του Αλέξανδρου Γιατζίδη, Γενικού Διευθυντή, Ινστιτούτου Ενημέρωσης και Επικοινωνίας της Υγείας, medlabnews.gr iatrikanea
Τα κόκκινα δάνεια στην Ελλάδα παρουσιάζονται συχνά σαν αριθμοί σε τραπεζικούς ισολογισμούς. Πίσω όμως από τους αριθμούς υπάρχουν άνθρωποι: οικογένειες που φοβούνται τον πλειστηριασμό, μικρομεσαίοι επαγγελματίες αποκλεισμένοι από τον δανεισμό, ηλικιωμένοι που έγιναν εγγυητές, παιδιά που μεγαλώνουν μέσα σε οικονομική ανασφάλεια.
Η Τράπεζα της Ελλάδος κατέγραψε στο τέλος του α΄ τριμήνου 2026 δάνεια ιδιωτικού τομέα ύψους 79,595 δισ. ευρώ υπό διαχείριση από εταιρείες διαχείρισης απαιτήσεων, δηλαδή servicers, τα οποία έχουν μεταβιβαστεί σε εξειδικευμένα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα του εξωτερικού. Από αυτά, 41,702 δισ. ευρώ αφορούν ιδιώτες και ιδιωτικά μη κερδοσκοπικά ιδρύματα: 25,133 δισ. ευρώ στεγαστικά και 16,242 δισ. ευρώ καταναλωτικά.
Το πρόβλημα δεν είναι μικρό. Σύμφωνα με εκτίμηση που μετέδωσε το Reuters από αξιωματούχο του ΔΝΤ, στην Ελλάδα υπάρχουν σχεδόν 3 εκατομμύρια μη εξυπηρετούμενα δάνεια που επηρεάζουν περίπου 2,4 εκατομμύρια ανθρώπους. Δηλαδή δεν μιλάμε για μια περιθωριακή ομάδα, αλλά για ένα τεράστιο τμήμα της κοινωνίας.
Το medlabnews έχει ήδη αναδείξει ότι το ζήτημα των κόκκινων δανείων δεν είναι μόνο οικονομικό ή τραπεζικό, αλλά κοινωνικό και υγειονομικό πρόβλημα, καθώς εκατομμύρια πολίτες ζουν με καθημερινό φόβο, πίεση από servicers και αβεβαιότητα για την κατοικία και την περιουσία τους.
Τι σημαίνει για την υγεία το μόνιμο άγχος του χρέους
Το χρέος δεν σκοτώνει με τον τρόπο που σκοτώνει ένας ιός ή ένα τραύμα. Δεν γράφεται στη ληξιαρχική πράξη θανάτου ως «αιτία θανάτου». Όμως η χρόνια οικονομική πίεση λειτουργεί ως ισχυρός κοινωνικός και βιολογικός στρεσογόνος παράγοντας.
Η διεθνής βιβλιογραφία συνδέει την οικονομική πίεση, την απειλή απώλειας σπιτιού και την υπερχρέωση με:
κατάθλιψη
αγχώδεις διαταραχές
διαταραχές ύπνου
υπέρταση
αυξημένο καρδιαγγειακό κίνδυνο
αυξημένη χρήση υπηρεσιών υγείας
αυτοκτονικό ιδεασμό και απόπειρες αυτοκτονίας
Συστηματική ανασκόπηση για τις επιπτώσεις των κατασχέσεων και πλειστηριασμών κατοικίας στην υγεία έδειξε ότι η μεγάλη πλειονότητα των μελετών κατέληξε σε αρνητικές επιδράσεις στην υγεία ή στην ψυχική υγεία. Συγκεκριμένα, 32 από 35 μελέτες κατέληξαν σε δυσμενή συσχέτιση.
Μελέτη για τις κατασχέσεις στις ΗΠΑ έδειξε ότι αύξηση των foreclosures συνδέθηκε με περισσότερες επισκέψεις για άγχος, απόπειρες αυτοκτονίας, υπέρταση και συμπτώματα όπως θωρακικό πόνο. Στην ίδια ανάλυση, 100 επιπλέον foreclosures συσχετίστηκαν με 12% περισσότερες επισκέψεις για άγχος σε ηλικίες 20–49 ετών και 38,5% περισσότερες επισκέψεις για απόπειρες αυτοκτονίας.
Καρδιά, εγκεφαλικά και οικονομική πίεση
Η οικονομική πίεση αναγνωρίζεται πλέον ως μη παραδοσιακός καρδιαγγειακός παράγοντας κινδύνου. Συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση στο Current Problems in Cardiology κατέληξε ότι το financial stress σχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο μεγάλων καρδιαγγειακών συμβάντων, όπως έμφραγμα, εγκεφαλικό ή καρδιαγγειακός θάνατος.
Νεότερα δεδομένα από UK Biobank δείχνουν ότι το χρόνιο στρες από οικονομικές δυσκολίες συσχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο καρδιαγγειακών νοσημάτων, με πιθανούς μηχανισμούς τη διαταραχή ύπνου, το κάπνισμα, την καθιστική ζωή, τη φλεγμονή, το σάκχαρο, τη μεταβολική επιβάρυνση και την αύξηση σωματικού βάρους.
