Ένα άρθρο του Ashoka Mody*
Τον επόμενο χρόνο, η Γερμανία θα διεξάγει εκλογές, και το νέο Κοινοβούλιο θα επιλέξει τον επόμενο καγκελάριο της χώρας. Είτε παραμείνει είτε όχι η Μέρκελ στη θέση αυτή- μέχρι στιγμής τα γεγονότα μάλλον συγκλίνουν προς την αποχώρησή της- ένα πράγμα είναι βέβαιο: ο Γερμανός καγκελάριος δεν θα είναι πια ο de facto καγκελάριος της Ευρώπης. Αυτό θα αλλάξει προφανώς και τον τρόπο με τον οποίο “δουλεύει” η Ευρώπη- για μερικά πράγματα ίσως να αλλάξει και προς το καλύτερο. Όμως, η γενική διαταραχή μπορεί να είναι καταστροφική.
Δεν ήταν αναπόφευκτο ότι ο Γερμανός καγκελάριος θα διεκδικούσε τόσο πολύ την εξουσία στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Ήταν ο πρώην καγκελάριος Χέλμουτ Κολ που το κατάφερε αυτό. Μετά την επίβλεψη της ενοποίησης της Γερμανίας το 1989-1990, άρχισε να ακολουθεί αυτό που θεωρείται ως ιστορικό του καθήκον για την ένωση της Ευρώπης. Ο Koλ οδήγησε την Ευρώπη, από τη συμφωνία για τη Συνθήκη του Μάαστριχτ το 1991, σε κρίσιμες αποφάσεις για την είσοδο στο ευρώ το 1998.
Η έννοια του κοινού ευρωπαϊκού νομίσματος θα μπορούσε να έχει πεθάνει πολλές φορές κατά τη διάρκεια των ετών αυτών. Ο στενός συνεργάτης του Κολ, ο Βόλφγκανγκ Σόιμπλε, ο οποίος είναι σήμερα υπουργός Οικονομικών της Γερμανίας, υποστήριξε το 1994 ότι μόνο πέντε χώρες – μη συμπεριλαμβανομένης της Ιταλίας – ήταν έτοιμες να υιοθετήσουν το ενιαίο νόμισμα. Αλλά ο Κολ έσπρωξε την κατάσταση, επιμένοντας ότι πρέπει να συμπεριληφθεί και η Ιταλία.
Ο διάδοχος του Κολ, ο Σρέντερ, είχε μια πολύ διαφορετική προσέγγιση. Στερούμενος απο προσωπικές μνήμες του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, ο ίδιος – όπως ένα αυξανόμενο μερίδιο των Γερμανών κατά καιρούς – ήταν βέβαιος ότι η Γερμανία θα μπορούσε να στηριχθεί μόνη της, χωρίς συνεχή επιβεβαίωση των δεσμών της με την Ευρώπη.
Ο Σρέντερ ακολουθούσε ενεργά τα εθνικά συμφέροντα της Γερμανίας. Αυτός τιμώρησε την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, όταν διατηρούσε τα επιτόκια πολύ υψηλά. Και η κυβέρνησή του αψήφησε τους δημοσιονομικούς κανόνες της Ευρώπης – που περιγράφονται, με ακρίβεια, από τον τότε Πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ρομάνο Πρόντι ως «ηλίθιοι». Η γερμανική οικονομία είχε έρθει σε ένα αδιέξοδο, και η περισσότερη λιτότητα θα προκαλούσε περισσότερα – και ενδεχομένως μακράς διαρκείας – προβλήματα. Ο Σρέντερ σχεδόν ποτέ δεν παρέβη τους κανόνες της εταιρικής εξαγοράς της ΕΕ για την προστασία της Volkswagen. Η μόνη του “φιλοευρωπαϊκή” χειρονομία ήταν να εντάξει την Ελλάδα στην ευρωζώνη.
