Πετρ Ακόποφ
Το να χαρακτηρίσουμε το έτος που φεύγει ως κρίσιμο ή δύσκολο θα ήταν άδικο: πριν από πέντε χρόνια, όλος ο κόσμος εισήλθε σε μια νέα εποχή. Τυπικά, αυτή ξεκίνησε με την πανδημία, αλλά τα συσσωρευμένα προβλήματα και οι αντιφάσεις άρχισαν να εκδηλώνονται όλο και πιο έντονα. Το 2024 δεν ήταν ούτε το πιο εντυπωσιακό ούτε το πιο αιματηρό από τα τελευταία πέντε χρόνια, ωστόσο ανέδειξε με σαφήνεια τα κύρια χαρακτηριστικά της νέας εποχής: οι μεγάλες αλλαγές οδηγούν σε απρόβλεπτες καταστάσεις και αυξάνουν την εκρηκτικότητα τόσο σε τοπικό όσο και σε παγκόσμιο επίπεδο.
Οι αλλαγές που συντελούνται δεν είναι απλώς ώριμες, αλλά έχουν πλέον υπερβεί το όριο ωρίμανσης: η κατάσταση τόσο σε μεμονωμένες χώρες όσο και στο ίδιο το σύστημα των διεθνών σχέσεων είναι κάτι παραπάνω από κρίσιμη. Η παλιά παγκόσμια τάξη πραγμάτων, που βασιζόταν στη συνθήκη που διαμορφώθηκε μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και την απόπειρα δημιουργίας ενός μονοπολικού κόσμου από την αγγλοσαξονική πλευρά, έχει πλέον αποτύχει ολοκληρωτικά και καταρρέει, ενώ μια νέα τάξη πραγμάτων διαμορφώνεται μπροστά στα μάτια μας. Ωστόσο, καθώς βρισκόμαστε μέσα στη διαδικασία, ούτε στη Ρωσία, ούτε στη Δύση, ούτε στον Παγκόσμιο Νότο μπορούμε να εκτιμήσουμε την κλίμακα ή την ταχύτητα των αλλαγών, πόσο μάλλον να προβλέψουμε τα στάδια και τη διάρκεια αυτών. Η κατάρρευση της παλιάς παγκόσμιας τάξης πραγμάτων δεν είναι καταστροφή, αλλά μια αντικειμενική διαδικασία. Παρόλα αυτά, η ζωή σε μια εποχή αλλαγών είναι πραγματικά δύσκολη.
Εξάλλου, λόγω αδράνειας, δεν λειτουργούν μόνο οι παλιοί κανόνες και νόμοι, αλλά αξιολογούμε επίσης τα γεγονότα με βάση τα δικά τους κριτήρια. Αυτά, όμως, δεν μας βοηθούν να κατανοήσουμε ή να εξηγήσουμε τα γεγονότα, επειδή προορίζονταν για την περιγραφή μιας τάξης πραγμάτων που φεύγει. Ωστόσο, η νέα γλώσσα για τη νέα παγκόσμια τάξη πραγμάτων δεν έχει ακόμη διαμορφωθεί — θα αρχίσει να σχηματίζεται όσο τα χαρακτηριστικά της επερχόμενης τάξης πραγμάτων γίνονται όλο και πιο σαφή. Ο νέος κόσμος δεν θα είναι ούτε καλύτερος ούτε χειρότερος από τον προηγούμενο, αλλά σίγουρα θα διαφέρει πάρα πολύ από αυτόν.
Ποιο ήταν το κύριο γεγονός του έτους που πέρασε; Η επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στην εξουσία στις ΗΠΑ — παρά τη θέληση όχι μόνο της πλειοψηφίας των Αμερικανών, αλλά και των παγκοσμιοποιημένων ελίτ. Ο ίδιος ο Τραμπ αποτελεί σύμβολο της αλλαγής εποχής, καθώς είναι ταυτόχρονα σύμπτωμα της κρίσης του αμερικανικού συστήματος, καταδίκη του, και μια απόπειρα εξέγερσης εναντίον του, συνδυάζοντας τις φιλοδοξίες του θεραπευτή και του επαναστάτη. Ωστόσο, σε κρίση δεν βρίσκεται μόνο η αμερικανική ελίτ, αλλά και η συλλογική παγκοσμιοποιημένη ελίτ, καθώς και των επιμέρους χωρών της Δύσης.
Το 2024 μέσα από το πρίσμα των αλλαγών: Ανακατατάξεις στη Δύση και το Παγκόσμιο Νότο
Κατά τη διάρκεια του 2024, οι πολλαπλές εκλογές και οι αντιδράσεις των ηγετών των δυτικών χωρών – από τη Γαλλία μέχρι την Αυστρία, από τη Γερμανία μέχρι τη Μεγάλη Βρετανία – έδειξαν ξεκάθαρα την κρίση που βιώνουν οι παραδοσιακές πολιτικές δυνάμεις. Οι δυνάμεις του συστήματος (δηλαδή αυτές που δρουν με βάση τους παλιούς κανόνες) είτε έχαναν από μη συστημικούς, ριζοσπαστικούς και εξεγερσιακούς αντιπάλους, είτε αναγκάζονταν να δημιουργούν περίπλοκες συμμαχίες για να διατηρήσουν την εξουσία.