Με απλά λόγια: όταν ένας άνθρωπος ζει για χρόνια με απειλή πλειστηριασμού, δικαστήρια, τηλεφωνήματα, εξώδικα, χρεώσεις που δεν καταλαβαίνει και αδυναμία να προγραμματίσει τη ζωή του, το σώμα του βρίσκεται σε διαρκή κατάσταση συναγερμού. Αυτό μπορεί να επιβαρύνει την πίεση, το σάκχαρο, την καρδιά, τον ύπνο και την ψυχική αντοχή.
Πόσοι πέθαναν στην Ελλάδα από εμφράγματα, ανακοπές ή εγκεφαλικά λόγω κόκκινων δανείων;
Εδώ χρειάζεται μεγάλη προσοχή: δεν υπάρχει αξιόπιστο ελληνικό μητρώο που να συνδέει ατομικά τα κόκκινα δάνεια με θανάτους από έμφραγμα, ανακοπή ή εγκεφαλικό.
Η ΕΛΣΤΑΤ καταγράφει τις αιτίες θανάτου με βάση τα πιστοποιητικά θανάτου και την ταξινόμηση ICD-10. Τα πιστοποιητικά θανάτου καταγράφουν ιατρική αιτία, όπως έμφραγμα, αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο ή καρδιακή ανακοπή, όχι κοινωνικό αίτιο όπως «κόκκινο δάνειο», «φόβος πλειστηριασμού» ή «πίεση servicer».
Άρα δεν μπορεί να ειπωθεί επιστημονικά ότι «τόσοι άνθρωποι πέθαναν από κόκκινα δάνεια». Αυτό που μπορεί να ειπωθεί με υψηλή βεβαιότητα είναι ότι η υπερχρέωση, η απειλή απώλειας κατοικίας και η οικονομική ασφυξία συνδέονται διεθνώς με χειρότερη ψυχική υγεία και αυξημένο καρδιαγγειακό κίνδυνο. Η ακριβής ελληνική θνησιμότητα που αποδίδεται ειδικά στα κόκκινα δάνεια παραμένει αμέτρητη.
Αυτοκτονίες και οικονομική κρίση στην Ελλάδα
Στην Ελλάδα υπάρχουν ισχυρότερα δεδομένα για τη σχέση οικονομικής κρίσης και αυτοκτονιών, αν και όχι ειδικά για κάθε κόκκινο δάνειο.
Μελέτη στο BMJ Open για την Ελλάδα κατέγραψε ότι συγκεκριμένα γεγονότα λιτότητας και οικονομικής πίεσης συσχετίστηκαν με στατιστικά σημαντικές αυξήσεις στις αυτοκτονίες. Η μελέτη ανέφερε, μεταξύ άλλων, αύξηση των αυτοκτονιών μετά από γεγονότα λιτότητας, με ιδιαίτερη επιβάρυνση στους άνδρες.
Άλλη μελέτη για την ελληνική οικονομική κρίση βρήκε ότι η θνησιμότητα από αυτοκτονίες αυξήθηκε κατά 55,8% μεταξύ 2007 και 2011 και ότι οι αυτοκτονίες είχαν ισχυρή συσχέτιση με την ανεργία.
Η ΚΛΙΜΑΚΑ ανέφερε 469 αυτοκτονίες το 2024 στην Ελλάδα, σημειώνοντας επίσης ζήτημα υποκαταγραφής.
Γιατί η Ελλάδα είναι ειδική περίπτωση
Η Ελλάδα δεν έχει απλώς πολλά κόκκινα δάνεια. Έχει συνδυασμό παραγόντων που κάνουν το πρόβλημα κοινωνικά εκρηκτικό:
Μεγάλη διάρκεια κρίσης. Πολλά δάνεια προέρχονται από την περίοδο της βαθιάς ύφεσης και παραμένουν άλυτα πάνω από μία δεκαετία.
Μεταφορά δανείων σε funds εξωτερικού. Η Τράπεζα της Ελλάδος καταγράφει ότι μεγάλο μέρος των υπό διαχείριση δανείων έχει μεταβιβαστεί σε εξειδικευμένα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα του εξωτερικού.
Αποκλεισμός από νέο δανεισμό. Το ΔΝΤ επισημαίνει ότι εκατομμύρια προβληματικά δάνεια αποκλείουν νοικοκυριά και μικρές επιχειρήσεις από τη χρηματοδότηση.
Δικαστικές καθυστερήσεις. Όταν μια υπόθεση εκκρεμεί για χρόνια, ο πολίτης μπορεί να χάσει σπίτι, επιχείρηση ή περιουσία πριν υπάρξει ουσιαστική κρίση.
Έλλειψη υγειονομικής καταγραφής. Δεν υπάρχει σύστημα που να καταγράφει πόσοι υπερχρεωμένοι πολίτες εμφανίζουν κατάθλιψη, κρίσεις πανικού, υπέρταση, έμφραγμα ή αυτοκτονικότητα.
