Του Παναγιώτη Αποστόλου
Πολιτικής ανάλυσης – αρθρογράφου
Σε ένα στενό πεζοδρόμιο της Αθήνας, μια παρέα τριών νέων ανθρώπων προχωρά αργά, απλωμένη σε όλο το πλάτος. Από απέναντι έρχονται ένας ηλικιωμένος με μπαστούνι και μια μητέρα με καρότσι. Κανείς από την παρέα δεν σηκώνει το κεφάλι. Κανείς δεν κάνει ένα βήμα στο πλάι. Ο ηλικιωμένος κατεβαίνει στο δρόμο, ανάμεσα στα παρκαρισμένα αυτοκίνητα και τις μηχανές. Η παρέα συνεχίζει, ανενόχλητη και βέβαιη ότι δεν έκανε τίποτα κακό.
Είναι μια μικρή σκηνή, και ακριβώς γι’ αυτό είναι σημαντική. Οι κοινωνίες δεν καταρρέουν μόνο με μεγάλα σκάνδαλα και μεγάλες αποφάσεις. Καταρρέουν όταν το μικρό, το καθημερινό, το αυτονόητο παύει να είναι αυτονόητο. Όταν ο σεβασμός στον διπλανό αντικαθίσταται από την πεποίθηση ότι ο χώρος, ο χρόνος και η άνεσή μου προηγούνται των δικών σου.
Το άρθρο αυτό θέτει ένα άβολο ερώτημα, που η αντιπολιτευτική δημοσιογραφία συχνά αποφεύγει για να μη δυσαρεστήσει τον αναγνώστη: Πώς φτάσαμε να έχουμε τις κυβερνήσεις που έχουμε; Και μήπως η απάντηση δεν βρίσκεται μόνο στα υπουργικά γραφεία, αλλά και στον τρόπο που έχουμε μάθει να ζούμε μεταξύ μας;
Το πεζοδρόμιο ως καθρέφτης…
Όποιος κινείται καθημερινά στην πόλη μπορεί να συνεχίσει τον κατάλογο χωρίς κόπο. Το αυτοκίνητο που σταθμεύει πάνω στη ράμπα των ατόμων με αναπηρία με αναμμένα τα αλάρμ, “για πέντε λεπτά”. Το διπλοπαρκάρισμα που μπλοκάρει μια ολόκληρη λεωφόρο επειδή ο οδηγός “θα κατέβει μόνο για έναν καφέ”. Η μηχανή που ανεβαίνει στο πεζοδρόμιο και στέλνει τον πεζό στην άσφαλτο. Ο πελάτης που πηδά την ουρά στο φαρμακείο, στην τράπεζα ή στην εφορία με το γνωστό “ένα λεπτό θα ρωτήσω κάτι”. Ο επιβάτης που βάζει βίντεο με τη διαπασών μέσα στο λεωφορείο, σαν να μην υπάρχουν άλλοι. Ο νεαρός που δεν σηκώνεται στο μετρό για την έγκυο ή τον ηλικιωμένο, γιατί “κι εγώ κουρασμένος είμαι”. Ο οδηγός που παραβιάζει τη λωρίδα έκτακτης ανάγκης επειδή βιάζεται περισσότερο από τους άλλους. Το τσιγάρο σε κλειστό χώρο, τα σκουπίδια δίπλα στον κάδο και όχι μέσα σε αυτόν, τα “ίχνη” του σκύλου που περιμένουν τον επόμενο περαστικό.
Το κοινό νήμα δεν είναι η κακία. Οι περισσότεροι από αυτούς τους ανθρώπους δεν θεωρούν τον εαυτό τους κακό. Το κοινό νήμα είναι η βεβαιότητα του “δικαιούμαι”: Δικαιούμαι να περάσω, να σταθμεύσω, να μιλήσω δυνατά, να καθυστερήσω τους άλλους, γιατί εγώ βιάζομαι, εγώ κουράστηκα, εγώ πληρώνω, εγώ είμαι ελεύθερος. Ο απέναντι, ο ηλικιωμένος, η μητέρα με το καρότσι, το άτομο με αναπηρία, μετατρέπεται σε εμπόδιο, σε κομμάτι του τοπίου που οφείλει να προσαρμοστεί σε μένα.