Η Γαλλία αποτελεί το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα: μετά τις έκτακτες βουλευτικές εκλογές, το λεγόμενο «κεντρώο κόμμα» βρέθηκε παγιδευμένο ανάμεσα στην Αριστερά και τη Δεξιά, καθιστώντας αδύνατο τον σχηματισμό σταθερής κυβέρνησης. Οι ελίτ, από την πλευρά τους, δαιμονοποιούν τόσο την Αριστερά όσο και τη Δεξιά, χαρακτηρίζοντάς τες ριζοσπαστικές ή ακόμα και εξτρεμιστικές. Παρόμοια στρατηγική ακολουθείται και στη Γερμανία, αλλά αυτό δεν αποτρέπει τους μη συστημικούς φορείς από το να κερδίζουν την υποστήριξη των ψηφοφόρων. Οι πολιτικές χειραγωγήσεις έχουν τα όριά τους – και είναι πλέον σαφές ότι η άνοδος μη συστημικών πολιτικών σε ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες μπορεί να καθυστερήσει, αλλά δεν μπορεί να αποφευχθεί.
Ένα από τα πιο ακραία παραδείγματα αυτής της τάσης καταγράφηκε στις πρόσφατες προεδρικές εκλογές στη Ρουμανία. Εκεί, λόγω της πρωτοπορίας ενός αντι-ελίτ υποψηφίου στον πρώτο γύρο, τα αποτελέσματα των εκλογών ακυρώθηκαν απλώς και μόνο για να αποφευχθεί η νίκη του.
Η κρίση της Δύσης εκδηλώνεται τόσο εσωτερικά όσο και στη διεθνή σκηνή. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Γαλλίας, η οποία αναγκάστηκε φέτος να αποσύρει στρατιωτικά αποσπάσματα από αρκετές αφρικανικές χώρες, παρά το γεγονός ότι η παρουσία της εκεί χρονολογείται από τον 19ο αιώνα.
Η θέση του Παγκόσμιου Νότου εκφράστηκε με ιδιαίτερη έμφαση στη σύνοδο των BRICS στο Καζάν. Η λίστα των χωρών που επιθυμούν να ενταχθούν στον οργανισμό έγινε εντυπωσιακά μεγάλη, με πολλές από αυτές να είναι σημαντικές σε παγκόσμιο επίπεδο. Βλέπουν στους BRICS όχι ένα αντιδυτικό μπλοκ, αλλά μια συμμαχία μη δυτικών χωρών υπό την ηγεσία της Κίνας, της Ινδίας και της Ρωσίας. Η συμμετοχή ισχυρών ισλαμικών κρατών και η πρόθεση ένταξης σχεδόν όλων των χωρών της ASEAN μετατρέπει τους BRICS στον κύριο φόρουμ του Παγκόσμιου Νότου.
Οι προσπάθειες της Δύσης να οικοδομήσει μια αντιρωσική συμμαχία απέτυχαν οριστικά. Παρά τις πιέσεις, σχεδόν κανείς στον μη δυτικό κόσμο δεν στηρίζει την ιδέα μιας νίκης της Δύσης επί της Ρωσίας.
Η ηθική εικόνα της Δύσης δέχθηκε σοβαρό πλήγμα το 2024 από τα γεγονότα στη Γάζα. Η ανοιχτή γενοκτονία των Παλαιστινίων από το Ισραήλ και η έλλειψη καταδίκης από τις περισσότερες δυτικές κυβερνήσεις υπονόμευσαν την αξιοπιστία της Δύσης, καθιστώντας την ηθική της στάση ενάντια στη Ρωσία στην Ουκρανία εντελώς κενή νοήματος.
Όσον αφορά τη Ρωσία, το 2024 χαρακτηρίστηκε από εσωτερική συγκέντρωση δυνάμεων και προετοιμασία για μακροχρόνια αντιπαράθεση με τη Δύση για το ζήτημα της Ουκρανίας. Η παραίτηση ή υποχώρηση δεν αποτελούν καν επιλογές για τον Βλαντιμίρ Πούτιν ή την πλειοψηφία του ρωσικού λαού.
Το 2025 αναμένεται να φέρει εκπλήξεις, όπως πιθανές διαπραγματεύσεις με τον Τραμπ, αλλά η ρωσική αποφασιστικότητα για νίκη στην Ουκρανία δεν θα μειωθεί – αντιθέτως, θα ενισχυθεί. Αυτό αποτελεί τη συνδετική γραμμή μεταξύ του 2024 και του επερχόμενου έτους.
