Οι BRICS παρουσιάζονται ως αντίποδας στη δυτικά κυριαρχούμενη παγκόσμια τάξη. Λιγότερη εξάρτηση από το δολάριο, αντίσταση σε μονομερείς κυρώσεις, περισσότερη εθνική κυριαρχία – με αυτά ακριβώς τα επιχειρήματα η ένωση κρατών προσελκύει τον Παγκόσμιο Νότο. Ωστόσο, σε έναν από τους πιο ευαίσθητους πολιτικούς τομείς, διαφαίνεται στο Νέο Δελχί μια αξιοσημείωτη εξέλιξη: στην πολιτική υγείας.
Ο Γενικός Διευθυντής του ΠΟΥ, Τέντρος Αντανόμ Γκεμπρεγέσους, ταξίδεψε αυτοπροσώπως στη Σύνοδο Κορυφής των BRICS στο Νέο Δελχί. Και αυτό που υιοθέτησαν εκεί οι αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων δεν ακούγεται σε καμία περίπτωση σαν απομάκρυνση από την υπάρχουσα παγκόσμια αρχιτεκτονική υγείας.
Αντιθέτως.
Η Διακήρυξη του Νέου Δελχί τονίζει ρητά τον «ζωτικό συντονιστικό ρόλο» του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας. Ταυτόχρονα, οι χώρες BRICS υποστηρίζουν τις περαιτέρω διαπραγματεύσεις για το παράρτημα PABS της συμφωνίας πανδημίας του ΠΟΥ – εκείνο το ρυθμιστικό πλαίσιο που πρόκειται να διέπει τη διεθνή πρόσβαση σε παθογόνα και γενετικές αλληλουχίες, καθώς και τη διανομή των πλεονεκτημάτων που προκύπτουν από αυτά, όπως εμβόλια, φάρμακα και διαγνωστικά.
Η συνεργασία προχωρά ακόμη περισσότερο στην επιτήρηση ασθενειών.
Οι BRICS χαιρετίζουν τη σύσταση μιας δικής τους υποομάδας εργασίας για ένα «BRICS Integrated Early Warning System» (Ολοκληρωμένο Σύστημα Έγκαιρης Προειδοποίησης των BRICS). Αυτό πρόκειται να επεκτείνει την επιτήρηση λοιμωδών νοσημάτων, την έγκαιρη προειδοποίηση, την ανταλλαγή πληροφοριών και τις συντονισμένες αντιδράσεις σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης για την υγεία. Στη διακήρυξη της συνόδου γίνεται ρητή αναφορά στον κεντρικό ρόλο του ΠΟΥ και στους τροποποιημένους Διεθνείς Υγειονομικούς Κανονισμούς.
Παράλληλα, πρόκειται να επεκταθούν τα ψηφιακά συστήματα υγείας, να χρησιμοποιηθεί τεχνητή νοημοσύνη, να ενισχυθούν τα εργαστηριακά δίκτυα, να εμβαθυνθεί η έρευνα για εμβόλια και να διευρυνθεί η συνεργασία των φαρμακευτικών αρχών.
Αυτό εγείρει ένα εύλογο ερώτημα: Οι BRICS οικοδομούν πράγματι μια ανεξάρτητη εναλλακτική λύση στη δυτικά διαμορφωμένη παγκόσμια τάξη υγείας – ή η ένωση κρατών ενσωματώνεται ακριβώς σε εκείνες τις δομές των οποίων η συγκέντρωση εξουσίας αμφισβητείται έντονα από την εποχή της πανδημίας του κορωνοϊού;
💉WHO-Chef Tedros bei BRICS: Ausgerechnet der Globale Süden stärkt die WHO-Strukturen weiter
Während die BRICS-Staaten gerne als Gegenmodell zur vom Westen dominierten Weltordnung präsentiert werden, zeigt sich bei der Gesundheitspolitik ein anderes Bild: Die Mitgliedstaaten… pic.twitter.com/Xc0jPzx0k5
— Don (@Donuncutschweiz) September 13, 2026
Και μετά έρχεται το θέμα των χρημάτων
Διότι ο ΠΟΥ δεν είναι εδώ και καιρό αποκλειστικά ένας οργανισμός χρηματοδοτούμενος από κράτη μέσω υποχρεωτικών εισφορών.
Ο ΟΟΣΑ διαπίστωσε το 2026 ότι ιδιωτικοί και φιλανθρωπικοί χρηματοδότες παρέχουν πλέον ένα αυξανόμενο μερίδιο της χρηματοδότησής του. Ιδιαίτερα αξιοσημείωτο: Το Ίδρυμα Gates ήταν, σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, ο μεγαλύτερος χρηματοδότης στον προϋπολογισμό προγράμματος του ΠΟΥ 2024/25.
Ο ΟΟΣΑ διατυπώνει την προβληματική που συνδέεται με αυτό ασυνήθιστα καθαρά: Μια ισχυρότερη εξάρτηση από μη κρατικούς χρηματοδότες θα μπορούσε να έχει επιπτώσεις στον καθορισμό προτεραιοτήτων, στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων και στη σχέση μεταξύ των από κοινού αποφασισμένων καθηκόντων και των προτιμήσεων μεμονωμένων χρηματοδοτών.
Και έτσι το ίχνος οδηγεί απευθείας στη Gavi.