Και όταν κάποιος τολμήσει να το επισημάνει, η αντίδραση είναι ενδεικτική: “Εσύ τι έχεις να πεις;”, “Δεν σου πέφτει λόγος”, “Μην μου κάνεις μάθημα”. Ο πολιτισμένος που διαμαρτύρεται γίνεται “γκρινιάρης”, ενώ ο αγενής παρουσιάζεται ως το θύμα που δέχεται επίθεση. Αυτό είναι μια μορφή bullying, ήσυχου στην αρχή και επιθετικού όταν χρειαστεί: Η επιβολή της δικής μου άνεσης στους γύρω μου, με τη σιωπηρή απειλή έντασης προς όποιον αντιδράσει. Ο πιο φωνακλάς και ο πιο αναιδής κερδίζει χώρο. Ο ευγενικός υποχωρεί. Και κάθε τέτοια μικρή νίκη διδάσκει σε όλους όσοι παρακολουθούν ότι η αναίδεια αποδίδει.
Ο λαός του καναπέ…
Στο ίδιο έδαφος φυτρώνει η άλλη όψη του νομίσματος, ίσως η πιο επικίνδυνη: Η αδιαφορία. “Δεν βαριέσαι; ας μην μπλέξω. Όλοι ίδιοι είναι. Αφού εμένα δεν με αγγίζει.”. Τις ακούμε καθημερινά, στα καφενεία, στα οικογενειακά τραπέζια, στα κοινωνικά δίκτυα. Έχουν γίνει η ανεπίσημη ιδεολογία μεγάλου μέρους της κοινωνίας μας. Ο καναπές αναγορεύτηκε σε πολιτική στάση.
Το πρόβλημα του άλλου παύει να είναι δικό μου. Η απόλυση ενός εργαζομένου, το κλειστό τμήμα ενός νοσοκομείου στην επαρχία, ο ενοικιαστής που δεν αντέχει πια το νοίκι, ο συνταξιούχος που μετρά τα ευρώ στο ταμείο του σούπερ μάρκετ: Όλα αντιμετωπίζονται ως ειδήσεις και όχι ως κοινά μας ζητήματα. Ώσπου το “δεν με αγγίζει” θα πάψει να ισχύει. Και θα πάψει, γιατί οι παραλλαγές του γνωστού λόγου που αποδίδεται στον Μάρτιν Νιμέλερ δεν έχουν ξεπεραστεί: Όταν ήρθαν για τους άλλους δεν μιλήσαμε, και όταν ήρθαν για εμάς, δεν είχε μείνει κανείς να μιλήσει.
Εδώ βρίσκεται η κρίσιμη σύνδεση με την πολιτική. Μια κοινωνία που έχει μάθει να μη νοιάζεται για τον διπλανό της δεν θα νοιαστεί ούτε για το δημόσιο συμφέρον. Δεν θα ζητήσει λογοδοσία, γιατί η λογοδοσία θέλει κόπο και συλλογική δράση. Δεν θα τιμωρήσει το σκάνδαλο, γιατί “όλοι ίδιοι είναι”. Ο αδιάφορος πολίτης είναι ο καλύτερος σύμμαχος της ανίκανης Εξουσίας: Δεν χρειάζεται να τον πείσει, της αρκεί να τον αφήσει στον καναπέ του. Οι μεγάλες κινητοποιήσεις μετά την τραγωδία των Τεμπών έδειξαν ότι αυτή η κοινωνία μπορεί να ξυπνήσει όταν ο πόνος γίνει κοινός. Το ερώτημα είναι γιατί χρειάστηκε τόσος πόνος, και γιατί η ένταση εκείνων των ημερών δεν έγινε σταθερή συμμετοχή.
Η ελευθερία του ενός και το όριό της…
Η αρχή που όλοι μάθαμε στο σχολείο, ότι η ελευθερία μου σταματά εκεί που αρχίζει η ελευθερία του άλλου, δεν είναι λαϊκό απόφθεγμα. Είναι θεμέλιο του δημοκρατικού πολιτεύματος. Η Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη του 1789 ορίζει την ελευθερία ως τη δυνατότητα να κάνει κανείς ό,τι δεν βλάπτει τον άλλον. Το ίδιο το Ελληνικό Σύνταγμα, στο άρθρο 5, κατοχυρώνει την ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας υπό τον όρο ότι δεν προσβάλλονται τα δικαιώματα των άλλων. Και στο άρθρο 25 προχωρά ένα βήμα παραπέρα: Η Πολιτεία δικαιούται να αξιώνει από όλους τους πολίτες την εκπλήρωση του χρέους της κοινωνικής και εθνικής αλληλεγγύης.