Τι έγινε διεθνώς
Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι οι χώρες που αντιμετώπισαν μεγάλα κύματα κόκκινων δανείων δεν περιορίστηκαν μόνο στη μεταφορά των δανείων εκτός τραπεζών. Προχώρησαν και σε μηχανισμούς προστασίας, ρύθμισης και κοινωνικής απορρόφησης.
Στην Ιρλανδία εφαρμόστηκε ο Mortgage Arrears Resolution Process, με δεσμευτικό πλαίσιο για το πώς οι δανειστές πρέπει να αντιμετωπίζουν τους δανειολήπτες κύριας κατοικίας που έχουν καθυστέρηση ή κινδυνεύουν να μπουν σε καθυστέρηση.
Στην Ισπανία θεσπίστηκαν μέτρα προστασίας ευάλωτων στεγαστικών δανειοληπτών, με κώδικες καλής πρακτικής, αναδιαρθρώσεις, περιόδους χάριτος, ελαφρύνσεις και σε ορισμένες περιπτώσεις πρόσβαση σε κοινωνική μίσθωση.
Σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, η Οδηγία 2021/2167 για τους credit servicers και credit purchasers επιχειρεί να ρυθμίσει τη δευτερογενή αγορά κόκκινων δανείων, διατηρώντας παράλληλα την ανάγκη προστασίας των δικαιωμάτων των δανειοληπτών.
Τι πρέπει να γίνει στην Ελλάδα
Η λύση δεν μπορεί να είναι ούτε η ατιμωρησία στρατηγικών κακοπληρωτών ούτε η κοινωνική εξόντωση ανθρώπων που χτυπήθηκαν από κρίση, ανεργία, ασθένεια, υπερχρεώσεις ή λάθη του συστήματος.
Χρειάζεται ένα νέο πλαίσιο με τέσσερις άξονες:
1. Διαφάνεια πριν από κάθε εκτέλεση
Κανένας πλειστηριασμός δεν πρέπει να προχωρά χωρίς πλήρη και απλή εκκαθάριση της οφειλής: αρχικό κεφάλαιο, τόκοι, έξοδα, πληρωμές, μεταβιβάσεις, αγοραστής απαίτησης και πραγματικό υπόλοιπο.
2. Υποχρεωτική πρόταση βιώσιμης ρύθμισης
Πριν από πλειστηριασμό κύριας κατοικίας ή μικρής επαγγελματικής περιουσίας, ο servicer πρέπει να υποχρεώνεται να καταθέτει πραγματική πρόταση ρύθμισης, με βάση εισόδημα, οικογενειακή κατάσταση, υγεία και πραγματική αξία δανείου.
3. Δικαίωμα επαναγοράς από τον δανειολήπτη
Όταν ένα δάνειο έχει πωληθεί σε fund σε πολύ χαμηλή αξία, πρέπει να εξεταστεί μηχανισμός που να επιτρέπει στον ίδιο τον δανειολήπτη να το ρυθμίσει ή να το εξαγοράσει με αντίστοιχη λογική έκπτωσης, πριν χάσει την κατοικία ή την επιχείρησή του.
4. Υγειονομική και ψυχοκοινωνική υποστήριξη
Οι υπερχρεωμένοι πολίτες πρέπει να αντιμετωπίζονται και ως ομάδα υψηλού ψυχοκοινωνικού κινδύνου. Χρειάζεται παραπομπή σε δημόσιες υπηρεσίες ψυχικής υγείας, κοινωνική εργασία, γραμμές βοήθειας, έλεγχο υπέρτασης, σακχάρου και καρδιαγγειακού κινδύνου. Η οικονομική ασφυξία δεν είναι μόνο λογιστικό πρόβλημα· είναι παράγοντας δημόσιας υγείας.
Συμπέρασμα
Τα κόκκινα δάνεια στην Ελλάδα είναι μια ανοιχτή κοινωνική πληγή. Οι τράπεζες μπορεί να καθάρισαν τους ισολογισμούς τους, αλλά το πρόβλημα δεν εξαφανίστηκε. Μεταφέρθηκε στους servicers, στα funds, στα δικαστήρια, στα σπίτια και τελικά στο σώμα και στην ψυχή των ανθρώπων.
Η χώρα χρειάζεται επειγόντως μια πολιτική λύση που να συνδυάζει οικονομική λογική, κοινωνική δικαιοσύνη και προστασία της υγείας. Γιατί όταν εκατομμύρια άνθρωποι ζουν με μόνιμο φόβο, το πρόβλημα δεν είναι πια τραπεζικό. Είναι εθνικό, κοινωνικό και υγειονομικό.
Τι είναι το ΙΕΚΕΤΥ
Το ΙΕΚΕΤΥ είναι φορέας έρευνας, τεκμηρίωσης και επικοινωνίας για την υγεία και την τεχνολογία. Στόχος του είναι η προώθηση της έγκυρης ιατρικής πληροφόρησης, η αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης και η δημιουργία ενός σύγχρονου οικοσυστήματος γνώσης με επίκεντρο την Εθνική Ιατρική Βιβλιοθήκη, την εκπαίδευση και την υπεύθυνη αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης.
