν την πολιτική ιδιοφυΐα με την ηθική ακεραιότητα.
Ας δούμε τι σημαίνουν αυτά τα τέσσερα στοιχεία:
- «Γνώναι τα δέοντα» (Να γνωρίζει αυτά που πρέπει να γίνουν): Είναι η πολιτική διορατικότητα, η στρατηγική σκέψη και η ικανότητα να βλέπει κανείς τη μεγάλη εικόνα. Ο ηγέτης πρέπει να έχει τη γνώση και τη λογική να κατανοεί ποιο είναι το εθνικό συμφέρον, οι κίνδυνοι και οι ευκαιρίες, μακριά από αυταπάτες.
- «Ερμηνεύσαι ταύτα» (Να μπορεί να τα εξηγήσει): Δεν αρκεί να είναι σοφός στο δωμάτιό του. Πρέπει να έχει την ικανότητα να μεταδώσει αυτό το όραμα στον λαό. Είναι η δύναμη της πειθούς, η ρητορική δεινότητα και η παιδαγωγική λειτουργία της πολιτικής. Ο Περικλής δεν κορόιδευε τον λαό, αλλά του εξηγούσε με επιχειρήματα τη στρατηγική του.
- «Φιλόπολίς τε» (Να αγαπά την πόλη του): Η βαθιά, ανιδιοτελής πατριωτική συνείδηση. Το κίνητρο του ηγέτη πρέπει να είναι η ευημερία, η ασφάλεια και η ισχύς της κοινωνίας που διοικεί, και όχι η προσωπική του ματαιοδοξία, η δόξα ή η εξυπηρέτηση ξένων συμφερόντων.
- «Χρημάτων κρείσσων» (Να είναι ανώτερος από τα χρήματα / Αδιάφθορος): Αυτό είναι το κλειδί της ηθικής νομιμοποίησης. Ο Θουκυδίδης τονίζει ότι αν ένας ηγέτης έχει όλα τα παραπάνω αλλά εξαγοράζεται, τότε όλα τα προηγούμενα χαρίζονται στο προσωπικό του κέρδος και η χώρα καταστρέφεται. Ο Περικλής παρέμεινε αποδεδειγμένα αδιάφθορος.
Γιατί αυτός ο ορισμός θεωρείται κρίσιμο για σήμερα;
Χρησιμοποιώντας αυτό το παράδειγμα ένας πολίτης ή ένας αναλυτής έχει τον οπλισμό να κάνει μια αυστηρή κριτική στους σύγχρονους πολιτικούς. Η τραγωδία της εποχής μας είναι ο διαχωρισμός αυτών των ιδιοτήτων:
Σήμερα έχουμε πολιτικούς που μπορεί να είναι καλοί στο «ερμηνεύσαι» (επικοινωνιολόγοι, marketers, δημαγωγοί που ξέρουν να χαϊδεύουν αυτιά), αλλά στερούνται παντελώς του «γνώναι τα δέοντα» (δεν έχουν στρατηγικό βάθος, δεν κατανοούν την οικονομία ή τη γεωπολιτική).
Ή, ακόμα χειρότερα, βλέπουμε ηγέτες που δεν είναι «χρημάτων κρείσσονες», με αποτέλεσμα οι αποφάσεις τους να καθορίζονται από τις αγορές και τα μεγάλα οικονομικά συμφέροντα, αντί για το «φιλόπολις».
Αυτό το μικρό κομμάτι του Θουκυδίδη, γίνεται ένας διαχρονικός «αξιολογικός πίνακας».
Κάθε φορά που καλούμαστε να κρίνουμε έναν ηγέτη, μια κυβέρνηση ή μια στρατηγική κίνηση, αρκεί να βάλουμε δίπλα αυτά τα τέσσερα κριτήρια για να δούμε αν έχουμε να κάνουμε με πραγματικό πολιτικό ανάστημα ή με έναν εφήμερο διαχειριστή της εξουσίας. Σωστά;
New York 15/5/2026