Χρέος. Μια λέξη που σχεδόν έχει εξαφανιστεί από τον δημόσιο λόγο. Ακούμε διαρκώς για δικαιώματα και σχεδόν ποτέ για υποχρεώσεις. Το δικαίωμα έγινε αίτημα χωρίς αντίκρισμα, ένα “μου ανήκει” που δεν συνοδεύεται από κανένα “οφείλω”. Όμως δικαίωμα χωρίς αντίστοιχο καθήκον είναι προνόμιο, και το προνόμιο του ενός είναι πάντα το βάρος κάποιου άλλου. Το βάρος αυτό το φορτώνεται συνήθως ο πιο αδύναμος, ο πιο ευγενικός, ο λιγότερο φωνακλάς.
Δικαίωμα χωρίς καθήκον δεν είναι δικαίωμα. Είναι προνόμιο που το πληρώνει κάποιος άλλος.
Ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα: μια ανισόρροπη εξέλιξη…
Υπάρχει και μια βαθύτερη ασυμμετρία, που ξεπερνά τη συμπεριφορά του καθενός. Τις τελευταίες δεκαετίες τα ατομικά δικαιώματα, η προσωπική ελευθερία, η έκφραση, η επιλογή τρόπου ζωής, αναπτύχθηκαν και κατοχυρώθηκαν όσο ποτέ. Αυτό είναι κατάκτηση και δεν πρέπει να αμφισβητηθεί. Την ίδια περίοδο όμως τα κοινωνικά δικαιώματα, η δημόσια υγεία, η δημόσια παιδεία, η αξιοπρεπής εργασία, η στέγη, η σύνταξη, υποχώρησαν και μετατράπηκαν σε υπηρεσίες με τιμοκατάλογο. Τα ατομικά προχώρησαν, τα κοινωνικά έμειναν πίσω, και η ψαλίδα ανάμεσά τους διαμόρφωσε έναν νέο τύπο πολίτη.
Ο πολίτης αυτός έμαθε να διεκδικεί ως καταναλωτής και όχι ως μέλος μιας κοινότητας. Όταν το δημόσιο σχολείο αποτυγχάνει, δεν διεκδικεί καλύτερο σχολείο για όλους. Πληρώνει φροντιστήριο για το δικό του παιδί. Όταν το δημόσιο νοσοκομείο καταρρέει, δεν απαιτεί να ξαναστηθεί. Αναζητά ιδιωτική ασφάλιση, αν μπορεί. Κάθε ατομική διέξοδος απολύτως κατανοητή, αφαιρεί όμως ακόμη ένα κομμάτι πίεσης στην Εξουσία. Όσο περισσότεροι βρίσκουν προσωπική λύση σε ένα συλλογικό πρόβλημα, τόσο λιγότεροι απαιτούν συλλογική λύση.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η έμφαση στις ταυτότητες και στις επιμέρους ομάδες, όσο δίκαιες κι αν είναι πολλές από τις διεκδικήσεις τους, είχε μια παράπλευρη συνέπεια που δεν πρέπει να αποσιωπάται. Όταν κάθε ομάδα μιλά μόνο για τα δικά της αιτήματα και ο δημόσιος διάλογος χτίζεται πάνω σε ό,τι μας διαφοροποιεί αντί για ό,τι μας ενώνει, η κοινωνική συνοχή θρυμματίζεται. Ακολουθούν οι αντιπαλότητες: Ιδιοκτήτες εναντίον ενοικιαστών, δημόσιοι υπάλληλοι εναντίον ιδιωτικών, οδηγοί εναντίον πεζών, νέοι εναντίον συνταξιούχων. Κάθε άνθρωπος και κάθε ομάδα δικαιούται σεβασμό και προστασία. Όμως μια διεκδίκηση που αποσυνδέεται από το κοινό καλό και συγκρούεται συχνά με το κοινό αίσθημα, με παραδοσιακές αξίες, με την εθνική ασφάλεια, ή με τη βούληση της πλειοψηφίας, δεν κερδίζει συμμάχους. Κερδίζει αντιπάλους. Και ο κόσμος που νιώθει ότι δεν ακούγεται καταλήγει στην αποστράτευση, στον κυνισμό ή στην αυτοδικία.