Νωρίς κατά τη διάρκεια της θητείας της, η οποία ξεκίνησε τον Νοέμβριο του 2005, η Μέρκελ φάνηκε να μοιάζει με περισσότερο με τον Σρέντερ παρά με τον Koλ. Πολύ νεότερη από ό, τι ο Σρέντερ και μεγαλωμένη στην Ανατολική Γερμανία, ήταν ακόμη λιγότερο συνδεδεμένη με την έννοια της “μεταπολεμικής Ευρώπης,” τόσο στο χρόνο όσο και στη γεωγραφία. Χωρίς κανένα αίσθημα καταναγκασμού για να παρουσιάσει τα “φιλοευρωπαϊκά” διαπιστευτήρια της, ήταν πρόθυμη για να χρησιμεύσει απλώς ως η Γερμανίδα καγκελάριος.
Αρχικά, αυτό λειτούργησε μια χαρά. Οι ευρωπαϊκές οικονομίες – συμπεριλαμβανομένης της Γερμανίας – ήταν “καβάλα” σε μια γιγαντιαία παγκόσμια οικονομική και χρηματοπιστωτική φούσκα. Ενώ σχεδόν κάθε χώρα παρενέβαινε τους δημοσιονομικούς κανόνες, οι Ευρωπαίοι πίστευαν ότι το ευρώ τροφοδοτεί την οικονομική ανάπτυξη και θα τους οδηγήσει τελικά στην πολιτική ένωση. Με απλά λόγια, η Ευρώπη δεν χρειαζόταν μια καγκελάριο.
Όλα αυτά άλλαξαν με την -μετά το 2008- παγκόσμια οικονομική ύφεση, η οποία εξέθεσε αδυναμίες στη δομή της νομισματικής ένωσης. Στην κορυφή των ζημιών από τα δεινά της παγκόσμιας οικονομίας, η Ευρωζώνη βρέθηκε αντιμέτωπη με μια επικείμενη ελληνική πτώχευση της κυβέρνησης. Μέχρι τον Μάρτιο του 2010, ήταν σαφές ότι η ελληνική κρίση δεν πρόκειται να έλυνε το θέμα απο μόνη της, και η Μέρκελ, αργά αλλά σταθερά, άρχισε να αναλαμβάνει την ευθύνη.
Εκείνη δεν απολάμβανε το έργο αυτό. Αντίθετα, λειτουργούσε με βάση την υπόθεση ότι το ευρώ ήταν “ένα μηχάνημα από την κόλαση” – ένα χάος και μια επιβάρυνση για την ίδια και τη χώρα της. Αλλά δεν είχε τότε επιλογή. Κάθε φορά που έπρεπε να παρθεί μια σημαντική απόφαση διαχείρισης κρίσεων, όλα τα μάτια στρέφονταν προς αυτήν.
Η Μέρκελ ενήργησε ως Ευρωπαϊκή Καγκελάριος, αλλά διατηρούσε πάντα στο επίκεντρο της τα γερμανικά συμφέροντα. Καταλάβαινε ότι η γερμανική κοινή γνώμη δεν θα ανεχθεί φόρους που δαπανώνται για την Ευρώπη. Οι δαπάνες για την Ελλάδα, ειδικότερα, άγγιξαν τα νεύρα των Γερμανών. Έτσι η Μέρκελ έκανε το ελάχιστο – μόλις τα απαραίτητα για να αποτρέψει μια κατάρρευση, αλλά πολύ λίγα για να θέσει ένα τέλος στην ελληνική ή την ευρύτερη κρίση του ευρώ. Ως αποτέλεσμα, η κρίση συνέχισε να αναπτύσσεται και να αναλαμβάνει νέες μορφές, συμπεριλαμβανομένου, στον τραπεζικό τομέα στην Ιταλία, το “ρήγμα της Ευρώπης.”
Στα τέλη του 2011, η Μέρκελ αποφάσισε την αντικατάσταση των εκλεγμένων κυβερνήσεων από τεχνοκράτες στην Ελλάδα και την Ιταλία. Κανείς δεν ήταν ευτυχής, και πολιτικά κινήματα διαμαρτυρίας απέκτησαν δύναμη παντού, συμπεριλαμβανομένης της Γερμανίας, όπου η δεξιά πτέρυγα, δηλαδή η κατά του ευρώ πτέρυγα με το κόμμα “Εναλλακτική για τη Γερμανία (AFD)” που δημιουργήθηκε τον Φεβρουάριο του 2013.