Το Ίδρυμα Gates είναι ένας από τους ιδρυτικούς εταίρους της συμμαχίας εμβολίων. Σύμφωνα με τη Gavi, ο Γκέιτς παρείχε αρχικά 750 εκατομμύρια δολάρια ως αρχικό κεφάλαιο το 1999. Στο μεταξύ, οι δεσμεύσεις του ιδρύματος προς τη Gavi ανέρχονται σε περίπου 4,1 δισεκατομμύρια δολάρια.
Η Gavi με τη σειρά της χαρακτηρίζει τον ΠΟΥ ως έναν από τους κεντρικούς εταίρους της. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο Μπιλ Γκέιτς ελέγχει τον ΠΟΥ. Ούτε αποδεικνύει ότι ο Γκέιτς υπαγορεύει την πολιτική υγείας των BRICS. Ένας τέτοιος ισχυρισμός θα ήταν αναξιόπιστος.
Αλλά δείχνει ένα δομικό πρόβλημα, για το οποίο δύσκολα μιλάει κανείς κατά τον πανηγυρισμό για μια υποτιθέμενη νέα πολυπολική παγκόσμια τάξη: Όποιος ενισχύει πολιτικά τον ΠΟΥ, ενισχύει έναν οργανισμό του οποίου το έργο εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από δεσμευμένες και εν μέρει ιδιωτικές ροές χρηματοδότησης.
Οι BRICS επεκτείνουν την επιτήρηση – υπό την ομπρέλα του ΠΟΥ
Γι’ αυτό ακριβώς η διατύπωση της Διακήρυξης του Νέου Δελχί αξίζει προσοχής.
Δεν αφορά μόνο νοσοκομεία ή καλύτερη ιατρική περίθαλψη για φτωχά στρώματα του πληθυσμού. Αφορά ανθεκτικά συστήματα επιτήρησης, μηχανισμούς έγκαιρης προειδοποίησης, ανταλλαγή πληροφοριών, ψηφιακές τεχνολογίες υγείας, τεχνητή νοημοσύνη, κανονιστική συνεργασία, ανάπτυξη εμβολίων και συντονισμένες αντιδράσεις σε μελλοντικές καταστάσεις έκτακτης ανάγκης για την υγεία.
Αυτό μπορεί να είναι ιατρικά λογικό. Ωστόσο, μετά τις εμπειρίες των χρόνων του κορωνοϊού, πρέπει ταυτόχρονα να επιτραπεί το πολιτικό ερώτημα: Ποιος ελέγχει τέτοια συστήματα, ποια δεδομένα ανταλλάσσονται, ποιος ορίζει μια κατάσταση έκτακτης ανάγκης για την υγεία και πόση εθνική ελευθερία αποφάσεων διατηρείται τελικά στην πραγματικότητα.
Είναι ενδιαφέρον ότι οι χώρες BRICS έχουν προφανώς αναγνωρίσει οι ίδιες αυτόν τον κίνδυνο. Στο ίδιο απόσπασμα για το σύστημα PABS, επιμένουν ρητά στα κυριαρχικά δικαιώματα των κρατών επί των βιολογικών τους πόρων και στο δικαίωμά τους να θεσπίζουν δικούς τους νόμους.
Αυτό δείχνει: Ακόμη και εντός των BRICS, το ζήτημα του ελέγχου δεν είναι σε καμία περίπτωση δευτερεύον.
Πολυπολικός κόσμος – η ίδια αρχιτεκτονική υγείας;
Εδώ ακριβώς βρίσκεται η αντίφαση.
Οι BRICS θέλουν να αναχαιτίσουν την κυριαρχία των δυτικών χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων, να ενισχύσουν τα εθνικά νομίσματα και να μειώσουν τις πολιτικές εξαρτήσεις. Ταυτόχρονα, η ένωση κρατών τάσσεται ρητά υπέρ του ΠΟΥ, των Διεθνών Υγειονομικών Κανονισμών του και των περαιτέρω διαπραγματεύσεων για τη συμφωνία πανδημίας.
Η παρουσία του Τέντρος στο Νέο Δελχί είναι επομένως κάτι περισσότερο από μια διπλωματική λεπτομέρεια.
Δείχνει ότι ο ΠΟΥ προφανώς προσπαθεί να εδραιώσει τον ρόλο του και σε έναν ολοένα και πιο πολυπολικό κόσμο. Η Ουάσιγκτον μπορεί να αποσύρεται – αλλά με την Κίνα, την Ινδία, τη Ρωσία, τη Βραζιλία, το Ιράν και τις υπόλοιπες χώρες BRICS, ανοίγεται για τον οργανισμό ένας τεράστιος νέος πολιτικός χώρος.
Για τους επικριτές μιας παγκοσμίως συγκεντρωτικής πολιτικής υγείας, επομένως, ένα ερώτημα θα μπορούσε να γίνει καθοριστικό:
Τι ωφελεί μια νέα πολυπολική παγκόσμια τάξη, αν στην επόμενη κρίση υγείας οι ίδιες διεθνείς δομές καθορίζουν και πάλι πώς γίνεται η επιτήρηση, η προειδοποίηση, ο συντονισμός και η αντίδραση;
Οι BRICS ήθελαν να δημιουργήσουν μια εναλλακτική λύση στην παλιά τάξη. Στην πολιτική υγείας, προς το παρόν φαίνεται μάλλον ότι η παλιά αρχιτεκτονική απλώς επεκτείνεται πολυπολικά.