Διαίρει και βασίλευε…
Δεν είναι τυχαίο ποιος ωφελείται. Το “διαίρει και βασίλευε” δεν είναι αρχαίο ρητό για τα σχολικά βιβλία. Είναι η πιο πρακτική συνταγή διακυβέρνησης που γνώρισε ποτέ η ανθρωπότητα. Μια κοινωνία διασπασμένη σε ομάδες που ανταγωνίζονται η μία την άλλη δεν σχηματίζει ποτέ ενιαίο μέτωπο απέναντι στην Εξουσία. Ο εργαζόμενος κοιτά με καχυποψία τον άνεργο, ο νέος τον συνταξιούχο, ο ένας γείτονας τον άλλον. Και όσο ο καθένας ασχολείται με το ποιος τον περιορίζει ή ποιος του “στερεί” κάτι, κανείς δεν ρωτά ποιος πήρε τις αποφάσεις, ποιος ωφελήθηκε και ποιος δεν λογοδότησε ποτέ.
Οι κυβερνώντες το γνωρίζουν και το καλλιεργούν. Κάθε αντιπαράθεση που στήνεται στα τηλεοπτικά πάνελ, κάθε διαχωρισμός σε “εμείς” και “αυτοί”, κάθε νέα “διαμάχη” που αποσπά την προσοχή από το ουσιώδες, εξυπηρετεί έναν σκοπό: Να μην ενωθούν οι πολίτες γύρω από αυτό που πραγματικά τους αφορά, Δηλαδή την ποιότητα της ζωής τους και την ποιότητα της Εξουσίας που τους κυβερνά.
Το ψάρι βρωμάει από το κεφάλι…
Λέει ο λαός ότι το ψάρι βρωμάει από το κεφάλι. Έχει δίκιο. Αλλά το ψάρι είναι ένα, και κεφάλι και σώμα ανήκουν στο ίδιο πλάσμα. Η αλαζονεία των κυβερνώντων και η αλαζονεία της κοινωνίας δεν είναι δύο ξεχωριστά φαινόμενα. Είναι το ίδιο φαινόμενο σε δύο επίπεδα, που τροφοδοτεί το ένα το άλλο.
Ας δούμε πώς ξεκίνησε. Για δεκαετίες το πολιτικό Σύστημα δίδαξε στον Έλληνα ότι το δικαίωμά του δεν είναι δικαίωμα, αλλά χάρη. Το ραντεβού στο νοσοκομείο, ο διορισμός, η άδεια, η ρύθμιση, η μετάταξη, όλα περνούσαν από το ρουσφέτι, από τον γνωστό, από το “έχεις κανέναν μέσα;”. Έτσι ο πολίτης έμαθε να μη διεκδικεί το καθολικό δικαίωμα, αλλά την προσωπική εξαίρεση. Δεν ζητά ίση μεταχείριση. Ζητά να τον φροντίσει ο “δικός” του. Εκεί βρίσκεται η πηγή του ψευτοδικαιωματισμού: Ένα “δικαιούμαι” που στην πράξη σημαίνει “εγώ ξέρω κάποιον, εγώ περνάω, εσύ περίμενε”. Το κεφάλι καλλιέργησε αυτή τη νοοτροπία επί χρόνια, γιατί τη χρειαζόταν: O πολίτης που περιμένει χάρη δεν απαιτεί λογοδοσία. Και το σώμα την ανέπτυξε και την έκανε δική του συμπεριφορά.
Σήμερα ο κύκλος κλείνει. Έχουμε κυβερνήσεις που απαντούν στα σκάνδαλα με περιφρόνηση, που δεν αναλαμβάνουν ευθύνες, ούτε για τα πιο τραγικά γεγονότα, που αντιμετωπίζουν κάθε ερώτηση, ως ενόχληση και κάθε επικριτή ως μίζερο, που κυβερνούν σαν να είναι η Eξουσία ιδιοκτησία τους. Η συμπεριφορά αυτή δεν διαφέρει ουσιωδώς από εκείνη του οδηγού στη ράμπα ή του πελάτη που πηδά την ουρά. Είναι το ίδιο “εγώ μπορώ, εσύ περίμενε”, σε μεγαλύτερη κλίμακα. Και το μήνυμα επιστρέφει προς τα κάτω: Αν εκείνοι δεν σέβονται τους κανόνες, γιατί να τους σεβαστώ εγώ; Η αλαζονεία του κυβερνώντος δικαιολογεί την αλαζονεία του πολίτη, και η αλαζονεία του πολίτη αμβλύνει την απαίτησή του για ευθύνη από τον κυβερνώντα.