Η Μέρκελ πήρε μια κυρίαρχη θέση για την κρίση των προσφύγων, κάνοντας δεκτούς περισσότερους από ένα εκατομμύριο πρόσφυγες στη Γερμανία. Αλλά το έκανε αυτό χωρίς διαβούλευση με τους Ευρωπαίους εταίρους της, ή τους ίδιους τους πολίτες της. Και για αυτό τιμωρήθηκε με αποδοκιμασία. Το CDU υπέφερε τα τελευταία χρόνια απο μια σειρά από ταπεινωτικές απώλειες σε πολιτειακές εκλογές, ενώ το AFD έχει σημειώσει σημαντική αύξηση.
Προς το παρόν, η Μέρκελ διατηρεί το ρόλο της ως de facto Ευρωπαία Καγκελάριος, απλώς και μόνο επειδή δεν υπάρχει εναλλακτική λύση. Ο Ιταλός πρωθυπουργός Matteo Renzi ακόμα αναζητεί την Μέρκελ όταν θέλει “ευελιξία” σχετικά με τους κανόνες του προϋπολογισμού.
Αλλά τόσο η Γερμανία όσο και στην Ευρώπη αλλάζουν. Τα πρόσφατα κέρδη του AFD έχουν έρθει με ανάδευση απο ξενοφοβικά αισθήματα. Ακόμη και αν η Μέρκελ συνεχίσει ως Γερμανίδα καγκελάριος μετά την εκλογή του επόμενου έτους, θα έχει πολύ ασθενέστερη υποστήριξη. Εν τω μεταξύ, η ευρωπαϊκή οικονομία παραμένει ετοιμοθάνατη, με το ιταλικό ρήγμα να απειλεί να στείλει κρουστικά κύματα σε όλη την Ευρώπη. Η εμπιστοσύνη στα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα έχει διαλυθεί, και οι εμπορικοί δεσμοί μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών έχουν προβλέψιμα διαβρωθεί, καθώς οι εξαγωγείς αναζητούν πιο ταχέως αναπτυσσόμενες αγορές στην Ασία και τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Ο επόμενος καγκελάριος της Γερμανίας, όποιος και αν είναι, δεν θα έχει ούτε γερμανική υποστήριξη, ούτε ευρωπαϊκή αποδοχή για να χρησιμεύσει ως Ευρωπαίος Καγκελάριος. Το πρώτο θύμα θα μπορούσε να είναι η Ελλάδα, η οποία, αντί της ελάφρυνσης του χρέους που η Μέρκελ δεν ήταν σε θέση να παραδώσει, μπορεί τελικά να βγει από την Ευρωζώνη, με αποτέλεσμα το σύνολο της ΕΕ να μεταφερθεί σε ένα ανεξερεύνητο έδαφος.
Αλλά οι συνέπειες μπορεί να μην είναι όλες αρνητικές. Χωρίς κανέναν υπεύθυνο, οι “ηλίθιοι” δημοσιονομικοί κανόνες θα μπορούν πιο εύκολα να αγνοηθούν. Μια τέτοια επέκταση της εθνικής κυριαρχίας θα μπορούσε να είναι μια θετική εξέλιξη, εάν οδηγεί σε αυτό που ο Larry Summers του Χάρβαρντ αποκαλεί “υπεύθυνο εθνικισμό.” Οι κυβερνήσεις της Ευρωζώνης θα πρέπει να εξυπηρετούν τους πολίτες και όχι κάποιο αφηρημένο ευρωπαϊκό ιδεώδες, και να ζήσουν από την πειθαρχία της κάλπης και της αγοράς. Ένας Γερμανός ως Ευρωπαίος Καγκελάριος θα μπορούσε μόνο να διαμελήσει την Ευρώπη σε περαιτέρω μέρη.
*Ο Ashoka Mody είναι Καθηγητής Διεθνούς Οικονομικής Πολιτικής στο Woodrow Wilson School of Public and International Affairs στο Πανεπιστήμιο του Princeton. Πρώην επικεφαλής των αντιπροσωπειών Γερμανίας και Ιρλανδίας στο Διεθνές Νομισματικό Ταμείο.
ΠΗΓΗ: project-syndicate.org