Την αλαζονεία αυτή της εξουσίας αναδείξαμε και στο πρόσφατο άρθρο μας «Οι “νοικοκύρηδες” του Μαξίμου και ο λαός των “κακομοίρηδων”», καταγράφοντας δηλώσεις κυβερνητικών στελεχών που αποτυπώνουν την απόσταση ανάμεσα στους κυβερνώντες και την καθημερινότητα των πολιτών. Το σημερινό ερώτημα πηγαίνει ένα βήμα παραπέρα: Πόσο διαφορετική είναι τελικά αυτή η νοοτροπία από εκείνη που αναπαράγουμε κι εμείς στην καθημερινότητά μας;
Μήπως έτσι νομιμοποιούνται οι φαιδρές και ανίκανες κυβερνήσεις; Όχι μόνο με την ψήφο, που συχνά δίνεται από συνήθεια, από φόβο ή από έλλειψη εναλλακτικής, αλλά με κάτι βαθύτερο: Με τη συνενοχή της καθημερινότητας. Ένας λαός που έχει συνηθίσει να ζει με την παραβίαση του κανόνα, δεν σοκάρεται όταν ο κανόνας παραβιάζεται στο υψηλότερο επίπεδο. Δεν έχει το ηθικό υπόβαθρο να αγανακτήσει, γιατί η αγανάκτησή του θα του φαινόταν υποκριτική.
Δείτε και τη σχετική παρέμβαση μου για τη νοοτροπία της Εξουσίας και τη σχέση της με την κοινωνία:
https://www.youtube.com/embed/qIW1RHMET4k
Το ερώτημα που μένει…
Τίποτα από τα παραπάνω δεν σημαίνει ότι ο πολίτης είναι απλώς ένοχος και ο κυβερνών απλώς θύμα, ούτε το αντίστροφο. Σημαίνει ότι η ευθύνη είναι κοινή και ότι καμία αλλαγή δεν θα έρθει αν ο καθένας περιμένει από τον άλλον να αρχίσει. Ούτε η αντιπολίτευση εξαιρείται: Όσο κολακεύει κάθε διεκδίκηση χωρίς να τολμά να θυμίσει στον πολίτη και τις υποχρεώσεις του, συμμετέχει κι αυτή στο ίδιο παιχνίδι.
Η επαναφορά των αξιών δεν είναι νοσταλγία. Είναι πολιτική πράξη. Σημαίνει σεβασμό στον δημόσιο χώρο και στον διπλανό. Σημαίνει το καθήκον δίπλα στο δικαίωμα. Σημαίνει τα κοινωνικά δικαιώματα ξανά στο κέντρο του δημόσιου διαλόγου, ώστε η ελευθερία να μην είναι προνόμιο όσων μπορούν να την πληρώσουν. Και σημαίνει το πιο δύσκολο: Να πάψουμε να ζητούμε από την Εξουσία αυτό που δεν είμαστε διατεθειμένοι να δώσουμε οι ίδιοι.
Ένα βήμα στο πλάι, ώστε να χωρέσουν όλοι. Από εκεί αρχίζει μια κοινωνία και από εκεί τελειώνει μια φαιδρή κυβέρνηση.
Στο στενό πεζοδρόμιο της αρχής, η αλλαγή δεν χρειάζεται νόμο, ούτε υπουργική απόφαση, ούτε εκλογές. Χρειάζεται μία κίνηση. Ένας λαός που θα ξαναμάθει να την κάνει θα αρχίσει σύντομα να ζητά το ίδιο και από όσους τον κυβερνούν. Και τότε, μόνο τότε, οι ανίκανες και αλαζονικές κυβερνήσεις θα μείνουν χωρίς το πιο πολύτιμο στήριγμά τους: Τη δική μας ανοχή!!
